सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति ।
मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥ ५४ ॥
अन्वयः—अहं बलस्थः युवा वा इति ते मनसि भवितुं न अर्हति, मृत्युः सर्वासु
अवस्थासु हन्ति, वयः न अवेक्षते ॥ ५४ ॥
व्याख्या—अहं बलस्थः=शक्तिशाली, युवा=तरुणः, वा=अथवा, इति=
इत्थम्, ते=भवतः, मनसि=चित्ते, भवितुम्=वर्तितुम्, नार्हति=योग्यो नास्ति,
यतो हि—मृत्युः=अन्तकः, सर्वासु=सकलासु, अवस्थासु=दशासु, हन्ति=मारयति,
वयः=आयुम्, न=नहि, अवेक्षते=विचारयते । पूर्वार्द्धम्प्रति उत्तरार्द्धस्य कारणत्वेनात्र
काव्यलिङ्गालङ्कारः ॥ ५४ ॥
हिन्दी—'मैं बलवान् हूँ या युवा हूँ' ऐसी भावना तुम्हारे मन में नहीं होनी चाहिए,
मृत्यु किसी की अवस्था का ख्याल किये बिना मारती है ॥ ५४ ॥
क्षेत्रभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः ।
स्वास्थ्याशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अनर्थानां क्षेत्रभूतं शरीरं परिकर्षतः दृष्टार्थस्य स्वास्थ्याशा जीविताशा
वा न जायते ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अनर्थानाम्=अनिष्टानाम्, क्षेत्रभूतम्=आवासरूपम्, शरीरम्=देहम्,
परिकर्षतः=निःस्पृहभावेन दधतः, दृष्टार्थस्य—दृष्टः=अवलोकितः, अर्थः=तत्त्वम्,
येन, तस्य=मोक्षार्थिनः, स्वास्थ्याशा=आरोग्याशंसा, जीविताशा=जीवनाभिलाषा,
वा=अथ वा, न=नहि, जायते=उत्पद्यते ॥ ५५ ॥
हिन्दी—अनिष्टों के घर देह को घसीटते हुए तत्त्वदर्शी को स्वास्थ्य या जीवन
की तृष्णा नहीं होती है ॥ ५५ ॥
निर्वृतः को भवेत् कायं महाभूताश्रयं वहन् ।
परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनम् ॥ ५६ ॥
अन्वयः—परस्परविरुद्धानाम् अहीनां भाजनम् इव महाभूताश्रयं कायं वहन्
को निर्वृतः भवेत् ? ॥ ५६ ॥
व्याख्या—परस्परविरुद्धानाम् = इतरेतरप्रतिकूलानाम्, अहीनाम् = नागानाम्,
भाजनम्=आश्रयस्थलम्, इव=सदृशम्, महाभूताश्रयम्—महाभूतानाम्=पञ्चमहा-
भूतानाम्, आश्रयः=शरणम्, तम्, कायम्=शरीरम्, वहन्=दधन्, को निर्वृतः =
कः प्रसन्नः, भवेत् = स्यात् ? इवेत्युपमायां तेनात्रोपमालङ्कारः । 'कः निर्वृतः भवेत्'
इत्यस्याशयः—'कोऽपि सुखी न भविष्यती'ति, अत एवार्थापत्तिरलङ्कारश्चेति ॥ ५६ ॥
हिन्दी—परस्पर विरोधी साँपों की एक साथ शरणस्थली की पञ्चमहाभूतों के
आश्रय-स्वरूप इस देह को ढोता हुआ कौन मनुष्य सुखी हो सकता है ? ॥ ५६ ॥
प्रश्वसित्ययमन्वक्षं यदुच्छ्वसिति मानवः ।
अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितम् ॥ ५७ ॥