सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२९२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा।
सद्यस्तु दह्यते तावत् स्वं मनो दुष्टचेतसः ॥ १६ ॥
अन्वयः—इह च दुष्टचेतसः दुष्टेन मनसा परः बाध्यते, न वा तु तावत् स्वं
मनः सद्यः दह्यते ॥ १६ ॥
व्याख्या—इह=संसारे, च=पुनः, दुष्टचेतसः—दुष्टम्=दुर्वृत्तम्, चेतः=
चित्तः, यस्य तस्य=दुर्वृत्तमनसः, दुष्टेन=शठेन, मनसा=चित्तेन, परः=अपरो
जनः, बाध्यते=क्लिश्यते, न वा=नापि बाध्यते, तु=किन्तु, तावदित्यवधारणे,
स्वम्=आत्मानम्, मनः=चित्तः, सद्यः=तत्क्षणमेव, दह्यते=क्लिश्यते ॥ १६ ॥
हिन्दी—द्रोह या हिंसा से अपने मन के कलुषित होने पर दूसरों को पीड़ा हो
भी सकती है और नहीं भी, किन्तु कलुषित मनवाले का अपना मन तो उसी क्षण
जलने लगता है ॥ १६ ॥
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यमेव च।
न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥ १७ ॥
अन्वयः—तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीञ्च कारुण्यम् एव विकल्पयितुम् अर्हसि,
व्यापादं विहिंसा वा न ॥ १७ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, त्वं सर्वेषु=सकलेषु, भूतेषु=प्राणिषु, मैत्रीम्=
सौहार्दम्, च=पुनः, कारुण्यम्=दयालुताम्, एव=तथा, विकल्पयितुम्=वितर्क-
यितुम्, अर्हसि=योग्योऽसि, व्यापादम्=अनिष्टचिन्तनम्, विहिंसा=हिंसा, वा=
अथवा, न=नहि, विचारयितुं योग्योऽसि ॥ १७ ॥
हिन्दी—अतः तुम्हें सभी प्राणियों के प्रति मैत्री एवं दया की ही भावना करनी
चाहिए, द्रोह या हिंसा की नहीं ॥ १७ ॥
यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः।
अभ्यासात् तेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥ १८ ॥
अन्वयः—मानवः हि यत्-यत् प्रसक्तम् एव वितर्कयति, तेन तेन अभ्यासात्
अस्य चेतसः नतिः भवति ॥ १८ ॥
व्याख्या—मानवः=प्राणी, हि=यतः, यत्-यत्=यत्किञ्चत् वस्तुविचारं वा,
प्रसक्तम्=अनवरतम्, एव, वितर्कयति=विचारयति, तेन तेन, अभ्यासपाठेन=अभ्यास-
वशेन, अस्य=नरस्य, चेतसः=चित्तः, नतिः=आसक्तिः, भवति=अस्ति ॥ १८ ॥
हिन्दी—मनुष्य जिन-जिन वस्तुओं या विचारों का निरन्तर चिन्तन करता है,
अभ्यासवश उन्हीं की ओर उनका मन झुक जाता हैं ॥ १८ ॥
तस्मादकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि।
यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥ १९ ॥
अन्वयः--तस्मात् अकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुम् अर्हसि, यत् इह ते अर्थाय
परमार्थस्य आप्तये च स्यात् ॥ १९ ॥