सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९१
हिन्दी—यदि द्रोह या हिंसा तुम्हारे मन को मलिन करे तो उनके विरोधी
भावनाओं के द्वारा चित्त को उसी तरह शुद्ध करो, जैसे मणि से मलिन जल को स्वच्छ
बनाते हैं ॥ १२ ॥
प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री कारुण्यमेव च ।
विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥ १३ ॥
अन्वयः—मैत्री कारुण्यं चैव तयोः प्रतिपक्षः ज्ञेयः, हि प्रकाशतमसोः इव तयोः
नित्यं विरोधः ॥ १३ ॥
व्याख्या—मैत्री = सौहार्दम्, कारुण्यं = सौहृदम्, चैव, तयोः = व्यापादविहिं-
सयोः, प्रतिपक्षः = विपरीतविचारः, ज्ञेयः = बोध्यः, हि = यतः, प्रकाशतमसोः =
आलोकान्धकारयोः, इव = यथा, तयोः = उभयोः, नित्यम् = शाश्वत्, विरोधः =
विसङ्गतिः । अत्राप्युपमालङ्कारः ॥ १३ ॥
हिन्दी—मैत्री और करुणा को उनका विरोधी विचार समझना चाहिए; क्योंकि
प्रकाश और अन्धकार की तरह उनके बीच विरोध है ॥ १३ ॥
निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते ।
हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः ॥ १४ ॥
अन्वयः—यस्य दौःशील्यं निवृत्तं व्यापादः प्रवर्त्तते च, सः स्नातः वारणः इव
पांसुभिः आत्मानं हन्ति ॥ १४ ॥
व्याख्या—यस्य = पुरुषस्य, दौःशील्यम् = कदाचारम्, निवृत्तम् = विरतम्,
व्यापादः = अनिष्टचिन्तनम्, प्रवर्त्तते = विद्यते, च = पुनः, सः = असौ, स्नातः =
जलाभिषिक्तः, वारणः = गजः, इव = सदृशः, पांसुभिः = धूलिभिः, आत्मानम् = स्वम्,
हन्ति = विनाशं करोति । उपमालङ्कारः ॥ १४ ॥
हिन्दी—जिसका दुष्टाचरण मिट गया, किन्तु विद्वेष मौजूद है; वह नहाये हुए
उस हाथी की तरह है, जिसने धूल में अपने को गंदा कर लिया है ॥ १४ ॥
दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः ।
आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥ १५ ॥
अन्वयः—कः सघृणः आर्यः व्याधिमृत्युजरादिभिः दुःखितेभ्यः मर्त्येभ्यः अपरं
दुःखं धातुम् अर्हति ? ॥ १५ ॥
व्याख्या—कः = पुरुषविशेषः, सघृणः—घृणया = जुगुप्सया, सहितः = युक्तः,
आर्यः = शालीनजनः, व्याधिमृत्युजरादिभिः = आमयनिधनस्थविरादिभिः, दुःखितेभ्यः
= क्लेशितेभ्यः, मर्त्येभ्यः—म्रियन्तेऽत्रेति मर्त्तः = भूलोकस्तत्र भवः मर्त्यः=मरणशीलेभ्यः,
अपरम् = अन्यत्, दुःखम् = पीडाम्, धातुम् = प्रदातुम्, अर्हति = योग्योऽस्ति ? अर्थात्
कोऽपि सुपुरुषः रोगमरणवार्द्धक्यादिभिः पीडितेभ्यः प्राणिभ्यः पीडितुं नाभि-
लषति ॥ १५ ॥
हिन्दी—रोग, मृत्यु और वृद्धावस्था से दुःखी प्राणियों को कौन दयालु सुपुरुष
और दुःख देना चाहेगा ? ॥ १५ ॥