रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 385, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३५३
भावशबलत्वं भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानाम् उदासीनानां वा
व्यामिश्रणम् ।
एकचमत्कृतिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । उदाहरणम्-
पापं हन्त ! मया हतेन विहितं, सीतापि यद् यापिता,
सा मामिन्दुमुखी विना बत ! वने किं जीवितं धास्यति ?
आलोकेय कथं मुखानि कृतिनां, किं ते वदिष्यन्ति मां,
राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं, न प्राणितुं कामये ॥
पूर्वोक्तहर्षादिभावानां मध्यतः केषाञ्चन विरुद्धानां बाध्यबाधकभावापन्नानाम् अवि-
रुद्धानां च तटस्थानामेकचमत्कारोपस्थितानां मिथो व्यामिश्रणमितस्ततोऽवस्थानं भाव-
शबलत्वम् भावानां चित्रत्वम् । भिन्नाकृतीनां चित्राणां विरुद्धानां तटस्थानां वा एकसन्द-
र्भान्वयेनैकचित्रता कर्गतादिषु दृश्यते, तद्वदेव भावशबलत्वं नानावाक्यगतानां भावानां
विरुद्धानां तटस्थानां वा एकसन्दर्भान्वयित्वमेव । व्यामिश्रत्वमेव स्पष्टीकरोति-एकचम-
त्कृतीति । ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः ।
पापमिति । सीतापरित्यागानन्तरं सन्तप्यमानस्य श्रीरामस्योक्तिरियम् ।
हन्त ! मया रामेण हतेन हतकेन पापं दुष्कृत्यं विहितं, यत् सीतासदृशी पतिव्रताऽपि
यापिता वनाय प्रस्थापिता निर्वासिता, बत हन्त ! मां विना सा इन्दुमुखी किं वने
स्थिता जीवनं धास्यति ? नैव धारयिष्यति । अहं दुष्कर्मैतत् कृत्वा सुकृतिनां पुण्यात्मनां
सभ्याना मुखानि कथमालोकेय पश्येयम् ? ते सुकृतिनो मां रामं किं धिक्कारं वदिष्यन्ति
इति न जाने । मम राज्यं रसातलं पातालं यातु, न मे तेन प्रयोजनम्, प्राणितुं जीवितु-
मपि नाहं कामये, दुःखदुर्यशोज्वालासहनाक्षमो मरणमेवेच्छामि ।
परस्पर विरुद्ध ( एक दूसरे के बाधक ) या तटस्थ ( न साधक और न बाधक )
दो से अधिक हर्ष आदि भावों के विशिष्टरूप से मिलने को भावशबलता कहते हैं।
व्यामिश्रण ( विशिष्ट रूप से मिलने ) का तात्पर्य है कि इन भावों के अनेक
वाक्यों में रहने पर भी एक चमत्कार को उत्पन्न करने वाले ज्ञान से ही उनकी प्रतीति
होती हो ।
उदाहरण-सीता-परित्याग के बाद सन्ताप से व्याकुल श्रीराम कहते हैं कि
हाय ! हत्यारा मैंने पाप किया जो सीता जैसी पतिव्रता पत्नी को भी वन को विदा
कर दिया । हाय ! वह चन्द्रमुखी मेरे बिना वन में जीवन को धारण कर सकेगी
क्या ? ( नहीं कर सकेगी ) । मैं सज्जनों के मुखों को कैसे देखूँ ? वे मुझे क्या कहेंगे ?
मेरा यह राज्य रसातल में चला जाय । मैं जीना नहीं चाहता हूँ ।