सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 349, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 349

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९५
पतितं मा कुरु। जौन्स्टनमहोदयस्य विचारानुसारेणास्य श्लोकस्यार्थः भिन्नोऽस्ति।
तद्यथा—अतः यथा पृथ्वीं खनन् जनः स्वकीयशस्त्रेण सुसज्जितं रत्नैरलङ्कृतं
स्वकीयशरीरोपरि धूलिं क्षिपति, तथैव स्मृत्यादिशास्त्रैः सुसज्जितो भूत्वाऽकुशलवितर्कैः
स्वात्मानं विनष्टं मा कुरु॥ २५॥
हिन्दी—अतः जैसे असावधानी से धरती खोदता हुआ व्यक्ति अपने को धूल से
ढँक कर अपने सुन्दर शस्त्र को पत्थर के सम्पर्क से विकृत करता है, वैसे ही अकुशल
वितर्कों से अपने को नष्ट मत करो॥ २५॥
अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरुकाष्ठवत्।
अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा॥ २६॥
अन्वयः—यथा अनभिज्ञः जात्यम् अगुरुकाष्ठवत् दहेत् तथा अन्यायेन इदं
मनुष्यत्वम् उपहन्यात्॥ २६॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, अनभिज्ञः=ज्ञानहीनो जनः, जात्यम्=सुरभिगन्धाम्,
अगुरुम्=सुगन्धितकाष्ठविशेषम्, काष्ठवत्=सामान्येन्धनमिव, दहेत्=ज्वालयेत्, तथा=
तेनैव प्रकारेण, अनभिज्ञो जनः जन्म गृहीत्वा, अन्यायेन=अनयेन, इदम्=एतत्, मनुष्य-
त्वम्=नरत्वम्, उपहन्यात्=शृणीयात्। उपमालङ्कारोऽत्र॥ २६॥
हिन्दी—जैसे अनजान आदमी सुगन्धित अगुरु नामक काठ को सामान्य जलावन
की लकड़ी समझ कर जला देता है, ठीक उसी तरह अज्ञानी जन दुर्लभ मानवता को
अनुचित ढंग से नष्ट कर देता है॥ २६॥
त्यक्त्वा रत्नं यथा लोष्टं रत्नद्वीपाच्च संहरेत्।
त्यक्त्वा निःश्रेयसं धर्मं चिन्तयेदशुभं तथा॥ २७॥
अन्वयः—यथा रत्नद्वीपात् रत्नं त्यक्त्वा लोष्ठञ्च संहरेत्, तथा निःश्रेयसं धर्मं
त्यक्त्वा अशुभं चिन्तयेत्॥ २७॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, रत्नद्वीपात्=मणिद्वीपात्, रत्नम्=माणिक्यम्,
त्यक्त्वा=परित्यज्य, लोष्ठञ्च=मृत्खण्डञ्च, संहरेत्=सङ्ग्रहं कुर्यात्, तथा=तेनैव
रूपेण, निःश्रेयसम्=मोक्षानुगामिनम्, धर्मम्=नियमम्, त्यक्त्वा=परित्यज्य,
अशुभम्=अमङ्गलम्, चिन्तयेत्=विचारयेत्। उपमालङ्कारः॥ २७॥
हिन्दी—जैसे कोई आदमी रत्नद्वीप से रत्न छोड़कर ढेला उठा लाये, ठीक उसी
तरह परम कल्याण के साधक धर्म को छोड़कर अमंगल का चिन्तन करे॥ २७॥
हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधम्।
मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभम्॥ २८॥
अन्वयः—यथा हिमवन्तं गत्वा विषं भुञ्जीत औषधं न, तथा मनुष्यत्वं प्राप्य
पापं नाशुभं सेवेत॥ २८॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, हिमवन्तम्=नगाधिराजम्, गत्वा=सम्प्राप्य, कश्चित्,
विषं=गरलम्, भुञ्जीत=भक्षयेत, औषधम्=माङ्गलिकभैषजं, न खादेत्, तथा=