सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
= रजःकणान्, विहाय = परित्यज्य, तत् = सुवर्णस्य, विशुद्धये = शोधनार्थम्, सूक्ष्मान्
= क्षीणकणानपि, जहाति = परित्यजति, हेमावयवान् = कनककणान्, विशोध्य-प्रमृज्य,
नियच्छति = प्रयच्छति ॥ ६६ ॥
हिन्दी-जैसे सोने को पाने के लिए सुनार या धूल धोनेवाला आदमी शुरू से ही
बड़े-बड़े धूलिकणों को निकालता हुआ उसकी शुद्धि के लिए बारीक से बारीक कणों
को भी निकालकर शुद्ध सोना रख लेता है ॥ ६६ ॥
विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो
विहाय दोषान् बृहतस्तथाऽऽदितः ।
जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये
विशोध्य धर्मावयवान् नियच्छति ॥ ६७ ॥
अन्वयः-तथा युक्तमानसः विमोक्षहेतोः आदितः बृहतः दोषान् विहाय तद्विशुद्धये
सूक्ष्मानपि जहाति धर्मावयवान् विशोध्य नियच्छति ॥ ६७ ॥
व्याख्या-तथा = तेनैव प्रकारेण, युक्तमानसः = युक्तम् = उचितम्, मनः = चित्तः,
यस्य सः युक्तमानसः = उपयुक्तविचारकः, विमोक्षहेतोः = मुक्त्यर्थम्, आदितः =
प्रारम्भादेव, बृहतः = विस्तृतः, दोषान् = अवगुणान्, विहाय = त्यक्त्वा, तत् = मनसः,
विशुद्धये = शोधनाय, सूक्ष्मान् = अतिलघून् अपि दोषान्, जहाति = परित्यजति, धर्मा-
वयवान् = नियमानुकूलान् गुणान्, विशोध्य = संशोध्य, नियच्छति = गृह्णाति । उपमा-
लङ्कारः ॥ ६७ ॥
हिन्दी-उसी तरह मुक्ति पाने के लिए योगी प्रारम्भ से ही बड़े-बड़े अवगुणों को
छोड़ता हुआ चित्त-शुद्धि के लिए छोटे से छोटे दोषों को भी छोड़ देता है और अन्त में
धर्म के अवयवों को परिष्कृत रूप में अपने पास रख लेता है ॥ ६७ ॥
क्रमेणाद्भिः शुद्धं कनकमिह पांसुव्यवहितं
यथाग्नौ कर्मारः पचति भृशमावर्तयति च ।
तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं
विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः सङ्क्षिपति च ॥ ६८ ॥
अन्वयः-यथा इह कर्मारः पांसुव्यवहितं क्रमेण अद्भिः शुद्धं कनकम् अग्नौ
पचति भृशम् आवर्तयति च, तथा इह योगाचारः दोषव्यवहितं मनः निपुणं विशोध्य
क्लेशेभ्यः शमयति सङ्क्षिपति च ॥ ६८ ॥
व्याख्या-यथा = येन प्रकारेण, इह = संसारे, कर्मारः = स्वर्णकारः, पांसुव्यव-
हितम्-पांसुभिः = धूलिकणैः, व्यवहितम् = आच्छन्नम्, पांसुव्यवहितम्, क्रमेण =
पारम्पर्येण, अद्भिः = सलिलेन, शुद्धम् = परिष्कृतम्, कनकम् = सुवर्णम्, अग्नौ =
अनले, पचति = तापयति, भृशम् = अत्यर्थम्, आवर्तयति = आवर्तनं करोति, च=पुनः,
तथा = तेनैव प्रकारेण, इह = अस्मिन् संसारे, योगाचारः-योगम् = मनःस्थैर्यम्, आच-
रति = व्यवहरति, इति योगाचारः, दोषव्यवहितम् = अवगुणाच्छन्नम्, मनः = चेतः,