रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 377, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३४५
अत्र मुनिगुरुशब्दयोरुपलक्षणपरतया राजादेरपि ग्रहणम् । अथात्र किं
व्यङ्ग्यम् ?—
व्यानम्राश्चलिताश्चैव, स्फारिताः परमाकुलाः ।
पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चाल्याः, पतन्ति प्रथमा दृशः ॥
अत्र व्यानम्रतया धर्मात्मताप्रयोज्यं युधिष्ठिरे सभक्तित्वम्, चलिततया
स्थूलाकारताप्रयोज्यं भीमसेने सत्रासत्वम्, स्फारिततया अलौकिकशौर्यश्रवण-
प्रयोज्यम् अर्जुने सहर्षत्वम्, परमाकुलतया परमसौन्दर्यप्रयोज्यं नकुल-सह-
देवयोरौत्सुक्यं च व्यञ्जयन्तीभिर्दृग्भिः पाञ्चाल्या बहुविषयाया रतेरभिव्यञ्जनाद्
रसाभास एवेति नव्याः । प्राञ्चस्तु अपरिणेतृबहुनायकविषयत्वे रतेराभासतेत्याहुः।
अथात्रेति । यदि बहुनायकविषया रती रसाभासस्तर्हि द्रौपद्याः पञ्च पाण्डवान्
स्वीयान् प्रति प्रकाशितभावद्वारा किं व्यङ्ग्यं ? रसो रसाभासो वा ? स्वीयत्वेन रसो
वा, बहुत्वेन रसाभासो वेति विचारणा । विशेषेण आ समन्तान्नम्राः ।
बहुविषयाया इति । भक्ति-त्रासयो रतेरव्यञ्जनादपि हर्ष-परमाकुलत्वाभ्या-
मर्जुन-नकुल-सहदेवेषु द्रौपद्या रतेर्व्यञ्जनाद् बहुविषयत्वं सिद्धमेव । अत्र, रसाभास एवेति
नवीनाः, बहुनायकविषयत्वमात्रेण तत्सिद्धेः । विवाहित-बहुनायक-विषयत्वे रस एव न
रसाभास इति रस एवात्र व्यङ्ग्यमिति प्राचीनाः । 'तु'शब्देन प्राचीनमतेऽरुचिः सूचिता
इति नागेशभट्टः, रसाभासलक्षणे तद्भेदविवरणे वा परिणयशब्दस्योल्लेखाभावात् ।
चन्द्रिकाकृतस्तु प्राचीनमतस्य पूर्वोल्लेखानानर्हस्य पश्चान्निर्देशस्तस्य गरीयस्त्वं सूचयति ।
रसाभासलक्षणे लोकशास्त्रगर्हितत्वरूपानौचित्यस्य प्रवेशेन, प्रकृते तथाविधानौचित्या-
यहाँ मुनि और गुरु शब्द उपलक्षण (दृष्टान्तपरक) हैं, इसलिए राजा, मित्र
आदि का भी ग्रहण हो जाता है । यहाँ प्रथम भेद साधारण अनौचित्यप्रयुक्त है, जब कि
द्वितीय भेद अत्यन्त अनौचित्य के कारण ।
अब प्रश्न उठता है कि यदि बहुनायकगत रति को रसाभास मानते हैं तो
स्वीय बहुनायकगत रति भी रसाभास ही होगा, पर इसे लोक में अनुचित नहीं माना
जाता है । तो अग्रिम उदाहरण में व्यंग्य है क्या—रस या रसाभास ?
पाण्डुपुत्रों (पाण्डवों) पर द्रौपदी की प्रथम दृष्टियाँ इस प्रकार पड़ रही हैं—
विनम्र, चञ्चल, विकसित और परम व्याकुल ।
यहाँ (दृष्टि के) अतिविनम्र होने से ‘धर्मात्मा होने के कारण युधिष्ठिर’ के
प्रति भक्ति को, चञ्चल होने से ‘मोटा-तगड़ा होने के कारण भीमसेन’ के प्रति भय को,
विकसित होने से ‘अद्भुतवीर’ होने के यशःश्रवण के कारण अर्जुन के प्रति हर्ष को
और-परम व्याकुल होने से ‘परम सुन्दर होने के कारण नकुल तथा सहदेव’ के प्रति
औत्सुक्य को व्यञ्जित करती हुई दृष्टियों से द्रौपदी के अनेक पुरुषविषयक रति के