सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी-जहां-जहां यह देह जाती है, वहां-वहां दुःख भी पीछा करता है, संसार
में ऐसी कोई जगह नहीं जहाँ जाने पर इससे छुटकारा मिल सके ॥ ४७ ॥
रमणीयोऽपि देशः सन् सुभिक्षः क्षेम एव च ।
कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर्विदह्यते ॥ ४८ ॥
अन्वयः—रमणीयः सुभिक्षः क्षेमञ्च सन् अपि देशः कुदेश इति एवं विज्ञेयः
यत्र क्लेशैः विदह्यते ॥ ४८ ॥
व्याख्या—रमणीयः = मनोहरः, सुभिक्षः = सुकालः, क्षेमश्च = लब्धरक्षणम्, सन्=
वर्त्तमानः, अपि सः देशः = जनपदः, कुदेशः = कुत्सितराष्ट्रः, इति = इत्थम्, एवं
विज्ञेयः = बोद्धव्यः, यत्र = यस्मिन् देशे, क्लेशै = पीडाभिः, ( जनः ) विदह्यते =
क्लिश्यते ॥ ४८ ॥
हिन्दी-धन-धान्य से भरे, रमणीय एवं शान्तिप्रद होने के बावजूद ऐसा कोई
स्थान नहीं है, जहाँ जाने पर लोग पीड़ित न होते हों ॥ ४८ ॥
लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः ।
क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—शरीरमानसैः दुःखैः अभ्याहतस्य अस्य लोकस्य कश्चित् क्षेमः देशः न
अस्ति यत्र गतः स्वस्थो भवेत् ॥ ४९ ॥
व्याख्या—शरीरमानसैः = शरीरञ्च = दैहिकञ्च, मांसञ्च = मानसिकञ्च, तैः,
दुःखैः = पीडाभिः, अभ्याहतस्य = आक्रमितस्य, अस्य = एतस्य, लोकस्य = मर्त्यलोक-
स्य, कश्चित् = कोऽपि, क्षेत्रः = भूभागः, देशः = जनपदः, न = नहि, अस्ति = विद्यते,
यत्र = यस्मिन् स्थाने, गतः = प्रयात:, लोकः स्वस्थः = दुःखरहितः, भवेत् =
स्यात् ॥ ४९ ॥
हिन्दी-शारीरिक एवं मानसिक कष्टों से पीड़ित रहने वाले लोगों के लिए ऐसा
कोई शान्तिप्रद स्थान या देश नहीं हैं, जहाँ जाकर वे स्वस्थ रह सकें ॥ ४९ ॥
दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा ।
छन्दरागमत्ः सौम्य ! लोकचित्रेषु मा कृथाः ॥ ५० ॥
अन्वयः—सौम्य ! यदा सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा दुःखं वर्त्तते, अतः लोकचित्रेषु छन्द-
रागं मा कृथाः ॥ ५० ॥
व्याख्या—सौम्य = हे साधु ! यदा = यतोहि, सर्वस्य = अखिललोकस्य, सर्वत्र =
सम्पूर्णमर्त्यलोके, सर्वदा = निरन्तरम्, दुःखम् = कष्टम्, वर्त्तते = विद्यते, अतः = अस्मात्
कारणात्, लोकचित्रेषु—लोकस्य = मर्त्यलोकस्य, चित्राणि = विचित्रतानि, तेषु, छन्द-
रागम् = आसक्तिः, मा = नहि,, कृथा = कुरु ॥ ५० ॥
हिन्दी-जब कि सभी को सभी समय, सब जगह दुःख होता ही है; तब हे
सौम्य ! संसार की इस चित्रमयता में आसक्ति मत करो ॥ ५० ॥