सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, ज्ञातिवितर्केण = आत्मीयताविचारेण, मनः =
चित्तम्, आवेष्टुम् = निगूहयितुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, संसारे = जगति,
स्वजनस्य = बन्धुबान्धवस्य, जनस्य = अपरिचितलोकस्य, च = पुनः, व्यवस्था =
निश्चितनियमः, नास्ति = किमपि न विद्यते। काव्यलिङ्गालङ्कारः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—इसीलिए बन्धु-बान्धवों की चिन्ता से अपने मन को दुःखी मत करो,
क्योंकि इस संसार में अपने और पराये की कोई स्थायी व्यवस्था नहीं है ॥ ४१ ॥
असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः।
इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥ ४२ ॥
अन्वयः—असौ जनपदः क्षेमः, असौ सुभिक्षः, असौ शिवः, इति अथ एवं कश्चन
वितर्कः तव जायेत ॥ ४२ ॥
व्याख्या—असौ = अयम्, जनपदः = देशः, क्षेमः = कुशलम्, असौ = अयम्,
सुभिक्षः—शोभना भिक्षा यस्मिन् सः = प्रचुरधान्यादिकपूर्णः, असौ = अयं जनपदः,
शिवः—शयति पापमिति शिवः = समृद्धशाली, इति अथ = चेत्, एवम् = अनेन रूपेण,
कश्चन = कश्चित्, वितर्कः = ऊहापोहः, तव = भवतः मनसि, जायेत = समुत्पन्नो
भवेत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—यह देश शान्तिप्रद, समृद्धि से परिपूर्ण और सुखी है, यदि ऐसा कोई
विचार तुम्हारे मन में उठे— ॥ ४२ ॥
प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथञ्चन ।
विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् ॥ ४३ ॥
अन्वयः—सौम्य ! सर्वं जगत् तैः तैः दोषाग्निभिः आदीप्तं विदित्वा त्वया सः
प्रहेयः कथञ्चन न अधिवास्यः च ॥ ४३ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे साधु ! तर्हि, सर्वम् = सकलम्, जगत् = संसारम्, तैः तैः =
अनेकविधैः, दोषाग्निभिः—दोषाणाम् = पातकानाम्, अग्निभिः = वह्निभिः, आदीप्तम्
= प्रज्वलितम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, त्वया = भवता, सः = असौ, प्रहेयः = त्याज्यः,
कथञ्चन = केनापि प्रकारेण, न = नहि, अधिवास्यः = सेवनीयश्चेति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—तो हे सौम्य ! सारी दुनियां को पाप रूपी आग में जलता जान कर
उसे छोड़ दो और किसी भी प्रकार उस विचार को मन में टिकने मत दो ॥ ४३ ॥
ऋतुचक्रनिवर्त्ताच्च क्षुत्पिपासाक्लमादपि ।
सर्वत्र नियतं दुःखं न क्वचिद्विद्यते शिवम् ॥ ४४ ॥
अन्वयः—ऋतुचक्रनिवर्त्तात् क्षुत्पिपासाक्लमात् च सर्वत्र दुःखं नियतम्, क्वचित्
अपि शिवं न विद्यते ॥ ४४ ॥
व्याख्या—ऋतुचक्रनिवर्त्तात्—ऋतूनाम् = वसन्त-ग्रीष्म-वर्षा-शरद्-हेमन्त-शिशिरा-
दीनां, चक्रम् = मासद्वयात्मकं प्रकृतिपरिवर्त्तनयुक्तसमयम्, तस्य निवर्त्तः = परिवर्त्तनः,
तस्मात् = ग्रीष्मादिकालपरिवर्त्तनात्, क्षुत्पिपासाक्लमात्—क्षुत् च = क्षुधा च, पिपासा