सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९३
व्याख्या—तस्मात् = ततः, अकुशलम् = कुतर्कम्, त्यक्त्वा = विहाय, कुशलम् =
भद्रम्, ध्यातुम् = चिन्तयितुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, यत् = यच्चिन्तनम्, इह = अस्मिन्
संसारे, ते = तव, अर्थाय = प्रयोजनाय, परमार्थस्य = यथार्थतत्त्वस्य, आप्तये = प्राप्तये,
च = पुनः, स्यात् = भवेत् ॥ १९ ॥
हिन्दी—अतः बुरे विचारों को छोड़कर यथार्थ तत्त्व का चिन्तन करना चाहिए,
जो इस लोक में तुम्हारे लाभ और यथार्थतत्त्व की उपलब्धि के लिए है ॥ १९ ॥
संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः सम्भृता हृदि ।
अनर्थजनकास्तुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥ २० ॥
अन्वयः—हृदि सम्भृताः अकुशलाः वितर्काः हि संवर्द्धन्ते आत्मनः परस्य च
तुल्यम् अनर्थजनकाः च ॥ २० ॥
व्याख्या—हृदि = चेतसि, सम्भृताः = धृताः, अकुशलाः = अभद्राः, वितर्काः =
ऊहापोहाः, हि = यतः, संवर्धन्ते = प्रवर्त्तन्ते, ते कुविचाराः, आत्मनः = स्वीयस्य, परस्य =
भिन्नजनस्य, च = पुनः, तुल्यम् = सदृशम्, अनर्थजनकाः = अनिष्टकारकाश्च
भवन्ति ॥ २० ॥
हिन्दी—मन में कुत्सित विचारों को स्थान देने से वे बढ़ते ही जाते हैं और वे
अपने लिए तथा दूसरों के लिए समान रूप से अनिष्टकर होते हैं ॥ २० ॥
श्रेयसो विघ्नकरणाद् भवन्त्यात्मविपत्तये ।
पात्रीभावोपघातात्तु परभक्तिविपत्तये ॥ २१ ॥
अन्वयः—श्रेयसः विघ्नकरणात् आत्मविपत्तये पात्रीभावोपघातात् परभक्ति-
विपत्तये च भवन्ति ॥ २१ ॥
व्याख्या—(तेऽनिष्टकराः कुतर्काः) श्रेयसः = साधीयसः, विघ्नकरणात्—विघ्नस्य =
व्याघातस्य, करणम् = साधनम्, हेतुस्तस्मात्, आत्मविपत्तये = स्वीयानिष्टाय,
पात्रीभावोपघातात्—न पात्रम् अपात्रम्, तस्येव भावः पात्रीभावः, तस्योपघातस्तस्मात्
योग्यताह्रासात्, परभक्तिविपत्तये—परेषाम् = अन्येषाम्, भक्तिः = अनुरक्तिः, तस्याः
विपत्तिः = आपत्तिस्तस्यै, च = पुनः, भवन्ति = जायन्ते । दुष्टजनः स्वीयानिष्टकर-
चिन्तनैरात्मकल्याणं हन्ति, अन्येषां जनानामात्मानं प्रति अनुरक्तिं न प्राप्नोतीत्यर्थः । २१।
हिन्दी—अपने कल्याण में विघ्न उपस्थित करके वे अपनी विपत्ति का कारण
स्वयं ही बन जाते हैं तथा अपनी अपात्रता के कारण दूसरों की अनुरक्ति भी नष्ट कर
देते हैं ॥ २१ ॥
मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि ।
न त्वेवाकुशलं सौम्य ! वितर्कयितुमर्हसि ॥ २२ ॥
अन्वयः—सौम्य ! मनःकर्मसु अविक्षेपमपि अभ्यस्तुमर्हसि, अकुशलं वितर्कयितुम्
एव न तु अर्हसि ॥ २२ ॥