सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
महते = विशिष्टाय, शोकाय = अनुतापाय, प्राप्ताः = अधिगताः, तृप्तये = परितोषाय,
च = पुनः, न = नास्ति ॥ ९ ॥
हिन्दी — उनकी खोज में पीड़ा है, उनकी रक्षा में शान्ति नहीं है, उनके विनष्ट
होने पर अत्यन्त शोक होता है और उन्हें पाने पर तृप्ति होती ही नहीं ॥ ९ ॥
तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थताम् ।
कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति ॥ १० ॥
अन्वयः—यः वित्तप्रकर्षेण तृप्तिं स्वर्गावाप्त्या कृतार्थतां कामेभ्यः सुखोत्पत्तिं च
पश्यति, सः नश्यति ॥ १० ॥
व्याख्या—यः = पुरुषः, वित्तप्रकर्षेण = वित्तानाम् = सम्पत्तिम्, प्रकर्षेण = विस्तारेण,
तृप्तिम् = तुष्टिम्, स्वर्गावाप्त्या = देवलोकगमनेन, कृतार्थताम् = कृतकार्यताम्, कामेभ्यः =
विषयेभ्यः, सुखोत्पत्तिम् = आनन्दानुभूतिम्, च = पुनः, पश्यति = अवलोकयति, सः =
असौ पुरुषः, नश्यति = विनष्टं भवति ॥ १० ॥
हिन्दी—धन की अधिकता से संतोष होता है, स्वर्ग मिलने पर कृतार्थता होती है
और विषयोपभोग से सुख मिलता है—ऐसा जो समझता है, उसका विनाश हो
जाता है ॥ १० ॥
चलानपरिनिष्पन्नानसारानानवस्थितान् ।
परिकल्पसुखान् कामान्न तान् स्मर्तुमिहार्हसि ॥ ११ ॥
अन्वयः—तान् चलान् अपरिनिष्पन्नान् असारान् अनवस्थितान् परिकल्पसुखान्
कामान् स्मर्तुं न अर्हसि ॥ ११ ॥
व्याख्या—तान् = पूर्वोक्तान्, चलान् = चपलान्, अपरिनिष्पन्नान् = अवास्त-
विकान्, असारान् = नास्ति सारः येषु तान् = सारहीनान्, अनवस्थितान् = न अवस्थिताः
अनवस्थितास्तान् = अस्थिरान्, परिकल्पसुखान् = परिकल्पम् = अवास्तविकम्, सुखम्
= आनन्दम्, येषु तान्, च कामान् = विषयान्, स्मर्तुम् = अनुचिन्तयितुम्, न = नहि,
अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ११ ॥
हिन्दी—तुम उस चपल, वस्तुस्थिति से दूर, सारहीन और काल्पनिक सुखवाले
विषयभोग को याद करने योग्य नहीं हो ॥ ११ ॥
व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः ।
प्रसाद्यं तद्विपक्षेण मणिनेवाकुलं जलम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—यदि व्यापादः विहिंसा वा ते मनः क्षोभयेत्, मणिना आकुलं जलम्
इव तद्विपक्षेण प्रसाद्यम् ॥ १२ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा = हिंसा, वा =
अथवा, ते = तव, मनः = हृदयम्, क्षोभयेत् = क्लिश्येत्, तर्हि मणिना = रत्नविशेषेण,
आकुलम् = कलुषम्, जलम् = सलिलम्, इव = सदृशम्, तद्विपक्षेण = विषयविपरीतेन,
प्रसाद्यम् = मृज्यम् । इवेत्युपमायाम्; तेनोपमालङ्कारः ॥ १२ ॥