सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः [ पञ्चदशः सर्गः २८९
नाशेन=विनाशेन, बीजनाशात् = रोहिसमाप्त्याः, अङ्कुराः =प्ररोहाः, इव =सदृशः,
ते =कामाः, न स्युः=न प्रादुर्भवेयुः । पूर्वार्द्धे चोत्तरार्द्धे चोपमालङ्कारः ॥ ६ ॥
हिन्दी—ये वासना संस्कारवश समय पर उसी तरह प्रकट होती हैं, जैसे बीज से
अंकुर उग आते हैं । अतः संस्कार विनष्ट होने पर वे फिर उसी तरह प्रकट नहीं
होतीं जैसे बीज के विनष्ट हो जाने पर अंकुर ॥ ६ ॥
अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनाम् ।
तस्मात् तान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् कामिनां कामेभ्यः अर्जनादीनि दुःखानि दृष्ट्वा मित्रसंज्ञान्
अरीन् इव तान् छिन्धि ॥ ७ ॥
व्याख्या—तस्मात् =तेन हेतुना, कामिनाम् =विषयाभिलाषिणाम्, कामेभ्यः=
विषयेभ्यः, अर्जनादीनि =प्राप्तिरक्षानाशानि, दुःखानिः = क्लेशानि, दृष्ट्वा = अवलोक-
यित्वा, मित्रसंज्ञान् =सहचराभिधानान्, अरीन् = रिपून्, इव =सदृशः, तान्=
पूर्वोक्तान्, छिन्धि = कर्तय ॥ ७ ॥
हिन्दी—कामी जनों को भोगों की प्राप्ति, रक्षा और नाश में जो दुःख होता है,
उन्हें देखो और मित्र की तरह दिखलायी पड़ने वाले इन शत्रुओं को जड़मूल से काट
डालो ॥ ७ ॥
अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः ।
बहुसाधारणाः कामा बर्ह्या ह्याशीविषा इव ॥ ८ ॥
अन्वयः—अनित्याः मोषधर्माणः रिक्ताः व्यसनहेतवः बहुसाधारणाः च कामाः
आशीविषाः इव बर्ह्याः ॥ ८ ॥
व्याख्या—अनित्याः—न नित्याः अनित्याः=नश्वराः, मोषधर्माणः—मोषः=
चौर्यम्, एव धर्मः =स्वभावः, येषां ते, रिक्ताः=सत्त्वरहिताः, व्यसनहेतवः—व्यसना-
नाम् =विपत्तीनाम्, हेतवः=कारणानि, बहुसाधारणाः—बहवः=अत्यन्तः, साधारणाः=
सामान्याः, च =पुनः, कामाः=विषयाः, आशीविषाः=अतिविषधरसर्पः ( 'आशीविषो
दीर्घपृष्ठोकुण्डलीजिह्मगः स्मृतः' इति हलायुधः ), बर्ह्याः=बध्याः ॥ ८ ॥
हिन्दी—विषयोपभोग नश्वर, सारहीन, विपत्तियों के कारण-स्वरूप है। यह
सर्वसाधारण के उपभोग्य है। अतः विषैले साँप की तरह मार डालने योग्य है ॥ ८ ॥
ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणां न शान्तये ।
भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥ ९ ॥
अन्वयः—ये मृग्यमाणाः दुःखाय रक्ष्यमाणाः शान्तये न भ्रष्टाः महते शोकाय
प्राप्ताः वितृप्तये च न ॥ ९ ॥
व्याख्या—ये=जनाः, मृग्यमाणाः=निरूप्यमाणाः, दुःखाय=कष्टाय, रक्ष्य-
माणाः=कष्टनिवार्यमाणाः, शान्तये =चित्तशमनाय, न=नहि, भ्रष्टाः=विनष्टाः,