सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०१
च = तृषा च, क्लमश्च = क्लान्तिश्च, तस्मात्, सर्वत्र = सर्वस्मिन् स्थाने च, दुःखम् =
पीडाम्, नियतम् = निश्चितम्, क्वचित् = क्वचन, अपि चेत्, शिवम् = कल्याणम्, न =
नहि, विद्यते = अवलोक्यते ॥ ४४ ॥
हिन्दी—ऋतु-चक्र के पलटने से तथा भूख, प्यास और थकावट से सब जगह
दुःख ही दुःख है, सुख तो कहीं नहीं है ॥ ४४ ॥
क्वचिच्छीतं क्वचिद् घर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् ।
बाधतेऽभ्यधिकं लोकं तस्मादशरणं जगत् ॥ ४५ ॥
अन्वयः—क्वचित् शीतम्, क्वचित् घर्मः, क्वचित् रोगः, क्वचित् भयं लोकम्
अभ्यधिकं बाधते, तस्मात् अशरणं जगत् ॥ ४५ ॥
व्याख्या—क्वचित् = कुत्रापि, शीतम् = शैत्यम्, क्वचित् = क्वापि, घर्मः = आतपः,
क्वचित् = कुत्रचित् स्थाने, रोगः = आमयः, क्वचित् = कुत्रापि, भयम् = भीतिः, लोकम्
= मर्त्यलोकम्, अभ्यधिकम् = अत्यधिकम्, बाधते = पीडयति, तस्मात् = तेन हेतुना,
अशरणम् = आश्रयशून्यम्, जगत् = संसारमस्ति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—कहीं सर्दी तो कहीं गर्मी, कहीं रोग तो कहीं भय से सारी दुनियाँ
अत्यधिक दुःखी है। अतः यह संसार आश्रय-विहीन है ॥ ४५ ॥
जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद्भयम् ।
नास्ति देशः स यत्रास्य तद्भयं नोपपद्यते ॥ ४६ ॥
अन्वयः—अस्य लोकस्य जरा व्याधिः मृत्युः च महत् भयम्, सः देशः न अस्ति
यत्र अस्य तद्भयं न उपपद्यते ॥ ४६ ॥
व्याख्या—अस्य = एतस्य, लोकस्य = संसारस्य, जरा = वृद्धत्वम्, व्याधिः = रोगः,
मृत्युः = जीवनान्तम्, च = पुनः, महत् = अत्यधिकम्, भयम् = भीतिम्, सः = असौ,
देशः = जनपदः, न = नहि, अस्ति = विद्यते, यत्र = यस्मिन् स्थाने, अस्य = पूर्वोक्तस्य,
तद्भयम् = अतिभीतिः, न = नहि, उपपद्यते = जायते ॥ ४६ ॥
हिन्दी—वृद्धावस्था, रोग और मौत इस संसार का महाभय है, ऐसा कोई देश
नहीं है जहाँ लोगों को यह डर नहीं सताता हो ॥ ४६ ॥
यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति ।
नास्ति काचिद् गतिर्लोके गतो यत्र न बाध्यते ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यत्र अयं गच्छति तत्र दुःखं कायम् अनुगच्छति; लोके काचित् गतिः
नास्ति यत्र गतः न बाध्यते ॥ ४७ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् स्थाने, अयम् = एषः, कायः = शरीरम्, गच्छति = याति,
तत्र = तस्मिन् स्थाने, दुःखम् = क्लेशम्, अनुगच्छति = पश्चाच्चलति, लोके = अस्मिन्
मर्त्यलोके, काचित् = काचन, गतिः = शरणस्थली, नास्ति = न विद्यते, यत्र = यस्मिन्
स्थाने, गतः = प्राप्तः, न = नहि, बाध्यते = पीडयते ॥ ४७ ॥
सौ०-२३