रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
३४४ रसगङ्गाधरः
यथा वा—
भुजपञ्जरे गृहीता, नवपरिणीता वरेण वधूः।
तत्कालजालपतिता, बालकुरङ्गीव वेपते नितराम्॥
अत्र रतेर्नववध्वा मनागप्यस्पर्शादनुभयनिष्ठत्वेनाभासत्वम्। तथा
चोक्तम्—
“उपनायक-संस्थायां, मुनि-गुरुपत्नीगतायां च।
बहुनायक-विषयायां, रतौ तथानुभयनिष्ठायाम्” ॥ इति।
युवत्युक्तिश्रवणमेव साधकमित्येव तरुणेषु लालसा। सुदूरं यावदनुगमनरूपपरिश्रमेण
तरुणानां युवती दयावती सती दृष्टिं प्रक्षिप्य, न तु वचनेनाज्ञां दत्तवती। बहुवचनेनेति।
तेनात्र यदि एकवचनं प्रयुज्यते तर्हि रसप्रतीतिरेव।
रसाभासस्य तृतीयं प्रभेदमनुभयनिष्ठरतिमुदाहरति—यथा वेति। नवविवाहिता.
बाला वरेण ( नायकेन ) बाहुपाशे गृहीता सती तत्क्षण-जाल-निबद्धा बालमृगी इव
नितरां कम्पते। कम्पनेनात्र बालायां त्रास एवाभिव्यज्यते, न रतिः, मुग्धत्वातिशयाद-
ननुभूतरतित्वाच्च।
अनुचितत्वं हि रतौ कुत्र कुत्र भवतीति परिगणनं भेदप्रदर्शनपूर्वकं प्राचीनोक्तं
प्रस्तौति—उपनायकेति। उपपतिविषयिणी, मुनि-गुरु-राजपत्नीविषयिणी, बहुनायक-
विषयिणी, अनुभयविषयिणी ( एकपक्षाश्रिता ) च रतिः चतुर्विधा रसाभासतां याति।
अत्र मुनिपत्न्यादिविषयिणी रतिर्हि उपपतिविषयिणी एव, किन्तूपपतिविषयिणी
साधारणानौचित्यं, मुनिपत्न्यादिविषयिणी तु अत्यन्तानौचित्यं जनयतीत्यनयोर्भेदः।
ग्रन्थकृता तूभयोरेकत्वमेवोररीकृतम्।
गयी। इस गमनाज्ञा देने के सूचक नयनकमलप्रक्षेपरूप अनुभाव के वर्णन से अभिव्यक्त
होती हुई रति बहुवचन के द्वारा बहुविषयक सूचित होती है। इसलिए यह भी
रसाभास ही है।
रसाभास के तृतीय भेद अनुभयनिष्ठा रति ( एकपक्षीय ) का उदाहरण प्रस्तुत
किया जा रहा है—पति ने नवीन विवाहिता वधू को बाहुपाश में बाँध लिया। इससे
वह वधू तत्क्षण जाल में फँसी बालमृगी के समान अतिशय काँपने लगी'। कम्पन से
यहाँ बाला में त्रास ही व्यक्त होती है, रति नहीं, क्योंकि वह अतिशय मुग्धा है और
रति का अनुभव अभी उसे हुआ ही नहीं है।
यहाँ रति का नववधू से थोड़ा भी स्पर्श न होने के कारण अनुभयनिष्ठ ( दोनों
में न रहकर एक में ही स्थित ) द्वारा आभासता है। जैसा कि कहा गया है—
उपपति में रहने वाली, मुनिपत्नी, गुरुपत्नी आदि में रहने वाली, बहुतों नायकों
में एक नायिका द्वारा रहने वाली और अनुभयनिष्ठा रति आभासता को प्राप्त करती है।
प्रथमाननम् ३४५
अत्र मुनिगुरुशब्दयोरुपलक्षणपरतया राजादेरपि ग्रहणम् । अथात्र किं
व्यङ्ग्यम् ?—
व्यानम्राश्चलिताश्चैव, स्फारिताः परमाकुलाः ।
पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चाल्याः, पतन्ति प्रथमा दृशः ॥
अत्र व्यानम्रतया धर्मात्मताप्रयोज्यं युधिष्ठिरे सभक्तित्वम्, चलिततया
स्थूलाकारताप्रयोज्यं भीमसेने सत्रासत्वम्, स्फारिततया अलौकिकशौर्यश्रवण-
प्रयोज्यम् अर्जुने सहर्षत्वम्, परमाकुलतया परमसौन्दर्यप्रयोज्यं नकुल-सह-
देवयोरौत्सुक्यं च व्यञ्जयन्तीभिर्दृग्भिः पाञ्चाल्या बहुविषयाया रतेरभिव्यञ्जनाद्
रसाभास एवेति नव्याः । प्राञ्चस्तु अपरिणेतृबहुनायकविषयत्वे रतेराभासतेत्याहुः।
अथात्रेति । यदि बहुनायकविषया रती रसाभासस्तर्हि द्रौपद्याः पञ्च पाण्डवान्
स्वीयान् प्रति प्रकाशितभावद्वारा किं व्यङ्ग्यं ? रसो रसाभासो वा ? स्वीयत्वेन रसो
वा, बहुत्वेन रसाभासो वेति विचारणा । विशेषेण आ समन्तान्नम्राः ।
बहुविषयाया इति । भक्ति-त्रासयो रतेरव्यञ्जनादपि हर्ष-परमाकुलत्वाभ्या-
मर्जुन-नकुल-सहदेवेषु द्रौपद्या रतेर्व्यञ्जनाद् बहुविषयत्वं सिद्धमेव । अत्र, रसाभास एवेति
नवीनाः, बहुनायकविषयत्वमात्रेण तत्सिद्धेः । विवाहित-बहुनायक-विषयत्वे रस एव न
रसाभास इति रस एवात्र व्यङ्ग्यमिति प्राचीनाः । 'तु'शब्देन प्राचीनमतेऽरुचिः सूचिता
इति नागेशभट्टः, रसाभासलक्षणे तद्भेदविवरणे वा परिणयशब्दस्योल्लेखाभावात् ।
चन्द्रिकाकृतस्तु प्राचीनमतस्य पूर्वोल्लेखानानर्हस्य पश्चान्निर्देशस्तस्य गरीयस्त्वं सूचयति ।
रसाभासलक्षणे लोकशास्त्रगर्हितत्वरूपानौचित्यस्य प्रवेशेन, प्रकृते तथाविधानौचित्या-
यहाँ मुनि और गुरु शब्द उपलक्षण (दृष्टान्तपरक) हैं, इसलिए राजा, मित्र
आदि का भी ग्रहण हो जाता है । यहाँ प्रथम भेद साधारण अनौचित्यप्रयुक्त है, जब कि
द्वितीय भेद अत्यन्त अनौचित्य के कारण ।
अब प्रश्न उठता है कि यदि बहुनायकगत रति को रसाभास मानते हैं तो
स्वीय बहुनायकगत रति भी रसाभास ही होगा, पर इसे लोक में अनुचित नहीं माना
जाता है । तो अग्रिम उदाहरण में व्यंग्य है क्या—रस या रसाभास ?
पाण्डुपुत्रों (पाण्डवों) पर द्रौपदी की प्रथम दृष्टियाँ इस प्रकार पड़ रही हैं—
विनम्र, चञ्चल, विकसित और परम व्याकुल ।
यहाँ (दृष्टि के) अतिविनम्र होने से ‘धर्मात्मा होने के कारण युधिष्ठिर’ के
प्रति भक्ति को, चञ्चल होने से ‘मोटा-तगड़ा होने के कारण भीमसेन’ के प्रति भय को,
विकसित होने से ‘अद्भुतवीर’ होने के यशःश्रवण के कारण अर्जुन के प्रति हर्ष को
और-परम व्याकुल होने से ‘परम सुन्दर होने के कारण नकुल तथा सहदेव’ के प्रति
औत्सुक्य को व्यञ्जित करती हुई दृष्टियों से द्रौपदी के अनेक पुरुषविषयक रति के
३४६ रसगङ्गाधरः
तत्र शृङ्गाररस इव शृङ्गाररसाभासोऽपि द्विविधः, संयोग-विप्रलम्भ-
भेदात् । संयोगाभासस्त्वनुपदमेवोदाहृतः । विप्रलम्भाभासो यथा—
व्यत्यस्तं लपति क्षणं, क्षणमथो मौनं समालम्बते,
सर्वस्मिन् विदधाति किं च विषये दृष्टिं निरालम्बनाम् ।
श्वासं दीर्घमुरीकरोति, न मनागङ्गेषु धत्ते धृतिं,
वैदेही-कमनीयता-कवलितो, हा हन्त ! लङ्केश्वरः ॥
अत्र सीतालम्बनेयं लङ्केशगता विप्रलम्भरतिरनुभयनिष्ठतया, जगद्-
गुरुपत्नीविषयकतया चाभासतां गता 'व्यत्यस्तं लपती'त्यादिभिरुक्तिभि-
र्व्यज्यमानैरुन्माद-श्रम-मोह-चिन्ता-व्याधिभिस्तथैवाभासतां गतैः प्राधान्येन परि-
पोष्यमाणा ध्वनिव्यपदेशहेतुः ।
सम्भवान्नात्र रसाभास इति । यत्तु रसचन्द्रिकाकृद् ‘न च तस्याम् ( अनुभयनिष्ठायां )
रतेरयुक्तताधीर्लोकस्य" इति तन्नास्मभ्यं रोचते, एकपक्षीयर्तिस्थले विवाहितायाम-
विवाहितायां वा अनौचित्यस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात्, अनौचित्याभावे हि रसाभासलक्षणमेव
तत्राव्याप्तं स्यात् ।
अनुपदमेवेति । सद्यः प्रदर्शितपूर्वोदाहरणत्रये । व्यत्यस्तमिति । हा हन्त !
वैदेह्या जानक्याः कमनीयतया सौन्दर्येण कवलितो ग्रस्तोऽत्यन्तमाकृष्टो लङ्केश्वरो रावणः
क्षणं व्यत्यस्तमसम्बद्धं लपति प्रलापं करोति, अथोऽनन्तरं क्षणं मौनं समालम्बते, किञ्च
अपि च सर्वस्मिन् विषये निरालम्बनां शून्यां निष्फलां दृष्टिं विदधाति निक्षिपति दृष्टि-
अभिव्यक्त होने के कारण यह रसाभास ही है—ऐसा नवीन आचार्य कहते हैं । परन्तु
प्राचीन आचार्य तो अविवाहित अनेक नायक विषय की रति को ही आभास मानते हैं ।
यहाँ तो पाँचों पाण्डव द्रौपदी से परिणय करने वाले हैं, अतः यहाँ रस ही है ।
शृंगार रस जैसे दो प्रकार का होता है, वैसे ही शृंगाररसाभास भी संयोग
और विप्रलम्भ भेद से दो प्रकार का है । उनमें संयोगाभास का तो अभी-अभी उदाहरण
दिया जा चुका है । अब विप्रलम्भाभास का उदाहरण दिया जा रहा है—
हाय हाय ! सीता के सौन्दर्य से वशीभूत लंकाधिपति रावण अत्यन्त व्याकुल
है—क्षण में उलटा-पुलटा ( असम्बद्ध ) बोलता है, क्षण में ही चुप हो जाता है ( चुप्पी
लगा लेता ), सभी विषयों में शून्य दृष्टि लगाता है ( देखते हुए भी न देख पाता है ),
दीर्घ श्वास लेता है और अंगों में स्थिरता नहीं रखता है ।
यहाँ सीता पर आश्रित रावण में स्थित विप्रलम्भ रति अनुभयनिष्ठ होने के
कारण एवं जगद्गुरु श्रीरामचन्द्र की पत्नी के विषय में रहने के कारण आभास
( रत्याभास ) होकर 'व्यत्यस्तं लपति' इत्यादि उक्तियों के द्वारा अभिव्यक्त ( व्यंग्यार्थ )
होते हुए उन्माद, श्रम, मोह, चिन्ता और व्याधि, जो आभास हो रहे हैं, के द्वारा
प्रथमाननम् ३४७
एवं कलहशील-कुपुत्राद्यालम्बनतया वीतरागादिनिष्ठतया च वर्ण्यमानः
शोकः, ब्रह्मविद्यानधिकारिचण्डालादिगतत्वेन च निर्वेदः, कदर्य-कातरादि-
गतत्वेन पित्राद्यालम्बनत्वेन वा क्रोधोत्साहौ, ऐन्द्रजालिकाद्यालम्बनत्वेन च
विस्मयः, गुर्वाद्यालम्बनतया च हासः, महावीरगतत्वेन भयम्, यज्ञीयपशु-
वसाऽसृङ्मांसाद्यालम्बनतया वर्ण्यमाना जुगुप्सा च रसाभासाः । विस्तृतिभया-
च्चामी नोदाहृताः सुधीभिरुन्नेयाः ।
क्षेपेणापि विषयं प्रत्यक्षीकर्त्तुं न प्रभवतीत्यर्थः । दीर्घं श्वासमङ्गीकरोति, अङ्गेषु च
मनागपि ईषदपि धृतिं न धत्ते । अत्र प्रलापेन उन्मादः, मौनालम्बनेन श्रमः, दृष्टि-
दानेऽप्यदर्शनात् मोहः, दीर्घश्वासाच्चिन्ता, धैर्याभावाच्च व्याधिर्भावोऽभिव्यज्यते,
तैश्च विप्रलम्भाभासो व्यज्यते, प्राधान्येन च तस्यैव ध्वनिपदव्यवहार्यता ।
एवमिति । अनुचितालम्बनादिगता रतिर्यथा रसाभासो भवति, तथैव अनुचि-
तालम्बननिष्ठा अनुचिताश्रयनिष्ठाश्च शोकादयः सर्वेऽपि स्थायिभावा रसाभासतां यान्ति ।
पित्रा कलहं कृत्वा कुपुत्रो हि पितुः शोकस्य कारणतया आलम्बनविभावो भवति, एवं-
विधानुचित-कलहोत्पन्नः शोको, वीतरागो विरक्तः तन्निष्ठस्तदाश्रितोऽपि शोको हि
करुणरसाभासः । शोक-मोहादिशमनेनैव वीतरागत्वं भवति, तस्मिन् शोको नोचितः ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यस्य निर्वेदस्य ब्रह्मविद्याज्ञानादेव प्रादुर्भावः सम्भवति, चाण्डा-
लादेः स्वभाव एव तथाविधविवेकवैमुख्यस्य । अत एवानधिकारित्वमुक्तम् । कदर्यः कृपणः,
कातरो भीरुः, आदिपदेन दुर्बलखञ्जादिपरिग्रहः, तदाश्रितयोः, गुरुपित्राद्यालम्बयोः
शिष्यपुत्राद्याश्रितयोः क्रोधोत्साहयोरनौचित्येन रौद्र-वीररसाभासता । ऐन्द्रजालिक
प्रधान रूप से परिपुष्ट होने के कारण ध्वनि कहलाने योग्य है । तात्पर्य यह है कि यहाँ
उन्मादादि भावाभास रत्याभास के उपकारक होने से गौण हैं, उन्हें ध्वनि की पदवी
नहीं मिल सकती है, जबकि रत्याभास उनके द्वारा पुष्ट होने के कारण ध्वनि ही है ।
इसी प्रकार शृंगाराभास की तरह करुणादि रसों के भी आलम्बनगत अनौचित्य
से करुणाभासादि होते हैं । यथा— पिता से कलह करने वाले कुपुत्र के आलम्बन से
पितृगत शोक एवं विरक्त में रहने वाला शोक वर्णित होने पर करुणाभास हो जाता है ।
ब्रह्मविद्या के अनधिकारी चाण्डाल आदि (घोर कुकृत्यों में लिप्तों) में स्थित निर्वेद
वर्णित होने पर शान्तरसाभास हो जाता है । कृपण एवं कायर आदि में स्थित अथवा
पिता आदि गुरुजनों पर होने वाला पुत्रादि स्थित क्रोध और उत्साह वर्णित होने पर
क्रमशः रौद्र एवं वीर रस के आभास होते हैं । जादूगर आदि के आलम्बन से उत्पन्न
विस्मय अद्भुतरसाभास होता है । गुरु आदि के आलम्बन से शिष्यादिगत हास
हास्यरसाभास होता है । महान् वीर में स्थित भय वर्णित होने पर भयानक रसाभास
होता है । यज्ञ में घातित पशु के चर्बी, शोणित, मांस आदि के आलम्बनरूप में वर्णित
एवमेवानुचितविषया भावाभासाः ।
यथा—
सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता
विद्यापि खेदकलिता विमुखीबभूव ।
सा केवलं हरिणशावकलोचना मे
नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव ॥
गुरुकुले विद्याभ्याससमये तदीयकन्यालावण्यगृहीतमानसस्य, अन्यस्य
वा कस्यचिदतिप्रतिषिद्धगमनां स्मरतो देशान्तरं गतस्येयमुक्तिः ।
इन्द्रजालाख्याद्भुतविद्याप्रदर्शकः । यज्ञीयपशुघातस्य लोके सहृदयैर्नानौचित्यं ज्ञायते ।
यैर्बौद्धादिभिस्तत्रानौचित्यप्रतीतिः क्रियते, तेषां तत्र रसाभास एव ।
एवमेवेति । रसाभासवदेव आलम्बनविभावगता अनुचिता विषया येषां ते
भावा एव भावाभासा भवन्ति । तथा च भावविशेषा एव भावाभासाः । स्थायिभावा-
श्रितास्तु रसाभासाः ।
उदाहरति—सर्व इति । अधुना प्रियायाः स्मरणावसरे सर्वेऽपि विषया दर्शन-
श्रवणादिविषयाः चिरसेविता अपि विस्मृतिपथं गताः, चिरादभ्यस्ता विद्याऽपि पराङ्गना-
प्रीतिदर्शनेनेर्ष्यावशात् खेदकलिता खिन्ना सती मद्दिङ्मुखीभूता । परन्तु केवलमेका
साऽचिरपूर्वं सेविता हरिण-शिशुलोचना प्रिया मे मम हृदयाद् अधिदेवता पृथिव्याद्य-
धिष्ठातृदेवतेव नैव अपयाति कदापि नैव दूरीभवति ।
तदीयेति । गुरुकुलसम्बन्धिनीत्यर्थः । 'अप्रतिषिद्धे'ति मूलपाठो हि मूलोच्छेद-
करत्वादुपेक्षितः, तथा सति अ-नौचित्याभावाद् भावाभासत्तैवात्र न स्यात् ।
होने पर घृणा ही बीभत्स रसाभास होता है। ग्रन्थविस्तार के भय से इन सभी रसा-
भासों का उदाहरण नहीं दिया गया है, इन उदाहरणों का ऊह स्वयं विद्वान् लोग
कर लेंगे।
इसी प्रकार रसाभास की तरह ही अनुचित विषय रहने पर भावाभास होते
हैं। अर्थात् जिस भाव का आलम्बनविभाव अनुचित हो उसे भावाभास कहते हैं।
सहृदयों को जो अनुचित मालूम पड़े उसे ही यहाँ अनुचित कह सकते हैं। उदाहरण—
विरही नायक कहता है कि अभी (इस विरह-व्यथा में) सभी विषय (दर्शन-
श्रवणादि से उत्पन्न) विस्मृति के मार्ग पर गयी हुई विद्या भी (परस्त्री-विषयक प्रीति
देख) खिन्न होकर विमुख हो गयी, केवल मेरी वह (पूर्वदृष्टा अनुरक्ता) बालहरिण-
लोचना (प्रिया) अधिष्ठात्री देवी के समान मेरे हृदय से कभी नहीं जाती है।
गुरुकुल में विद्याभ्यास के समय गुरुपुत्री के सौन्दर्य से आकृष्ट मन वाले या
अत्र च स्वात्मत्यागात्यागाभ्यां स्रक्चन्दनादिषु विषयेषु चिरसेवितायां
विद्यायां च कृतघ्नत्वम्, अस्यां च लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यमानं व्यतिरेकवपुः
स्मृतिमेव पुष्णातीति सैव प्रधानम् । एवं च त्यागाभावगतं सार्वदिकत्वं व्यञ्ज-
यन्त्यधिदेवतोपमापि । एषा चानुचितविषयकत्वादनुभयनिष्ठत्वाच्च भावा-
भासः । यदि पुनरियं तत्परिणेतुरेवोक्तिः, तदा भावध्वनिरेव ।
अत्र व्यङ्ग्योऽपि व्यतिरेकालङ्कारः स्मृतेरङ्गमवे । तथाहि—आजन्मसेविताः
स्रक्चन्दनादयो विषयाः चिरसेविता विद्या च स्वस्मिन् आत्मीये चिरसेवके नायके
आत्मनः स्वत्वस्य ( विषयत्व-विद्यात्वयोः ) त्यागेन कृतघ्नतां कृतज्ञत्वाभावं प्रकाशयतः,
किन्तु इयं हरिणशावकलोचना स्वस्मिन् आत्मीयेऽचिरसेवके नायके आत्मनः स्वत्वस्य
( प्रियात्वस्य ) अत्यागेन कृतज्ञतामेव व्यनक्तीति त्रयाणां विषय-विद्या-नायिकानां सेव्य-
त्वेन साम्येऽपि त्यागात्यागाभ्यां वैषम्यदर्शनाद् व्यतिरेकः स्मृतिपोषकत्वेनाऽङ्गम् । यथा
पृथिव्याद्यधिष्ठातृदेवता स्वसेवकं न कदापि त्यजति तथैवेयं नायिकापि इत्युपमापि
स्मृतेरेव पोषिका ।
अनुचितविषयकत्वात् अतिप्रतिषिद्धनायिकाचिन्तनविषयत्वात्, अनुभयनिष्ठ-
त्वादेकतरनिष्ठत्वादिति । यदि तया नायिकया परिणयानन्तरं विदेशस्थस्य नायकस्योक्ति-
रियं तदा स्मृतिभावध्वनिरेव न भावाभासः, अनुचितत्वाभावात् ।
किसी अन्य विदेशस्थ नायक की यह उक्ति है, जो रति के लिए अत्यन्त निषिद्ध
नायिका का स्मरण कर रहा है ।
यहाँ आजन्म सेवित माला, चन्दन आदि विषयों एवं चिरकाल से सेवित विद्या
में स्वसेवक ( नायक ) के प्रति आत्मत्याग ( विषयत्व एवं विद्यात्व को छोड़ने ) के
कारण उससे कृतघ्नता एवं इस ( नायिका ) में स्वसेवक ( नायक ) के प्रति आत्म-
त्याग ( नायिकात्व रूप से न छोड़ने ) के कारण उससे अलौकिक ( अद्भुत ) कृतज्ञता
अभिव्यक्त होती हुई व्यतिरेकस्वरूप से स्मृतिभाव को ही पुष्ट कर रही है । नायक के
द्वारा सेवित विषय, विद्या और नायिका में सेवितत्व रूप से सादृश्य रहने पर भी
चिरसेवित विषय और विद्या द्वारा नायक का त्याग और अचिरसेवित नायिका द्वारा
अत्याग रूप ही व्यतिरेक है । इसी तरह त्याग न करने में 'सदा' इस गुण को व्यक्त
करती हुई पृथिव्यादि अधिदेवता की उपमा भी स्मृति को ही पुष्ट कर रही है । यहाँ
व्यंग्य अलंकार गौण एवं स्मृतिभावाभासध्वनि प्रधान है । यह स्मृति अनुचित
( परस्त्री ) विषयक होने से एवं अनुभयनिष्ठ ( केवल नायकनिष्ठ ) रहने से भावाभास
है और यदि यह उक्ति वर्णित नायिका के पति की ही हो, तो भावध्वनि ही है ।
३५० रसगङ्गाधरः
अथ भावशान्तिः
भावस्य प्रागुक्तस्वरूपस्य शान्तिर्नाशः ।
स चोत्पत्यवच्छिन्न एव ग्राह्यः, तस्यैव सहृदयचमत्कारित्वात् ।
उदाहरणम्—
मुञ्चसि नाद्यापि रुषं, भामिनि ! मुदिरालिरुदियाय ।
इति तन्व्याः पतिवचनैरपायि नयनाब्जकोणशोणरुचिः ॥
इह तादृश-प्रियवचनश्रवणं विभावः, नयनकोणगतशोणरुचेर्नाशः,
तदभिव्यक्तः प्रसादो वाऽनुभावः । उत्पत्तिकालावच्छिन्नो रोषनाशो व्यङ्ग्यः ।
तथा—
भावस्येति । सञ्चारिभावस्य हर्षाद्यन्यतमस्य नाशो भावशान्तिः । स च नाशश्च
उत्पत्तिकालिको भावलोपाव्यवहितकालिक एव सहृदयचमत्कारकत्वाद् भावशान्तिः
कथ्यते, न तु नाशोत्तरदीर्घकालिकः । उदाहरति—मुञ्चसीति । हे भामिनि कोपने !
मुदिरालिर्मेघमाला उदियाय प्रादुर्भूता, त्वञ्च अद्यापि इदानीमपि रुषं कोपं न मुञ्चसि,
मेघमालादर्शनेन तव कोपस्य स्थितिरसम्भवेति । इति एवंविधैः पतिवचनैः तन्व्याः
कोमलाङ्ग्याः नयनकमलकोणगतरक्तताच्छविः अपायि पीता विनाशितेति यावत् ।
शोणरुचिद्वाराऽमर्षभावः पूर्वस्थितो व्यज्यते, पतिवचनेन च तन्नाशस्य सद्योजातत्वेनात्रा-
मर्षभावशान्तिः ।
तादृशं मेघमालागमनबोधकं रतेः परमोद्दीपकम् । शोणरुचिनाशाद् अभिव्यक्तो
अब भावशान्ति का निरूपण करते हैं । पूर्वोक्त हर्षादि भावों के शान्तिकालिक
स्वरूप को भावशान्ति कहते हैं ।
लक्षण में 'नाश' पद से उत्पत्तिकालिक नाश का ही ग्रहण करना चाहिए,
क्योंकि सहृदयों को वही चमत्कृत करता है । उदाहरण—
'हे कोपने ! मेघमाला उदित हो गयी, पर अभी भी कोप को नहीं छोड़ रही
हो' पति के इन वचनों ने कोमलाङ्गी के नयनकमल के कोने में स्थित लाल छवि को
पी लिया ।
मेघमालादर्शन से मानिनी का मान टिक नहीं सकता है । यहाँ इस प्रकार के
प्रियतम-कथित वचन का सुनना विभाव है और नयनकमल के कोने में स्थित लाल
छवि का नाश या उस लाल छवि के नाश से प्रकटित प्रसन्नता अनुभाव है ।
इसी तरह वर्णन के समय में ही भाव की उत्पत्ति को भावोदय कहते हैं ।
उदाहरण—
हर्ष से प्रिय को आलिङ्गित करती हुई नायिका ने अचानक प्रिय के छाती पर
प्रथमाननम् ३५१
भावोदयो भावस्योत्पत्तिः ।
उदाहरणम्—
वीक्ष्य वक्षसि विपक्षकामिनी-हारलक्ष्म दयितस्य भामिनी ।
अंसदेश-वलयीकृतां क्षणादाचकर्ष निजबाहु-वल्लरीम् ॥
अत्रापि दयितवक्षोगत-विपक्षकामिनी-हारलक्ष्मदर्शनं विभावः । प्रियां-
सदेश-वलयीकृत-निजबाहु-लताकर्षणमनुभावः । रोषादयो व्यङ्ग्यः ।
यद्यपि भावशान्तौ भावान्तरोदयस्य, भावोदये वा पूर्वं भावशान्तेरा-
वश्यकत्वाद् नानयोर्विविक्तो व्यवहारस्य विषयः, तथापि द्वयोरेकत्र चमत्कार-
विरहात्, चमत्काराधीनत्वाच्च व्यवहारस्य, अस्ति विषयविभागः ।
नायिकागतः प्रसाद एव अमर्षनाशसूचक इति तस्यैवानुभावत्वमित्यभिप्रायेण पक्षान्तर-
मुक्तम् । उत्पत्तिकालावच्छिन्नः सद्योजायमानः ।
भावोदयं निरूपयति—भावोदय इति । वर्णनप्रसङ्गेऽविद्यमानस्य कस्यचिद्
भावस्य उत्पत्तिर्जन्म भावोदयशब्देनोच्यते ।
वीक्ष्येति । हर्षेण प्रियालिङ्गिता भामिनी अकस्मात् प्रियस्य वक्षसि विपक्ष-
कामिन्याः प्रतिनायिकाया अचिरोपभोगकालिक-हारचिह्नं वीक्ष्य अंसदेशवलयीकृतां
प्रियस्कन्धोपरि वेष्टितां निजबाहुलतां क्षणादेव आचकर्ष पृथक्कृतवती । अत्र हर्षभाव-
नाशोत्तरममर्षभावस्योत्पत्तिः प्रधानतया वर्णितत्वेन ध्वनिः ।
अत्रापीति । पूर्ववर्णितभावशान्त्युदाहरणे अमर्षभाव एव आश्रितः, अत्रापि
भावोदये स एव वर्णितः । पूर्ववदत्रापि रोषपदममर्षस्य बोधकम् ।
भावान्तरोदयस्येति । पूर्वोक्तभावशान्त्युदाहरणे अमर्षनाशे हर्षोदयस्य,
उपनायिका के हारचिह्न को देखकर क्षणभर में उसके (प्रिय के) कन्धे से लिपटी
बाँहरूपी लता को हटा ली ।
यहाँ हर्षभाव के नाश के बाद अमर्ष भाव की उत्पत्ति ही प्रधानतया वर्णित है ।
अतः यह भावोदय ध्वनि का उदाहरण है ।
भावशान्ति की तरह यहाँ भी अमर्ष भाव ही आश्रित है । प्रिय के छाती पर
स्थित विरोधिनी नायिका (सपत्नी) के हारचिह्न का दर्शन विभाव है । प्रिय के
कन्धे पर लिपटी अपनी बाहुलता को खींचकर हटा लेना अनुभाव है । 'सपत्नी से यह
मेरा प्रिय प्रेम करता है' इस अपराध से रोष, 'सपत्नी ने इसे मोह लिया है' इस ज्ञान
से ईर्ष्या आदि व्यंग्य होते हैं ।
यद्यपि जहाँ भावशान्ति वर्णित होगी वहाँ किसी भाव का उदय भी अवश्य
होगा और जहाँ भावोदय होगा वहाँ किसी भाव की शान्ति अवश्य होगी—यह निश्चित
है और ऐसी स्थिति में इन दोनों भावशान्ति एवं भावोदय का एक-दूसरे से अलग रूप
anusvara).
"होती हुईं" - yes.
"वीरता" - yes.
Line 31:
लुभायी हुईं कभी संकुचित एवं कभी विकसित होती हैं ।
Line 32:
यहाँ भगवान् राम में स्थित अलौकिक यौवन की उत्पत्ति का और उसी तरह
Line 33:
के ( अलौकिक ) शील, शौर्य आदि का दर्शन विभाव है । आँखों का संकुचित एवं
Wait, is there a space after है: "विभाव है ।" or "विभाव है।"?
In line 33: "विभाव है ।"
Line 34:
विकसित होना अनुभाव है । लज्जा और औत्सुक्य भावों की सन्धि व्यङ्ग्य है । इसी तरह—
Wait, look at the end of line 34:
"अनुभाव है । लज्जा और औत्सुक्य भावों की सन्धि व्यङ्ग्य है । इसी तरह—"
Wait, is there a space before the danda?
"अनुभाव है। लज्जा और औत्सुक्य भावों की सन्धि व्यङ्ग्य है। इसी तरह—"
Let's double-check all punctuation and line breaks. Everything matches the layout of the page perfectly.३५२ रसगङ्गाधरः
एवम्—
भावसन्धिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः सामाना-
[L
प्रथमाननम् ३५३
भावशबलत्वं भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानाम् उदासीनानां वा
व्यामिश्रणम् ।
एकचमत्कृतिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । उदाहरणम्-
पापं हन्त ! मया हतेन विहितं, सीतापि यद् यापिता,
सा मामिन्दुमुखी विना बत ! वने किं जीवितं धास्यति ?
आलोकेय कथं मुखानि कृतिनां, किं ते वदिष्यन्ति मां,
राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं, न प्राणितुं कामये ॥
पूर्वोक्तहर्षादिभावानां मध्यतः केषाञ्चन विरुद्धानां बाध्यबाधकभावापन्नानाम् अवि-
रुद्धानां च तटस्थानामेकचमत्कारोपस्थितानां मिथो व्यामिश्रणमितस्ततोऽवस्थानं भाव-
शबलत्वम् भावानां चित्रत्वम् । भिन्नाकृतीनां चित्राणां विरुद्धानां तटस्थानां वा एकसन्द-
र्भान्वयेनैकचित्रता कर्गतादिषु दृश्यते, तद्वदेव भावशबलत्वं नानावाक्यगतानां भावानां
विरुद्धानां तटस्थानां वा एकसन्दर्भान्वयित्वमेव । व्यामिश्रत्वमेव स्पष्टीकरोति-एकचम-
त्कृतीति । ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः ।
पापमिति । सीतापरित्यागानन्तरं सन्तप्यमानस्य श्रीरामस्योक्तिरियम् ।
हन्त ! मया रामेण हतेन हतकेन पापं दुष्कृत्यं विहितं, यत् सीतासदृशी पतिव्रताऽपि
यापिता वनाय प्रस्थापिता निर्वासिता, बत हन्त ! मां विना सा इन्दुमुखी किं वने
स्थिता जीवनं धास्यति ? नैव धारयिष्यति । अहं दुष्कर्मैतत् कृत्वा सुकृतिनां पुण्यात्मनां
सभ्याना मुखानि कथमालोकेय पश्येयम् ? ते सुकृतिनो मां रामं किं धिक्कारं वदिष्यन्ति
इति न जाने । मम राज्यं रसातलं पातालं यातु, न मे तेन प्रयोजनम्, प्राणितुं जीवितु-
मपि नाहं कामये, दुःखदुर्यशोज्वालासहनाक्षमो मरणमेवेच्छामि ।
परस्पर विरुद्ध ( एक दूसरे के बाधक ) या तटस्थ ( न साधक और न बाधक )
दो से अधिक हर्ष आदि भावों के विशिष्टरूप से मिलने को भावशबलता कहते हैं।
व्यामिश्रण ( विशिष्ट रूप से मिलने ) का तात्पर्य है कि इन भावों के अनेक
वाक्यों में रहने पर भी एक चमत्कार को उत्पन्न करने वाले ज्ञान से ही उनकी प्रतीति
होती हो ।
उदाहरण-सीता-परित्याग के बाद सन्ताप से व्याकुल श्रीराम कहते हैं कि
हाय ! हत्यारा मैंने पाप किया जो सीता जैसी पतिव्रता पत्नी को भी वन को विदा
कर दिया । हाय ! वह चन्द्रमुखी मेरे बिना वन में जीवन को धारण कर सकेगी
क्या ? ( नहीं कर सकेगी ) । मैं सज्जनों के मुखों को कैसे देखूँ ? वे मुझे क्या कहेंगे ?
मेरा यह राज्य रसातल में चला जाय । मैं जीना नहीं चाहता हूँ ।
३५४ रसगङ्गाधरः
अत्र मत्यसूया-विषाद-स्मृति-वितर्क-व्रीडा-शङ्कानिर्वेदानां प्रागुक्त-
स्वस्वविभावजन्मनां शबलता।
यत्तु काव्यप्रकाशटीकाकारैः “उत्तरोत्तरेण भावेन पूर्वपूर्वभावोपमर्दः
शबलता” इत्यभ्यधीयत, तन्न—
‘पश्येत् कश्चित्’, ‘चल ! चपल रे !’, ‘का त्वरा’ ? ‘ऽहं कुमारी’,
‘हस्तालम्बं वितर’, ‘हहहा !!, व्युत्क्रमः’, ‘कासि’ ‘यासि’ ॥
इत्यत्र शङ्काऽसूया-धृति-स्मृति-श्रम-दैन्य-मत्यौत्सुक्यानामुपमर्दलेशशून्य-
त्वेऽपि शबलताया राजस्तुतिगुणत्वेन पञ्चमोल्लासे मूलकृतैव निरूपणात् ।
अत्रेति । मया पापं विहितमित्यनेन मतिः, हतेनेत्यनेनासूया, सीतापीत्यनेन
विषादः, सेत्यनेन स्मृतिः कि जीवितमित्यनेन वितर्कः, कथमालोकयेत्यादिना व्रीडा,
‘किं ते’ इत्यनेन शङ्का, राज्यं यात्वित्यनेन च निर्वेदो व्यज्यते । एतेषां भावानाम्
एकान्वयिपृथग्वाक्येष्वस्थितानामुदासीनानामवस्थानं भावशवलता ।
यत्त्विति । काव्यप्रकाशटीकाकारा बाध्यबाधकभावापन्नानां भावानामेकान्वयि-
नामेव भावशवलत्वमिच्छन्ति । उपमर्दोऽभिभवः । तटस्थानामपीति प्रस्तुतलक्षणेन
ग्रहणम् । तत्र काव्यप्रकाशकारव्यवहारः तटस्थानामपि भावानां शबलत्वं ज्ञापयति,
तेन टीकाकारा मूलकृन्मतविरोधित्वेनोपेक्ष्याः ।
पश्येदिति । पश्येत् कश्चिदित्यनेन शङ्का, चपलेत्यनेनासूया, का त्वरा इत्यनेन
धृतिः, कुमारीत्यनेन स्मृतिः, हस्तालम्बमित्यनेन श्रमः, हहहेत्यनेन दैन्यम्, व्युत्क्रम
इत्यनेन मतिः, क्वासीत्यनेन च औत्सुक्यं परस्पराभिभवशून्यत्वेऽपि राजस्तुतिगुणत्वेन
एकान्विताः, भावशबलत्वेन काव्यप्रकाशे पञ्चमोल्लासे वर्णिताः ।
यहाँ पूर्वोक्त अपने-अपने विभावों से उत्पन्न मति, असूया, विषाद, स्मृति,
वितर्क, व्रीडा, शङ्का और निर्वेद भावों की शबलता ( चित्रता ) है ।
यह जो काव्यप्रकाश के टीकाकारों ने कहा है कि “पूर्व-पूर्वं भाव का अपने से
उत्तर ( आगे आने वाले ) भाव के द्वारा दबा देने को शबलता कहते हैं”—सो उचित
नहीं है, क्योंकि—
‘कोई देख लेगा’, ‘चल रे चञ्चल !’ ‘जल्दबाजी क्या है’ ? ‘मैं कुमारी हूँ’,
‘हाथ का सहारा दो’, ‘हाय हाय !’ ‘क्रम भंग हो गया’, ‘कहाँ हो, कहाँ जा रही हो’ ?
यहाँ क्रमशः शंका, असूया, धृति, स्मृति, श्रम, दैन्य, मति और औत्सुक्य भावों
में किसी के थोड़े भी दबाने ( उपमर्द ) से रहित होने पर भी शबलता के द्वारा
राजस्तुति के गुण ( उपकारक ) रूप से काव्यप्रकाश के पञ्चम उल्लास में स्वयं मूल-
ग्रन्थकार मम्मट ने ही निरूपित कर दिया है । अतः उत्तर-उत्तर भावों के द्वारा
पूर्व-पूर्वं भावों का उपमर्द ही शबलता है, यह मत खण्डित हो जाता है ।
प्रथमाननम् ३५५
स्वोत्तरविशेषगुणेन जायमानस्तु नाशो न व्यङ्ग्यः, नवोपमर्दपदवाच्यः,
नापि चमत्कारी । तस्मात्—
नारिकेलजलक्षीर-सिताकदलमिश्रणे ।
विलक्षणो यथास्वादो भावानां संहृतौ तथा ॥
अत्रेदं बोध्यम्—य एते भावशान्त्युदय-सन्धिशबलताध्वनय उदाहृताः,
स्वोत्तरेति । न्यायसिद्धान्ते चित्तवृत्तिस्वरूपा हर्षादयो भावा ज्ञानेच्छादि-
विशेषगुणेष्वेवान्तर्भवन्ति । तथा च विशेषगुणस्वभाव एव पूर्वपूर्वगुणनाशोत्तरमेवोत्त-
रोत्तरगुणोदयः । एवमेव पूर्वभावनाशो हि उत्तरवर्तिभावेनावश्यक एवेति पूर्वोक्त-काव्य-
प्रकाशटीकाकृन्मतमेव सम्यगिति न मन्तव्यम्, तथाविधस्य नाशस्य स्वतःसिद्धत्वेन
व्यङ्ग्यत्वाभावात् । उपमर्दस्तु विद्यमानस्यैव भावस्य सम्भवति, न तु नष्टस्य, यथा दिने
विद्यमानस्यैव चन्द्रप्रकाशस्य सूर्यप्रकाशेनाभिभवो भवति । तथा च भावानां नाशो
नैवोपमर्दपदवाच्यः । यदि नाशस्यैव उपमर्दसंज्ञा क्रियते तथापि नासौ चमत्कारी । अतो
नैवोपमर्दोऽयं भावशबलतेति । तस्मादिति । बुद्धिगतविद्यमानानामेव भावानां शबल-
तेष्टा । भावानां सम्मिलनेन शबलत्वचमत्कारास्वादो हि विलक्षण एव पृथगवस्थितेभ्यो
भावेभ्यः । कथम् ? यथा लोके नारिकेलजलक्षीरसिता-कदलानां मिश्रणे स्वस्वास्वाद-
रहितो विलक्षणास्वादो भवति, तथैवात्रेति भावः ।
अत्रेदमिति । अत्र भावशान्त्यादिप्रकरणे ज्ञातव्यं यद् भावशान्त्यादयोऽपि
काव्यप्रकाश के टीकाकारों के पक्ष से युक्ति दी जाती है कि हर्षादि भाव
चित्तवृत्ति ( चित्त में रहने वाले ) होते हैं, जो ज्ञान, इच्छा आदि आत्मवृत्ति
( आत्मा में रहने वाले ) विशेष गुण के अन्तर्गत ही आते हैं । विशेष गुणों का स्वभाव
ही है कि एक गुण के नाश से ही अन्य गुण का उदय हो सकता हैं, एक साथ अनेक
गुण वहाँ रह ही नहीं सकते । ऐसी स्थिति में अगत्या उत्तर भाव से पूर्व भाव के
उपमर्द को ही शबलता कहना होगा ।
इसके उत्तर में कहते हैं कि पूर्व गुणों का उत्तर गुणों से होने वाला नाश तो
स्वतः सिद्ध ही है, व्यंग्य नहीं, अतः उसे शबलता भाव कहा नहीं जा सकता और उसे
उपमर्द ( दबाना ) भी नहीं कह सकते, क्योंकि विद्यमान वस्तु को ही दबाया जा
सकता है, नष्ट को नहीं । यदि इसी को आप उपमर्द कहें तो भी चमत्कारी न होने के
कारण यह भावशबलता नहीं हो सकता है । इसलिए—
नारियल का जल, चीनी, केला आदि के मिश्रण से जैसे एक विलक्षण आस्वाद
होता है, वैसे ही भावों के मिश्रण से भी होता है । बाह्यरूप से नष्ट होने पर भी सभी
भाव बुद्धिगत विद्यमान ही रहते हैं ।
यहाँ यह ज्ञातव्य है कि ये जो भावशान्ति, भावोदय, भावसन्धि और भाव-
२५५ ०
३५६ रसगङ्गाधरः
तेऽपि भावध्वनय एव, विद्यमानतया चर्व्यमाणेष्विव उत्पत्त्यवच्छिन्नत्व-
विनश्यदवस्थत्व-सन्धीयमानत्व-परस्परसमानाधिकरणत्वैः प्रकारैश्चर्व्यमाणेषु
भावेष्वेव प्राधान्यस्यौचित्यात्, चमत्कृतेस्तत्रैव विश्रान्तेः । यद्यप्युत्पत्ति-विनाश-
सन्धि-शबलतानां तत्सम्बन्धिनां भावानां च समानायां चर्वणाविषयतायां न
प्राधान्यं विनिर्गन्तुं शक्यते, तथापि स्थितौ भावेषु प्रधानतायाः क्लृप्तत्वाद्
भावशान्त्यादिष्वपि तेष्वेव शान्तिप्रतियोगित्वादिभिर्व्यज्यमानेषु तस्याः
कल्पयितुमौचित्यात् ।
ध्वनित्वेन प्रकाशिता भावध्वनिस्वरूपा एव, न तु शान्त्यादिध्वनिस्वरूपाः । ये हर्षादयो
भावा ध्वनित्वेनास्वाद्यन्ते ते विद्यमानावस्थापन्नत्वेन, तत्र यथा भावध्वनिरेव, न
विद्यमानत्वध्वनिस्तथैव भावशान्तौ नाशावस्थापन्नभावस्य, भावोदये उत्पत्त्यवस्थापन्न-
भावस्य, भावसन्धौ सन्धीयमानावस्थापन्नभावस्य, भावशबलतायां च परस्परसमानाधि-
करणावस्थापन्नभावस्यैव ध्वनित्वं, न तु नाशोदयादेः । नहि नाशमात्रस्य भावशान्तित्व-
मपि तु उत्पत्तिकालिकनाशस्यैव । तत्र नाशांशे नैवं चमत्कारोऽपितु विनश्यदवस्थापन्न-
भावांश एव । वस्तुतो भावः पञ्चधा—विद्यमानभावः ( शुद्धो भावः ), विनश्यद्भावः
( भावशान्तिः ), उत्पद्यमानभावः ( भावोदयः ), सन्धीयमानभावः ( भावसन्धिः ),
परस्परसमानाधिकरणभावः ( भावशबलता ) चेति । स्थितौ = विद्यमानदशायां
भावः प्रधानमिति सर्वसम्मतम् । एवमेव भावशान्त्यादिष्वपि भावस्यैव प्राधान्यं न तु
शबलता ध्वनि उदाहृत हुए हैं, वे भी भावध्वनि ही हैं, क्योंकि विद्यमानत्व रूप से
आस्वाद्यमान भावों की तरह उत्पत्तिकालिक अवस्था वाला, नाश होती हुई अवस्था
वाला, मिलती हुई अवस्था वाला ओर परस्पर समानाधिकरण की अवस्था वाला प्रभेद
से आस्वाद्यमान भावों में ही प्रधानता का औचित्य है, नाश, उत्पत्ति आदि में नहीं,
क्योंकि चमत्कार भावों पर ही विश्राम लेता है । तात्पर्य यह है कि ये जो हर्ष आदि
भाव ध्वनि कहलाते हैं, वे विद्यमान अवस्था वाले भाव हैं, वहाँ जैसे भाव ही प्रधान
हैं, विद्यमानावस्था नहीं, उसी तरह भावशान्ति आदि में नाश होने की अवस्था में
स्थित भाव में ही चमत्कार होने से वही प्रधान है, नाश नहीं; उत्पत्ति होने की अवस्था
वाले भाव में भी भाव ही प्रधान है, उत्पत्ति नहीं । इसी प्रकार भावसन्धि एवं भाव-
शबलता में भी भाव की प्रधानता जाननी चाहिए ।
यद्यपि उत्पत्ति, विनाश, सन्धि और शबलता तथा उनसे सम्बद्ध भावों का
आस्वाद विषय समान ही है, जिसमें किसी का प्राधान्य कहना सम्भव नहीं है कि
उत्पत्त्यादि प्रधान हैं या भाव, तथापि विद्यमान दशा वाले भावों ( जहाँ शुद्धं हर्ष
आदि भाव माने जाते हैं ) में भावों की ही प्रधानता ( विद्यमानत्व की नहीं ) का
पूर्व से स्वीकृत होने के कारण भावशान्ति आदि में भी शान्ति आदि के प्रतियोगी
प्रथमाननम् ३५७
किञ्च यदि भावशान्त्यादौ भावो न प्रधानं, किन्तु तदुपसर्जन-
शान्त्यादिरेवेत्यभ्युपेयते, तदा व्यज्यमानभावेषु अभिहित-तत्प्रशमादिषु काव्येषु
भावप्रशमादिध्वनित्वं न स्यात् । तथा हि—
उषसि प्रतिपक्षनायिका-सदनादन्तिकमञ्चति प्रिये ।
सुदृशो नयनाब्जकोणयोरुदियाय त्वरयाऽरुणद्युतिः ॥
अत्रोत्पूर्वकैणेतिना भावोदयस्य वाच्यतयैव प्रत्यायनात् ।
तत्तदवस्थायाः । औचित्यादिति । विद्यमानभावे निर्णीतार्थः नाशादिभावेष्वपि
स्वीकार्य इत्येवोचितम् “एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरत्रापि सञ्चरती”ति न्यायात् ।
कस्यचिद् भावस्य नाशोत्तरमेवापरभावस्योदयो भवतीति भावशान्तेः प्रथमो-
पादानं युक्तमत्र तद्व्युत्क्रमेण प्रथममुत्पत्त्यवच्छिन्नत्वोक्तिश्चिन्तनीयैव ।
तद
३५८ रसगङ्गाधरः
उदयस्य वाच्यत्वेऽपि भावस्यावाच्यत्वाद् ध्वनित्वं सुस्थितमिति चेत्
प्रधानस्य व्यपदेशानौपयिकत्वेऽप्रधानकृतव्यपदेशस्यानुपपत्तेः । अस्मन्मते तूत्पत्ते-
र्वाच्यत्वेऽपि उत्पत्त्यवच्छिन्नामर्षस्य प्रधानस्यावाच्यत्वाद् युक्त एव भावोदय-
ध्वनिव्यपदेशः । एवं व्यज्यमानभावप्रतियोगिकस्य प्रशमस्य वाच्यत्वे भाव-
शान्तिध्वनित्वं न स्यात् । यथा—
क्षमापणैकपदयोः पदयोः पतति प्रिये ।
शेमुः सरोजनयना-नयनारुणकान्तयः ॥
ननु भावोदये भावस्य उदयस्य च समवेतत्वेनैव ध्वनित्वमिति प्रस्तुतपक्षे
उदयस्य वाच्यत्वेऽपि भावस्य व्यंग्यत्वाद् ध्वनित्वमुचितमिति चेन्न, भवन्मते प्रधानस्य
उदयस्य व्यपदेशानौपयिकत्वे मुख्यव्यवहाराप्रयोजकत्वे (व्यंग्यार्थप्रतिपादकत्वाभावे )
सति अप्रधानस्य भावस्य कृतो यो व्यङ्ग्यार्थव्यवहारस्तस्य ग्रहणानुपपत्तेः । अस्मन्मते
भावप्रधानवादिमते उत्पत्तिविशिष्टस्य अमर्षभावस्य प्रधानस्य व्यंग्यत्वाद् भावोदयध्व-
नित्वं सम्भवत्येव ।
एवं यथा भावोदये भावस्याप्राधान्ये स्वीकृते उदयस्य यत्र वाच्यत्वं तत्र
भावोदयध्वनित्वं न सम्भवति, तथैव भावशान्तौ व्यज्यमानभावस्थले तदभावरूपस्य
प्रशमस्य शान्तेर्यदि वाच्यत्वं तर्हि तत्र ध्वनित्वं न स्यादित्यपि दोषः समापतति !
यथा—क्षमापणस्य अपराधमर्षणस्य एकमात्रस्थानस्वरूपयोः स्वपदयोः नायिकाचरणयोः
प्रिये पतति प्रणमति सति सरोजनयनायाः नायिकायाः नयनारुणकान्तयः नेत्रशोण-
यदि आप कहेंगे कि उदय के वाच्य रहने पर भी भाव के अवाच्य (व्यंग्य)
रहने से इसे ध्वनि कहना ठीक ही है, तो यह भी नहीं हो सकेगा, क्योंकि प्रधान
(उदय) के मुख्य व्यवहार व्यंग्यार्थप्रतिपादकत्व मे असाधक होने पर अप्रधान (भाव)
के द्वारा कृत व्यंग्यार्थ-व्यवहार उचित नहीं है। हमारे (भावप्रधानवादी) के मत में
तो उत्पत्ति के वाच्य होने पर भी उत्पत्तिकालिक अमर्ष के प्रधानरूप में अवाच्य
(व्यंग्य) रहने से भावोदय ध्वनि कहना उचित ही है। इसी प्रकार व्यंग्य भाव के
विशेष्य प्रशम (शान्ति) के वाच्य रहने पर भावशान्तिध्वनि नहीं हो सकेगा।
जैसे—
क्षमा देने का एकमात्र स्थान प्रिया के चरणों पर प्रिय के गिरने पर
कमलनयना के आंखों की लाल कान्ति शान्त हो गयी ।
यह भावशान्तिध्वनि का उदाहरण है। यदि भाव को प्रधान न मान कर
शान्ति को ही प्रधान मानते हैं तो वह (शान्ति) 'शेमुः' इस पद का वाच्यार्थ ही है,
उसे ध्वनि कैसे कहा जा सकता है ? पर शान्ति का प्रतियोगी (विशेष्य) अमर्ष
प्रथमाननम् ३५९
ननु शब्दवाच्यानां प्रशमादीनामरुणकान्त्यैवान्वयाद् अरुणकान्तिप्रश-
मादेरेव वाच्यत्वं पर्यवसितं, न तु तादृश-प्रशमादिव्यङ्ग्यस्य रोषप्रशमादेः,
व्यङ्ग्य-व्यञ्जकभेदस्यावश्यकत्वात् । न चारुण्यव्यङ्ग्यरोषस्यैव वाच्यीभूत-
प्रशमान्वय इति वाच्यम्, वाच्य-व्यङ्ग्यप्रतीत्योरानुपूर्व्येण सिद्धतया वाच्या-
न्वयबोधवेलायां वाच्यैः सह व्यङ्ग्यान्वयानुपपत्तेः । अन्यथा 'मुदृशो नयनाब्ज-
कोणयोः' इत्यस्यानन्वयो न स्यात् । मैवम् । एवमपि—
कान्तयः शेमुः शान्तिं गताः । अत्रामर्षभावः शान्तिध्वनिः । नयनारुण्येनामर्षो व्यज्यते ।
शान्तिस्तु 'शेमुः' पदवाच्यैवेति ।
भावशान्त्यादौ शान्त्यादिप्राधान्यवादिमतं पोषयति—शब्देति । अस्तु शब्दवाच्यः
प्रशमादिः, किन्तु तस्यान्वयस्तु अरुणकान्त्यादिनैव, न तु रोषादिना । तथा च अरुण-
कान्त्यादिशम एव वाच्योऽर्थः, तेनार्थेन व्यङ्ग्योऽर्थो रोषप्रशमादिः । एवं हि रोषप्रश-
मादिर्न वाच्यार्थो व्यङ्ग्यार्थत्वात् । व्यञ्जको हि वाच्यार्थो व्यङ्ग्यार्थाद् भिन्न एव
सम्भवति । ततश्च रोषप्रशमादेर्व्यङ्ग्यार्थत्वे शान्तिप्राधान्येऽपि भावशान्तिध्वनित्वमक्षत-
मित्यभिप्रायः पूर्वपक्षिणः । उत्तरपक्षिणा कृतम् आक्षेपं समाधत्ते—न चेति । वाच्यार्थस्य
प्रशमादेरन्वयो नैवारुणकान्त्यादिना अपितु तद्व्यङ्ग्यरोषादिनैव । ततश्च वाच्येन शमेन
रोषादेरन्वयाद् ध्वनित्वाभावस्तस्य तदवस्थ एवेति नैव वाच्यम् । यतो हि पूर्वं वाच्यार्थ-
स्तदनु व्यङ्ग्यार्थः प्रतीयते इत्येव नियमः । ततश्च वाच्यस्य नाशस्य व्यङ्ग्येन शमादि-
भाव को मानने पर अरुण कान्ति के कारण के रूप में वह तो व्यंग्य ही है, तो यहाँ
ध्वनि हो जाता है ।
अब शान्त्यादि को प्रधान मानने वाले शंका करते हैं कि उपर्युक्त उदाहरण में
शब्द से वाच्य शान्ति का अन्वय तो अरुण कान्ति से ही है, अमर्ष से नहीं । तब तो
'अरुण कान्ति का प्रशम' यही वाच्यार्थ निर्णीत हुआ, न कि उस वाच्यार्थ से व्यंग्य
रोषप्रशम आदि, क्योंकि व्यंग्य (रोषप्रशम) और वाच्य (अरुणकान्तिप्रशम) में
भेद रखना तो आवश्यक ही है । इस स्थिति में शान्ति का प्रधान मानने पर भी यहाँ
भावशान्तिध्वनि ठीक ही रहता है । यदि इस पर कोई कहे कि केवल आरुण्य (लाली)
से व्यंग्य होते हुए रोष का वाच्यस्वरूप प्रशम के साथ ही अन्वय यहाँ है और तब तो
प्रशम वाच्य ही रहा, व्यंग्य नहीं, तो यह आपत्ति ठीक नहीं है; क्योंकि वाच्य और
व्यंग्य का बोध आनुपूर्वी (एक के बाद दूसरा) रूप में ही सिद्ध है, तो वाच्यार्थ के
अन्वयबोध के समय में वाच्य के साथ व्यंग्य अर्थ का अन्वय ही अनुपपन्न (अयुक्त) है,
क्योंकि उस समय व्यंग्य अर्थ उपस्थित ही नहीं है । यदि ऐसा न हो तो "मुदृशो
नयनाब्जकोणयोः'" इसका 'अरुणद्युति' के द्वारा व्यंग्य अमर्ष से अन्वय ही नहीं हो
३६० रसगङ्गाधरः
निर्वासयन्तीं धृतिमङ्गनानां, शोभां हरेरेणदृशो धयन्त्याः ।
चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि, रोषः क्षणप्राघुणिको बभूव ॥
इत्यादावपि भावप्रशमध्वनित्वापत्तेः, भावस्य वाच्यत्वेऽपि प्रधानस्य
तत्प्रशमस्य व्यङ्ग्यत्वात् । उभयोरप्यवाच्यत्वमपेक्षितमिति चेत्, प्रागुक्तपद्यद्वये
शमत्वोदयत्वाभ्यां शमोदययोर्वाच्यत्वादनादाहरणत्वापत्तेः । इष्टापत्तिस्तु
नान्वयो नैव युक्तः । यदि बलादन्वयः इष्ट इत्युच्यते तर्हि पूर्वोक्तभावोदयोदाहरणपद्ये
“उषसि प्रतिपक्षे”त्यादौ नयनकोणयोररुणद्युतेरुदयो वर्णितो विरुद्धयेत, यतो हि अरुण-
द्युतिव्यङ्ग्यार्थोऽमर्षश्चित्तवृत्तित्वान्नेत्रकोणयोर्नैव स्थातुमर्हति । तस्माद् वाच्यार्थ-
व्यङ्ग्यार्थयोरन्वयो नोचितस्तथा सति पूर्वपक्षः सुदृढ इति नैव वक्तव्यमित्याह-मैवम्
इति । शान्त्यादेः प्राधान्ये स्वीकृते यत्र भावो वाच्यार्थः, शान्त्यादिस्तु व्यङ्ग्यस्तत्र
भावशान्त्यादिध्वनिरनिष्टोऽपि स्वीकृतव्य इत्यापत्तिः समापतति ।
तथाहि-निर्वासयन्तीमिति । अङ्गनानां गोपाङ्गनानां धृति धैर्यं निर्वास-
यन्तीं निस्सारयन्तीं हरेः श्रीकृष्णस्य शोभां सौन्दर्यं धयन्त्याः पिबन्त्या एणदृशो हरिण-
नयनायाः, चिरकालापराधानां स्मरणेन मांसलोऽपि परिपुष्टोऽपि रोषः अमर्षः क्षण-
मात्रस्य प्राघुणिकोऽतिथिः बभूव । हरिसौन्दर्याकृष्टाया रोषो विलीनोऽभूदिति भावः ।
अत्रामर्षभावो रोषपदवाच्य एव, तत्प्रशमस्तु क्षणप्राघुणिकशब्देन व्यज्यते । किन्त्वत्र
भावशान्तिध्वनिर्नेव स्वीक्रियते भावस्याव्यङ्ग्यत्वात् ।
सकेगा, क्योंकि लाली का अन्वय आँख से संभव है, पर उससे व्यंग्य अमर्ष तो चित्तवृत्ति
है, वह आँख में कैसे रहेगा ?
भाव को प्रधान कहने वाले उत्तरपक्षी कहते हैं कि शान्त्यादि को प्रधान
मानने वालों का ऐसा उपर्युक्त समाधान ठीक नहीं है, क्योंकि इस समाधान के बावजूद
भी अग्रिम पद्य में, जहाँ भावशान्तिध्वनि नहीं होता है, उसमें भी वह ध्वनि हो
जायगा-यह आपत्ति (दोष) अलग से खड़ी हो जाती है।
सुन्दरीयों के धैर्य को निकालती हुई हरि की शोभा का पान करती हुई (उन्हें
एकटक से देखती हुई) मृगनयना का रोष (अमर्ष) चिरकाल से हरि के द्वारा
अपराध (अन्य रमणी-अनुराग) करने के स्मरण से परिपुष्ट होने पर भी क्षणभर का
अतिथि हो गया (झट से भाग गया)।
इत्यादि पद्यों में भी भावशान्तिध्वनि की आपत्ति आ जायगी, क्योंकि यहाँ
भाव (अमर्ष) के वाच्यरूप में (रोषपद से) रहने पर भी उसके प्रशम जो आपके
मत से प्रधान ही है, वह तो व्यंग्य ही (क्षणप्राघुणिक शब्द से) हैं। (हमारे मत से
तो भाव प्रधान है, जिसके वाच्य रहने से ध्वनित्व का प्रसंग ही नहीं है।) यदि
प्रथमाननम् ३६१
सहृदयानामनुचितेव । तस्माद् भावप्रशमादिष्वपि प्राधान्येन भावानामेव
चमत्कारित्वम्, प्रशमादेस्तूपसर्जनत्वम् । अतो न तस्य वाच्यतादोषः ।
इदं पुनर्भावध्वनिभ्यो भावशान्त्यादीनां चमत्कारवैलक्षण्ये निदानम्—
यदेकत्र चर्वणायां भावेषु स्थित्यवच्छिन्नमर्षादित्वम्, अमर्षादित्वमेव वा प्रकारः,
अन्यत्र तु प्रशमावस्थात्वादिरपीति ।
यदि नाम भावस्य नाशादेश्चोभयोर्व्यङ्ग्यत्व एव भावशान्त्यादिध्वनित्वं स्वी-
क्रियतेऽन एवात्र न ध्वनित्वमिति चेत् पूर्वोक्तभावशान्ति-भावोदयोदाहरणपद्ययोः शमो-
दययोर्वाच्यत्वेऽपि केवलभावगतव्यङ्ग्यत्वमादायापि ध्वनित्वव्यवहारः सर्वसम्मतोऽसङ्गतः
स्यात् ।
उपसर्जनत्वम् = विशेषणत्वेन गौणत्वम् ।
एकत्र = भावध्वनौ । स्थित्यवच्छिन्नेति = विद्यमानताविशिष्टामर्षादित्वम् ।
आप कहेंगे कि ध्वनि होने में भाव और शान्त्यादि दोनों का अवाच्य ( व्यंग्य ) रहना
अपेक्षित है, एक ही का नहीं, तो यह और अधिक आपत्तिजनक हो जायगा, क्योंकि
पूर्वोक्त दोनों पद्यों में "उपसि" में शान्ति के और "क्षमापण" में उदय के वाच्य न
रहने के कारण ये उदाहरण ही न रह सकेंगे, जबकि इनका उदाहरण होना सर्वसम्मत
है। अतः इस आपत्ति को आप इष्ट नहीं कह सकते, क्योंकि सहृदय इसे अनुचित ही
मानेंगे ।
अतः भावशान्ति, भावोदय, भावसन्धि और भावशबलता में भी प्रधानतया
भावों में ही चमत्कार रहता है, शान्ति आदि तो गौण ही हैं । अतः उनके वाच्य रहने
पर भी भाव के व्यंग्य रहने से भावशान्त्यादि ध्वनि मानने में वाच्यता दोष नहीं
लगता है ।
और भावध्वनियों की अपेक्षा भावशान्ति आदि के चमत्कार में विलक्षणता
( फर्क ) का यह भी एक मूल कारण है कि एक ओर भावों के आस्वादन में स्थिति
रूप अवस्था वाले अमर्ष आदि रहते हैं ( पूर्व से ही भाव की स्थिति बनी रहती है ),
दूसरी ओर भावशान्त्यादि में प्रशमादि उन-उन अवस्था वाले ही अमर्षादि रहते हैं ।
इस प्रकार भावों के विशेषण के रूप में स्थिति रूप अवस्था-विशेष वाले अमर्षादि या
केवल अमर्षादि और भावशान्त्यादि के विशेषण ( प्रकार ) के रूप में प्रशमावस्थापन्न
आदि देख जा सकते हैं । भावों को प्रथम विशेषण युक्त रहने पर भी भावशान्त्यादि से
वैलक्षण्य नहीं होता है, क्योंकि अमर्षादि भी तब भाव-विशेष स्थित्यवस्थापन्न होते हैं
और भावशान्त्यादि भी प्रशमावस्थापन्न, उदयावस्थापन्न आदि भाव-विशेष ही होते हैं ।
अतः भावों को भावशान्त्यादि से विलक्षण दिखाने हेतु उसका प्रकार ( विशेषण )
अमर्षादित्व ( अमर्षत्व, असूयात्व आदि ) ही मानें, जिससे शुद्ध भावों का बोध होगा ।
३६२ रसगङ्गाधरः
रसस्य तु स्थायिमूलकत्वात् प्रशमादेरसम्भवः, सम्भवे वा न चमत्कार
इति स न विचार्यते।
( अलक्ष्यक्रमव्यंग्यध्वनि-विचारः )
सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्ग्यप्रपञ्चः स्फुटप्रकरणे
झगिति प्रतीतेषु विभावानुभावव्यभिचारिषु सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव
केवलं तत्तद्भावरूपत्वमेव वा प्रकारो विशेषणम्। अन्यत्र = भावशान्त्यादौ भावत्वेन
सह प्रशमावस्थात्वादिरपि विशेषणम्।
यथा भावस्य प्रशमादिर्भवति, तथैव रसस्यापि कथं न भवतीत्याह—
रसस्य त्विति। स्थायिभावमूलकत्वेन रसः सर्वदा नित्यत्वेन तिष्ठत्येवेति तस्य प्रशमो-
दयादयो न सम्भवन्ति। यदि तथापि तद्वर्णनं क्रियते, तर्हि तत्र न कश्चिच्चमत्कार-
सम्भावनेति।
पूर्वप्रतिज्ञातं “स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रमव्यंग्यत्वमुपपादयिष्यत” इति भाव-
निरूपणानन्तरं प्राप्तावसरं प्रस्तौति—सोऽयमिति। सद्यः प्रतिपादितो रत्यादिलक्षणः =
स्थायिभावाः सञ्चारिभावाश्च, तेषां प्रपञ्चः = समुदायः। स्फुटप्रकरणे स्पष्टवेद्ये प्रकरणे।
झगिति = झटिति अविलम्बितेनैव। प्रमात्रा ज्ञात्रास्वादकपुरुषेण। हेतुहेतुमतो कारण-
कार्ययोः विभावादि-रसप्रतीतयोर्विद्यमानस्यापि क्रमस्य अलक्षणाद् अप्रतीतेः, शतपत्र-
भेदनवत् क्रमो नैव लक्ष्यत इति कारणाद् अलक्ष्यक्रम-नाम्ना मुख्यतया व्यवह्रियते, सर्वे
बुधाः रसभावध्वनिम लक्ष्यक्रमत्वेनैव प्रतिपादयन्ति। किन्तु यत्र विचारेण चिन्तनानन्तरं
ज्ञेयं प्रकरणं भवति, उन्नेया ऊहनीया वा विभावादयो भावानां कारणस्वरूपास्तत्र
तात्पर्य यह है कि भावों में केवल भावत्व रहता है, जब कि भावशान्त्यादि में शान्ति-
विशिष्ट भावत्व आदि। शुद्ध जल और बर्फ में जो अन्तर है, वही भाव और भाव-
शान्त्यादि में है। या मित्र के साथ-साथ रहने में जो आह्लाद होता है और उनके विदा,
आगमन आदि के समय होता है, इनमें जो अन्तर है वही भाव और भावशान्त्यादि में हैं।
रस तो स्थायीभावमूलक हैं, उनके सदा स्थायी रहने से उनका प्रशम, उदय
आदि होना सम्भव नहीं है। अथवा यदि सम्भव भी हो तो तद्गत कोई अलग से
चमत्कार नहीं होगा। अतः उसका विचार ही नहीं किया जा रहा है।
पूर्ववर्णित ये सभी रत्यादि स्थायीभाव, सञ्चारीभाव रस आदि जितने व्यङ्ग्य-
समुदाय हैं, वे सभी प्रकरण के स्पष्ट (व्यक्त) रहने पर विभाव, अनुभाव और
व्यभिचारीभाव के शीघ्र प्रतीत हो जाने से अत्यन्त सहृदय ज्ञाता के द्वारा अत्यल्प
समय में ही समझ लिये जाते हैं, जिससे कारण (विभावादि) और कार्य (रसप्रतीति)
के पूर्व-पर के क्रम के (कौन पहले और कौन बाद में—इसके) लक्षित न होने के कारण
(कार्य-कारण में क्रम रहने पर भी कमल के सौ पत्तियों को गुंथने के समान क्रम-
प्रथमाननम् ३६३
समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणाद् अलक्ष्यक्रमो व्यप-
दिश्यते । यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्री-
विलम्बाधीनं चमत्कृतेर्मान्थर्यमिति संलक्ष्यक्रमोऽप्येष भवति । यथा—"तल्प-
गतापि च सुतनुः" इति प्रागुदाहृते पद्ये 'सम्प्रति'-इत्येतदर्थावगतिविलम्बेन ।
न खलु धर्मिग्राहकमान-सिद्धं रत्यादिध्वनेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वम् । अत एव
लक्ष्यक्रमप्रसङ्गे—
एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥
वाच्यार्थ-लक्ष्यार्थ-प्रकरण-विभावानुभावरूपाणां भावध्वनिबोधकोपकरणानां बोधे विलम्बः
स्वाभाविकः । मान्थर्यं मन्थरता विलम्बः । तेन तत्र भावध्वनिबोधे क्रमस्य अनुभवेन
तस्य संलक्ष्यक्रमतापि भवति ।
धर्मिग्राहकेति । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वं धर्मस्तदाश्रयो रत्यादिध्वनिर्धर्मी,
तद्ग्राहकाः तत्साधकाः सहृदया एवात्र मानं प्रमाणम् । तैः सहृदयैः आस्वादनमेव
क्रियते, न तु अलक्ष्यक्रमत्वं साध्यते, तत्तु बोधगताविलम्बित्त्वेनैव साध्यते, तदभावे भाव-
ध्वनेः संलक्ष्यक्रमता स्वतःसिद्धैवेति भावः ।
अत एवेति । रत्यादिध्वनेः संलक्ष्यक्रमत्वस्यापि सत्त्वादेव । स्वोक्तौ परममान्या-
चार्ययोरानन्दवर्धनाभियुक्तयोः सम्मतिं प्रकाशयत्यत एवेति सन्दर्भेण । एवंवादिनीति ।
प्रतीति न होने के कारण ) अलक्ष्यक्रम कहे जाते हैं । किन्तु जहाँ प्रकरण ( प्रसङ्ग )
का ज्ञान कुछ सोचने के बाद होता है या विभाव आदि का ऊह करना पड़ता है वहाँ
रसप्रतीति में अपेक्षित सामग्री ( साधनों ) के ज्ञान में विलम्ब के कारण चमत्कार
मन्द पड़ जाता है और इसलिए यह रस, भाव आदि संलक्ष्यक्रम ध्वनि भी हो जाता है,
क्योंकि वहाँ वाच्य-लक्ष्य-प्रकरण-विभाव-अनुभाव आदि के क्रम प्रतीत होते हैं । यथा—
उत्तमोत्तम काव्य के उदाहरण में दिये गये "तल्पगतापि" इस पद्य मे 'अभी' इस अर्थ
की प्रतीति विलम्ब से होती है । ( इस मुग्धा को पहले लज्जा अधिक थी, पर अभी
भावी वियोग के कारण वह कम हो गयी है—ऐसा अर्थ प्रकरणज्ञान-सापेक्ष होने के
कारण विलम्ब से होता है । अतः यहाँ का शृङ्गार रसध्वनि संलक्ष्यक्रमव्यंग्य है ) ।
रस अलक्ष्यक्रमव्यंग्य ही हो ऐसा कोई नियम नहीं हैं, क्योंकि अलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यत्व रूप धर्म ( भाव ) का धर्मी ( आश्रय ) रस के ग्राहक ( ग्रहण करने वाले
सहृदय ) ही इसके संलक्ष्यक्रमत्व या असंलक्ष्यक्रमत्व में प्रमाण हैं, वे यह नहीं कहते
कि रस अलक्ष्यक्रमव्यंग्य ही है । इसलिए रस लक्ष्यक्रमव्यंग्य भी होता है । अतएव
संलक्ष्यक्रमव्यंग्य के प्रसंग में आनन्दवर्धनाचार्य ने ध्वन्यालोक में कहा है कि—
'इस प्रकार देवर्षि अङ्गिरा के बोलने पर पिता के पास बैठी हुई पार्वती
नीचा मुंह करके खेलने के लिए हाथ में स्थित कमल की पत्तियों को गिनने लगीं' ।