सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः ३०३
यदा तस्मान्निवृत्तस्ते.छन्दरागो भविष्यति ।
जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥ ५१ ॥
अन्वयः—तस्मात् यदा ते छन्दरागो निवृत्तः भविष्यति, तदा सर्वं जीवलोकम्
आदीप्तम् इव मंस्यते ॥ ५१ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, यदा = यस्मिन् काले, ते = तव,. छन्दरागः =
आसक्तिः, निवृत्तः = विरतो भविष्यति, तदा = तस्मिन् काले, सर्वम् = निखिलम्,
जीवलोकम् = मर्त्यलोकम्, आदीप्तम् = प्रज्ज्वलितम्, इव = तुल्यम्, मंस्यते = बोधयि-
ष्यति । उत्प्रेक्षाऽलङ्कार इति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—अतः अब तुम्हारी आसक्ति मिट जायेगी तब यह सम्पूर्ण मर्त्यलोक
आग में धधकते दीख पड़ेंगे ॥ ५१ ॥
अथ कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः ।
यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ ते कश्चित् अमरणाश्रयः वितर्कः भवेत् सः यत्नेन विहन्तव्यः; यथा
आत्मगतः व्याधिः ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ते = तव, कश्चित् = कोऽपि, अमरणाश्रयः = नास्ति
मरणम् इति अमरणम्, तदाश्रयः यस्य सः = अमराश्रितः, वितर्कः = विसंवादः, भवेत् =
स्यात्, तर्हि सः = पूर्वोक्ताश्रयवितर्कः, यत्नेन = प्रयासपूर्वकेन, विहन्तव्यः = घातितव्यः,
यथा = येन रूपेण, आत्मगतः — आत्मनि = स्वस्मिन्, गतः = प्राप्तः, देहव्यासः, व्याधिः
= रोगः, विहन्तव्य इति । उपमालङ्कारः ॥ ५२ ॥
हिन्दी—'मैं कभी मरूँगा ही नहीं' यदि इस तरह का कोई विचार तुम्हारे मन
में उत्पन्न हो तो देह में उपस्थित रोग की तरह उसे समझ कर मार डालो ॥ ५२ ॥
मुहूर्तंमपि विश्रम्भः कार्यो न खलु जीविते ।
निलीन इव हि व्याघ्रः कालो'विश्वस्तघातकः ॥ ५३ ॥
अन्वयः—खलु जीविते मुहूर्त्तमपि विश्रम्भः न कार्यः, हि निलीनः व्याघ्रः इव
कालः विश्वस्तघातकः ॥ ५३ ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, जीविते = जीवने, मुहूर्तमपि = क्षणमपि, विश्रम्भः =
प्रत्ययः, न = नहि, कार्यः = विधेयः, हि = यतः, निलीनः = अन्तरितः, व्याघ्रः =
शार्दूलः, इव = यथा, कालः = अन्तकः, विश्वस्तघातकः — विश्वस्तस्य = विश्वसनी-
यस्य, घातकः = मारकः, अर्थात् विश्वब्धहन्ता भवति । यो हि जनः विश्वसिति यत् नर-
जीवनं मरणशीलं नास्ति, तं कालः तथैव हन्ति यथान्तरितो व्याघ्रो निःशङ्को भूत्वा
मृगान् हन्ति । 'व्याघ्र इव' अत्रोपमालङ्कारः । अस्य श्लोकस्योत्तराद्धंस्तु पूर्वार्द्धम्प्रति
कारणमस्ति, अत एव काव्यलिङ्गोऽप्यलङ्कारोऽस्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—एक क्षण के लिए भी इस जीवन पर भरोसा नहीं करना चाहिए, क्योंकि
छिपे हुए बाघ की तरह काल विश्वास करने वाले की हत्या करता है ॥ ५३ ॥