सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

वितर्कप्रहाणः ] पञ्चदशः सर्गः २९९
अन्वयः—ज्ञातिः अहितः दृश्यते, अज्ञातिः हितः दृश्यते, च लोकः कार्यान्तरात्
स्नेहं करोति च छिनत्ति ॥ ३८ ॥
व्याख्या—ज्ञातिः = परिचितः, अहितः = अलाभकरः, दृश्यते = अवलोक्यते,
अज्ञातिः = अपरिचितः, हितः = लाभकरः, दृश्यते = अवलोक्यते, च = पुनः, लोकः
= जनः, कार्यान्तरात् = कार्यस्य = कृत्यस्य, अन्तरात् = प्रयोजनात्, इति कार्यान्तरात्
= कर्मवशात्, स्नेहम् = प्रीतिम्, करोति = विदधाति, च = पुनः, छिनत्ति = परिहर-
तीति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—ऐसा देखा जाता है कि अपने लोग दुश्मन तथा पराये लोग हित बन
जाते हैं। इससे यह सिद्ध होता है कि लोग कार्यवश ही प्रेम करते हैं या प्रेम तोड़
लेते हैं ॥ ३८ ॥
स्वयमेव यथाऽऽलिख्य रंज्येच्चित्रकरः स्त्रियम् ।
तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं सङ्गम’ति जने जनः ॥ ३९ ॥
अन्वयः—यथा चित्रकरः स्वयमेव स्त्रियम् आलिख्य रज्येत्, तथा जनः जने स्वयं
स्नेहं कृत्वा संङ्गम् एति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, चित्रकरः = रङ्गजीवकः, स्वयमेव = आत्मनैव,
स्त्रियम् = सीमन्तिनीम्, आलेख्य = चित्रयित्वा, तां रज्येत् = अनुरागं कुर्यात्, तथा =
तेनैव प्रकारेण, जनः = लोकः, जने = स्वजने, स्नेहम् = प्रीतिम्, कृत्वा = विधाय,
सङ्गमम् = सङ्गतिम्, एति = प्राप्नोति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—जैसे कोई चित्रकार स्वयं नारी का सुन्दर चित्र बनाकर उससे अनुराग
करने लगे, ठीक उसी तरह मनुष्य मनुष्य से स्वयं स्नेह और संगति करता है ॥३९॥
योऽभवद् बान्धवजनः परलोके प्रियस्तव ।
स ते कमर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—परलोके यः तव प्रियः बान्धवजनः अभवत्, सः ते कमर्थं कुरुते ?
त्वं तस्मै कं करोषि वा ? ॥ ४० ॥
व्याख्या—परलोके = जन्मान्तरे, यः = जीवः, तव = भवतः, प्रियः = प्रीतिकरः,
बान्धवजनः = आत्मीयो जनः, अभवत् = आसीत्, सः = पूर्वोक्तो जनः, ते = तव, कमर्थम्
= कमुपकारं, कुरुते = विदधति, त्वं तस्मै = आत्मीयजनाय, कं करोषि वा =
अथवा किमुपकारं करोषि ॥ ४० ॥
हिन्दी—जन्मान्तर में जो तुम्हारा आत्मीय जन था, वह तुम्हारे लिए अब क्या
करता है ? अथवा तुम उसके लिए क्या करते हो ? ॥ ४० ॥
तस्माज्ज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि ।
व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ॥ ४१ ॥
अन्वयः—तस्मात् ज्ञातिवितर्केण मनः आवेष्टुं न अर्हसि, संसारे स्वजनस्य वा
जनस्य व्यवस्था नास्ति ॥ ४१ ॥