सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९७
हिन्दी--संसार में अपने-अपने कर्मों से खींचे जाते हुए प्राणियों का कौन अपना
या पराया है ? मोह के कारण ही एक व्यक्ति दूसरे के प्रति आसक्त होता है ॥३१॥
अतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव ।
अप्राप्ते चाध्वनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति ॥ ३२ ॥
अन्वयः—अतीते अध्वनि तव जनः संवृत्तः स्वजनः ते जनः अप्राप्ते अध्वनि
स्वजनः च भविष्यति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—अतीते = व्यतीतकाले, अध्वनि = मार्गे, अर्थात् जन्मनि यो, जनः = अपरि-
चितो जनः, संवृत्तः = आसीद्, (सः वर्त्तमाने) स्वजनः = आत्मीयो जनः अस्ति, (यः
वर्त्तमाने) ते = तव, जनः = अपरिचितः, (सः) अप्राप्ते = भविष्ये, अध्वनि = अग्रिम-
जन्मनि, स्वजनः = आत्मीयो जनः, च = पुनः, भविष्यति = वर्त्तिष्यते ॥ ३२ ॥
हिन्दी—तुम्हारा जो यहाँ आत्मीय जन है, वह अतीत में अपरिचित था और
जो आज पराया है, वह भविष्य में तुम्हारा आत्मीय जन होगा ॥ ३२ ॥
विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः ।
जातौ जातौ तथाश्लेषो जनस्य स्वजनस्य च ॥ ३३ ॥
अन्वयः—यथा सायं विहगानां तत्र तत्र समागमः तथा जातौ जातौ जनस्य
स्वजनस्य च आश्लेषः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, सायं = दिवसावसाने, तत्र तत्र = स्थाने स्थाने,
विहगानाम् = खगानाम्, समागमः = आगमो भवति, तथा = तेन रूपेण, जातौ जातौ =
अनेकजन्मसु, जनस्य = अपरिचितजनस्य, स्वजनस्य च = तथा आत्मीयजनस्य,
आश्लेषः = सम्बन्धो भवति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—जैसे शाम को अपने-अपने घोसले में पक्षियों का मिलन होता है, उसी
तरह जन्मान्तर में अपने और पराये का सम्बन्ध होता है ॥ ३३ ॥
प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाऽध्वगाः ।
प्रतियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यथा अध्वगाः बहुविधं प्रतिश्रयं संश्रयन्ति, पुनः त्यक्त्वा प्रतियान्ति,
तद्वत् ज्ञातिसमागमः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, अध्वगाः = पथिकाः, बहुविधम् = अनेकप्रकारकम्,
प्रतिश्रयम् = आश्रयस्थानम्, संश्रयन्ति = ग्रहणं कुर्वन्ति, पुनस्तं त्यक्त्वा = परित्यज्य,
प्रतियान्ति = यत्र तत्र गच्छन्ति, तद्वत् = तेनैव प्रकारेण, ज्ञातिसमागमः—ज्ञातीनाम् =
परिचितानाम्, समागमः = सम्मेलनं भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—जैसे बटोही रास्ते में अनेक आश्रयों को ग्रहण करते हैं और फिर उन्हें
छोड़कर चल देते हैं, उसी तरह इन परिचित आत्मीय जनों का समागम है ॥ ३४ ॥
लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ।
कार्यकारणसम्बद्धं बालुकामुष्टिवज्जगत् ॥ ३५ ॥