सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तेनैव प्रकारेण, दुर्लभं मनुष्यत्वम् = नरत्वम्, प्राप्य = लब्ध्वा, पापम् = दुष्टाचरणम्,
सेवेत = कुर्यात्, नो शुभम् = सदाचरणं नाचरेत् ॥ २८ ॥
हिन्दी—जैसे हिमालय पर पहुँचकर भी कोई जहर खा ले, अमृत तुल्य वहाँ की
जीवनदायिनी औषधि नहीं, उसी तरह दुर्लभ मानव-जन्म पाकर भी पाप का आचरण
करे, शुभ का नहीं ॥ २८ ॥
तद्बुद्ध्वा प्रतिपक्षेण वितर्कं क्षेप्तुमर्हसि ।
सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव ॥ २९ ॥
अन्वयः—तद्बुद्ध्वा प्रतिपक्षेण वितर्कं क्षेप्तुम् अर्हसि, दार्वन्तरात् सूक्ष्मेण प्रति-
कीलेन कीलम् इव ॥ २९ ॥
व्याख्या—तद्बुद्ध्वा = अनिष्टकराणि कुफलानि ज्ञात्वा, प्रतिपक्षेण = विपरीतवास-
नया, वितर्कम् = अनिष्टचिन्तनम्, क्षेप्तुम् = रोद्धुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, दार्वन्तरात् —
दारोः = काष्ठात्, अन्तरात् = मध्यात् इति, सूक्ष्मेण = अतिविरलेण, प्रतिकीलेन —
कीलम् = लौहखण्डम्, प्रतिकीलम्, तेन प्रतिकीलेन = अन्यलौहखण्डेन, कीलम् = शङ्कुः,
इव = सदृशः । उपमालङ्कारः ॥ २९ ॥
हिन्दी—ऐसा सोचकर विरोधी भावना द्वारा अनिष्टकारी चिन्तन का निवारण
करना चाहिए; जैसे काठ के छेद के भीतर से छोटी कील के द्वारा बड़ी कील निकाली
जाती है ॥ २९ ॥
वृद्ध्यवृद्ध्योरथ भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति ।
स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तन्निवृत्तये ॥ ३० ॥
अन्वयः—अथ ज्ञातिजनं प्रति वृद्ध्यवृद्ध्योः चिन्ता भवेत्, तन्निवृत्तये जीव-
लोकस्य स्वभावः परीक्ष्यः ॥ ३० ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, त्वम् ज्ञातिजनम्प्रति = परिचितलोकम्प्रति, वृद्ध्य-
वृद्ध्योः = उन्नत्यवनत्योः, चिन्ता = भावना, भवेत् = स्यात्, तर्हि तन्निवृत्तये =
तदुपशमनाय, जीवलोकस्य = संसृतेः, स्वभावः = प्रकृतिः, परीक्ष्यः = चिन्तनीयोऽस्ति ।
हिन्दी—यदि अपने स्वजनों की उन्नति-अवनति की चिन्ता तुम्हें सताये तो
उससे छुटकारा पाने के लिए संसार के सही रूप को परखना चाहिए ॥ ३० ॥
संसारे कृष्यमाणानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा ।
को जनः स्वजनः को वा मोहात् सक्तो जने जनः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—संसारे स्वेन कर्मणा कृष्यमाणानां सत्त्वानां कः स्वजनः ? कः जनः
वा ? जनः मोहात् जने सक्तः ॥ ३१ ॥
व्याख्या—संसारे = मर्त्यलोकेऽस्मिन्, स्वेन = स्वकीयेन, कर्मणा = कृतकार्येण
कृष्यमाणानाम् = क्लिश्यमानानाम्, सत्त्वानाम् = जीवानाम्, कः स्वजनः = को हि
आत्मीयो जनः ? कः जनः वा = अथवा को हि लोकः ? मोहात् = आसक्त्या, जने =
परस्परलोके, सक्तः = आसक्तो भवति ॥ ३१ ॥