सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३०६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—लोके = अस्मिन् मर्त्यलोके, प्रसूतः = समुत्पन्नः, कश्चिदपि = कोऽपि,
पुरुषः = व्यक्तिः, श्रुतवान् = विद्वान्, बलवान् = शक्तिसम्पन्नः, अपि = चेत्, अन्तकम् =
मारकम्, न = नहि, जयति = विजयते, न = नहि, अजयत् = जेतुमशक्नोत्, वा न
जेष्यति = नहि जेतुं शक्ष्यति चेति ॥ ६० ॥
हिन्दी—इस संसार में जन्म लेने वाला कोई व्यक्ति विद्वान् और बलवान् होने के
बावजूद इस मौत को न जीत सकता है, न जीत सका है और न जीत सकेगा ॥६०॥
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा ।
प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥ ६१ ॥
अन्वयः—हि रभसः प्राप्तः मृत्युः साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा प्रति-
हन्तुं न शक्यते ॥ ६१ ॥
व्याख्या—हि = यतः, रभसः = जवात्, प्राप्तः = समागतः, मृत्युः = अन्तकः,
साम्ना = शान्त्या, दानेन = त्यागेन, भेदेन = भेदनीत्या, दण्डेन = निग्रहेण, नियमेन =
नियोगेन, वा = अथवा, प्रतिहन्तुम् = घातयितुम्, हन्तुं वा, न = नहि, शक्यते =
समर्थो भवति ॥ ६१ ॥
हिन्दी—साम, दान, भेद, दण्ड और नियम किसी भी उपाय से वेगपूर्वक आई
मौत को कोई मार नहीं सकता ॥ ६१ ॥
तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि ।
नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्यं न प्रतीक्षते ॥ ६२ ॥
अन्वयः—तस्मात् चञ्चले आयुषि विश्वासं कर्तुं न अर्हसि, हि कालः नित्यं
हरति, स्थाविर्यं न प्रतीक्षते ॥ ६२ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चञ्चले = चपले, आयुषि = जीवने, विश्वासम् =
प्रत्ययम्, कर्तुम् = विधातुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, हि = यतः, कालः =
मृत्युः, नित्यम् = अनुपलम्, प्राणान् हरति = नाशयति, स्थाविर्यम् = वार्द्धक्यम्, न =
नहि, प्रतीक्षते = प्रतीक्षां करोति ॥ ६२ ॥
हिन्दी—अतः इस चपल जीवन में तुम्हें विश्वास नहीं करना चाहिए, क्योंकि
यह मौत हर रोज लोगों को मार रही है, यह वृद्धावस्था की प्रतीक्षा नहीं करती
है ॥ ६२ ॥
निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुददुर्बलम् ।
कस्यामरवितर्को हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ॥ ६३ ॥
अन्वयः—तोयबुद्बुददुर्बलं निस्सारं लोकं पश्यतः कस्य अनुन्मत्तचेतसः अमर-
वितर्कः स्यात् ? ॥ ६३ ॥
व्याख्या—तोयबुद्बुददुर्बलम्—तोयस्य = जलस्य, बुद्बुदः = विकारस्तद्वत् दुर्बलम्
= निर्बलम्, निःसारम् = सारविहीनम्, लोकम् = मर्त्यलोकम्, पश्यतः = अवलोकयतः,