सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

रसगङ्गाधरः
चिन्तोत्कण्ठा-भय-विरहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिजन्याऽवश्यककर्त्तव्यार्थ-
प्रतिसन्धान-विकला चित्तवृत्तिर्जडता ।
इयं च मोहात् पूर्वतः परतश्च जायते । यदाहुः—
कार्याविवेको जडता, पश्यतः शृण्वतोऽपि वा ।
तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे रुजा ॥
अनुभावास्त्वमी तूष्णीम्भाव-विस्मरणादयः ।
स पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् ॥ इति ।
मन्दोदर्या विलापोऽयम् । लीलया अनायासेनेव विहितः सिन्धुबन्धनः सागरबन्धनो येन
सोऽयं परिचितो दिव्यपराक्रमशाली मर्मोपस्थितो रामचन्द्रो लङ्कामागच्छति । किन्तु
दशाननो रावणो दर्पेण दुर्विलसितो दुराग्रहो, रामस्य समर्चां न करोति, तं द्वेष्टि । अत
एव कुलक्षयो निकट एव । अशरणा क्व गच्छामीति । अत्र कुलस्यैव क्षय इत्यालम्बन-
विभावो, रघुनन्दनागमनमुद्दीपनविभावः, स्थैर्यस्य स्थिरताया अभावः चञ्चलताऽनुभावः ।
उद्वेगस्येव = आवेगस्येव चिन्तायाः प्राधान्येन प्रतीत्यभावात् । चर्वणायाम् = आस्वाद-
काले । गुणत्वेन===अङ्गतया ।
जडताख्यं भावं लक्षयति—चिन्तेति । चिन्तोत्कंपभयेति पाठान्तरम् । उत्कर्षाति-
शयादपि कर्त्तव्यमौग्ध्येन जडता भवति । चिन्तादि-समुत्पन्ना किङ्कर्त्तव्यविमूढता
जडता । इष्टस्यानिष्टस्य च दर्शनेन श्रवणेन चेत्यर्थः ।
इयं जडता । मोहात् = मूर्च्छनात् । कार्याविवेक इति । किमपि पश्यतः
शृण्वतो वा जनस्य कर्त्तव्यनिर्धारणाज्ञानं जडता । तस्याः विभावाः प्रियस्य इष्टस्य
अनिष्टस्य च दर्शन-श्रवणे रोगश्च, अनुभावास्तु तूष्णीम्भावो विस्मृतिश्चेत्यादयः ।
( चाञ्चल्य ) के द्वारा जैसे उद्वेग ( आवेग ) दृष्ट हो रहा है, वैसे चिन्ता प्रधानरूप से
प्रतीत नहीं होती है । परन्तु आवेग-भाव के आस्वादनकाल में उसके पोषक के रूप में
अङ्ग बनकर चिन्ता भी यहाँ सम्मिलित होकर विषय बनती है ।
[L25

उदाहरणम्—
यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां, सहचरि ! दैववशेन दूरतोऽभूत् ।
तदवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रियासु ॥
प्रियविरहोऽत्र विभावः, करणैश्चक्षुःश्रवणादिभिः क्रियासु तत्तत्प्रमितिषु
प्रणयस्य शिथिलीकरणमनुभावः । मोहे चक्षुरादिभिश्चाक्षुषादेरजननम्, इह तु
प्रकारविशेषवैशिष्ट्येन बाहुल्येनाजननमिति तस्मादस्य विशेषः । अत एवो-
दाहरणे शिथिलीकृत इत्युक्तं, न तु त्यक्त इति ।
अतितृप्ति-गर्भ-व्याधि-श्रमादिजन्या चेतसः क्रियाऽनुन्मुखताऽऽलस्यम् ।
उदाहरति—यदवधीति । हे सहचरि सखि ! दैववशेन भाग्यवशात् मम दयितः
प्रियः यदवधि यस्मात्कालादारभ्य मम विलोचनाभ्यां दूरतोऽभूद् दूरं गतवान्, तदवधि
तस्मादेव कालात् मदीयैः करणैः चक्षुरादिभिः निजक्रियासु दर्शन-श्रवणादिषु प्रणयः
स्वव्यापारासक्तिरूपः, शिथिलीकृतो मन्दीकृतः । अत्र 'अथे'ति पादपूरणे । 'प्रणयो
निजे'त्यत्र पूर्वान्त्य-परादिवर्णयोः सहावस्थानेनाश्लीलत्वम् ।
प्रमितिषु चाक्षुषप्रत्यक्ष-श्रावणप्रत्यक्षादिषु । ननु मोहजडतयोर्ज्ञानवैकल्य-
रूपत्वात् कुतः पृथगुपादानमिति समाधत्ते—मोह इति । मोहे इन्द्रियाणां सर्वथा क्रिया-
शून्यत्वं, जडतायां तु ईषत्कार्यकरत्वं, न सर्वथा ज्ञानाभाव इत्युभयोर्वैलक्षण्येन पृथगु-
पादानम् । प्रकारेति तत्तदसाधारणरूपेण बहुशो न तु सर्वथा । तेन क्वचिच्चाक्षुषादे-
जननमपि जडतायां, मोहे तु सामान्यरूपेणैव तदजननमिति ।
आलस्यं लक्षयति—अतितृप्तीति । अतिसन्तुष्टि-गर्भरोगश्रमादिकारणेन
उदाहरण—हे सखि ! जब से मेरे प्रियतम भाग्यवश मेरी आँखों से दूर हो
गये हैं, उसी समय से मेरी आँख-कान आदि इन्द्रियों ने अपने देखना-सुनना आदि कार्यों
में स्नेह को मन्द कर दिया है ।
यहाँ प्रिय का विरह विभाव है, करणों ( साधनों ) आँख-कान आदि से
कार्यों में—उन-उन इन्द्रियों की प्रमितियों ( प्रत्यक्षों ) में प्रणय ( स्नेह ) का मन्द
करना अनुभाव है । मोह-भाव में आँख आदि से चाक्षुषादि प्रतीति नहीं होती और
यहाँ जड़ता भाव में उन-उन असाधारण विशेषताओं के द्वारा अधिकतर रूप से प्रतीति
नहीं होती, किन्तु कहीं-कहीं प्रतीति होती भी है । इसलिए मोह से जड़ता का पार्थक्य
ही है । मोह में इन्द्रियों के विषयों से सम्पर्क होने पर भी कदापि कुछ भी प्रतीति नहीं
होती है, जब कि जड़ता में स्थूल रूप से कुछ-कुछ होती है ।
इसलिए पूर्वोक्त उदाहरण में 'शिथिलीकृत' कहा है, 'त्यक्त' नहीं ।
अत्यन्त तृप्ति, गर्भ, व्याधि, श्रम आदि के कारण उत्पन्न मन में कार्य न करने
की प्रवृत्ति को आलस्य कहते हैं ।

३२६ रसगङ्गाधरः
अत्र च नासामर्थ्यम्, नापि कार्याकार्यविवेकशून्यत्वम् । तेन कार्य-करणः
रूपस्यानुभावस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लानेर्जडतायाश्चास्य भेदः ।
उदाहरणम्—
निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपयातेन विबोधिता कथाभिः ।
अधिकं नहि पारयामि वक्तुं सखि ! मा जल्प, तवायसी रसज्ञा ॥
एषा हि प्रियागमनद्वितीयदिवसे मुहुर्निशावृत्तान्तं पृच्छतीं सखीं प्रति
रजनिजागरणजनितालस्यायाः कस्याश्चिदुक्तिः । अत्र रजनिजागरणं विभावः,
अधिकसम्भाषणाभावोऽनुभावः ।
समुत्पन्ना चित्ते या व्यापाराप्रवृत्तिः सैव आलस्यम् । वस्तुतो व्यापारमन्थरता, न तु
व्यापाराभावः । अन्यथा भावरूपालस्यस्य अभावरूपतापत्तिः स्यात् ।
कार्यस्याकरणरूपोऽनुभावः आलस्य-ग्लानि-जडतासु एक एवेति कथं त्रयाणां
नैक्यमिति प्रतिपादयति—अत्र चेति । आलस्ये असामर्थ्यं कार्यकरणे अशक्तिर्न भवति,
ग्लानौ तु भवतीत्युभयोर्भेदः । आलस्ये कर्त्तव्याकर्त्तव्यज्ञानाभावो न भवति, जडतायां तु
भवतीत्युभयोर्भेदः ।
उदाहरति—निखिलामिति । हे सखि ! दूराद् दूरदेशात्, चिराद् उपयातेन
प्रियेण कथाभिर्वार्तालापादिभिः अहं निखिलां सम्पूर्णां रजनीं रात्रि विबोधिता
जागरिता । रजनीमित्यत्रात्यन्तसंयोगे द्वितीया । अत एवालसाहम् इतोऽधिकं वक्तुं नहि
पारयामि । त्वं मा जल्प । मन्ये, तव रसज्ञा जिह्वा आयसी लौहनिर्मिता वर्तते, यन्मां
श्रान्तामपि वारं वारं रात्रिवृत्तान्तं पृच्छसीति ।
कथाभिरिति । चिरान्मिलितायां प्रियायां केवलाभिः कथाभिरेव रात्रिजागरण-
मनुपपन्नं सत् कथाभिरित्यस्य वाच्यमविवक्षितं, लक्षणया सुरतव्यापारं गमयति ।
इस आलस्य भाव में कार्य करने में सामर्थ्य का अभाव नहीं रहता है (जब कि
ग्लानि में रहता है ) और कर्त्तव्य एवं अकर्त्तव्य के ज्ञान का अभाव भी नहीं रहता है
( जब कि जड़ता में रहता है ) । इसीलिए 'कार्य का न करना' रूप अनुभाव के
( आलस्य, ग्लानि और जड़ता-इन तीनों भावों में ) तुल्य रहने पर भी ग्लानि और
जड़ता से इस आलस्य का भेद ही है ।
उदाहरण—हे सखि ! दूर देश से ( या बहुत दिन पर ) आये हुए प्रिय ने
मुझे अनेक कथा-चर्चादियों के द्वारा पूरे रातभर जगाये रखा है । अतः मैं इससे
अधिक बोल नहीं सकती हूँ । अब तू मत बोलो । क्या तेरी जिह्वा लोहे की बनी है ?
( जो मुझे अत्यन्त थकी रहने पर भी बार-बार पति-वृत्तान्त पूछ रही हो और जिह्वा
थकती ही नहीं है ? )
प्रिय के आगमन के दूसरे दिन में बार-बार रात्रि-वृत्तान्त पूछती हुई सखी के

प्रथमाननम् ३२७
जडतायां मोहात् पूर्ववर्त्तित्वमुत्तरवर्त्तित्वं वा नियतं, न त्वत्रेत्यपरो
विशेषः । गोपनीयविषयत्वाद् यदि कथाभिरित्यविवक्षितवाच्यं, तदा श्रमोऽस्तु
परिपोषकः, श्रमजन्ये ह्यालस्ये श्रमस्य परिपोषकताया अवार्यत्वात् । अति-
तृप्त्यादिजनिते त्वालस्ये श्रमाद् विविक्तविषयत्वं बोध्यम् ।
परोत्कर्षदर्शनादिजन्यः परनिन्दादिकारणभूतश्चित्तवृत्तिविशे-
षोऽसूया ।
इमामेवासहनादिशब्देन व्यवहरन्ति । यथा—
गोपनीयत्वाद् वाच्यरूपेण तस्योपादानं न कृतं, लज्जारक्षणाय च । तेन सुरतेन श्रमाति-
शयो व्यङ्ग्यार्थो लभ्यते, किन्तु तज्जन्यमेवालस्यं प्रधानमेव । श्रमस्य स्वजन्यालस्यपरि-
पोषकत्वमपरिहार्यम् । न च श्रमं विनालस्यं न सम्भवतीति वाच्यम्, अतितृप्ति-गर्भ-
व्याधिजन्य आलस्ये श्रमरहितोदाहरणसम्भवात् ।
असूयाख्यं भावं लक्षयति—परेति । परस्य उत्कृष्टत्वदर्शनेन उत्पन्ना, तन्नि-
न्दायाः कारणस्वरूपा चित्तवृत्तिरसूया । इमामसूयामेव असहनासहिष्णुतादिशब्देनापि
कथयन्ति । परगुणासहिष्णुता परदोषाविष्कृतिश्चासूयाशब्दार्थः ।
प्रति किसी नायिका की यह उक्ति है, जो रातभर जागने से अलसायी हुई है । यहाँ
रात मे जागना विभाव और अधिक बोलने का अभाव अनुभाव हैं ।
जडता भाव में मूर्च्छा से पहले या बाद में जडता का रहना नियत है, किन्तु
इस आलस्य में ऐसी बात नहीं, यह इसकी दूसरी विशेषता है । सुरत के गोपनीय विषय
होने के कारण 'कथाभिः' यह पद अविवक्षितवाच्य ध्वनि के रूप में अपने वाच्यार्थ
वार्तालाप को अविवक्षा कर सुरतव्यापाररूप लाक्षणिक अर्थ के द्वारा श्रमातिशय को ही
ध्वनित कर रहा है और तब तो यह श्रमध्वनि का ही उदाहरण हुआ, आलस्य का
नहीं, ऐसा नहीं कह सकते; क्योंकि श्रमध्वनि रहने पर वह आलस्य का ही पोषक है,
क्योंकि श्रम से उत्पन्न आलस्य में श्रम का पोषक होना अपरिहार्य है । ( नायक बहुत
दिन पर आया है, वह बात ही में रात बिता दे, यह संगत नही है, इसलिए 'कथा'
शब्द से सुरत अर्थ लेना आवश्यक है और लज्जानिवारणार्थ नायिका सुरत न कहकर
'कथा' से काम चला रही है । ) श्रम से असंकीर्ण आलस्य का उदाहरण अतितृप्ति
आदि से उत्पन्न रहेगा ।
दूसरे के उत्कर्ष को देखने आदि से उत्पन्न

३२८ रसगङ्गाधरः
कुत्र शैवं धनुरिदं क चायं प्राकृतः शिशुः ।
भङ्गस्तु सर्वसंहर्त्रा कालेनैव विनिर्मितः ॥
एषा भग्नहरकार्मुकस्य रामस्य पराक्रममसहमानानां तत्रत्यानां राज्ञा-
मुक्तिः । अत्र च श्रीमद्दाशरथिबलस्य सर्वोत्कृष्टताया दर्शनं विभावः, प्राकृत-
शिशुपदगम्या निन्दानुभावः ।
तृष्णालोलविलोचने कलयति प्राचीं चकोरव्रजे,
मौनं मुञ्चति किञ्च कैरवकुले, कामे धनुर्धुन्वति ।
माने मानवतीजनस्य सपदि प्रस्थातुकामेऽधुना
धातः ! किं नु विधौ विधातुमुचितो धाराधराडम्बरः ॥
कुत्रेति । जनकनगरे धनुर्यज्ञे रामविद्वेषिणामुक्तिरियम् । कुत्र पुरुषोत्थापना-
शक्यमिदं शैवं शिवसम्बन्धि धनुः ? अयं रामः प्राकृतो वैशिष्ट्यरहितः साधारणः शिशु-
र्बालिश्च क्व ? उभयोः सम्बन्धोऽसम्भव एव । तेन धनुर्भङ्गो नैव रामेण सम्भाव्यते ।
तर्हि तद् भग्नं कथमिति चेदुच्यते, तस्य भङ्गस्तु सर्वसंहारकेण कालपुरुषेणैव विनिर्मितो
निर्धारितः । धातूनामनेकार्थत्वाद् रचनार्थकस्य निर्मितेः करणार्थे प्रयोगः । निदर्शना-
लङ्कारः ।
भग्नहरकार्मुकस्य भग्नं हरकार्मुकं शिवधनुर्येन । तत्रत्यानां धनुर्यज्ञे सीता-
परिणयार्थमागतानां राज्ञाम् ।
पुनरसूयाममर्षसङ्कीर्णामुदाहरति — तृष्णेति । अत्र कस्यचिद् राजकुमारस्या-
गमनं प्रस्तुतं सहसाऽवरुद्धमिति अप्रस्तुतेन चन्द्रवृत्तान्तेन वर्णितम् । चन्द्रोदयकाल एव
मेघाडम्बरविघातारं धातारं कश्चिदाक्रोशति — हे धातः अधुना सायंकाले चन्द्रोदयावसरे
तृष्णया चन्द्रिकाप्राप्तीच्छया लोले चञ्चले विलोचने यस्य तस्मिन्, चकोरसमुदाये प्राचीं
दिशं कलयति पश्यति सति, किञ्च अपि च, कैरवकुले कुमुदगणे मौनं दिवाकृतमुद्रणं
मुञ्चति सति, कामदेवे धनुः धुन्वति कम्पयति सति, मानवतीजनस्य माने प्रणयकोपे
कहाँ यह शिव का धनुष और कहाँ यह साधारण बालक (राम) ? इस
धनुष का भङ्ग तो सबों के संहार करने वाले कालपुरुष ने ही किया है ।
यह शिवधनुष को तोड़ने वाले राम के पराक्रम को न सहने वाले वहाँ सीता-
परिणय के लिए उपस्थित राजाओं की उक्ति है । यहाँ श्रीमान् दाशरथि राम के सैन्यों
की सर्वोत्कृष्टता देखना विभाव एवं 'साधारण शिशु' पद से ध्वनित निन्दा अनुभाव है ।
अमर्षमिश्रित असूया का उदाहरण—हे विधाता ! अभी चन्द्रोदय होने के
समय सायंकाल में जब चांदनी को देखते हेतु चंचल आँखों वाले चकोरगण पूरब
की ओर देखने लगे, कुमुदिनी-वन अपनी चुप्पी (संकुचित होना) छोड़ने लगे, काम-

प्रथमाननम् ३२९
अत्रापि यद्यपि तदीयोच्छृङ्खलतादि-दर्शनजन्या, अनुचितकारित्वरूप-
निन्दाप्रकाशानुभाविता, कविगता, विधात्रालम्बनामूया व्यज्यत इति शक्यते
वक्तुम्, तथापि कार्यकारणयोस्तुल्यत्वादभिव्यक्तेनामर्षेण शवलितैवासौ न
विविक्ततया प्रतीयते । नहि विधातुरपराध इव भगवतो रामस्यापराधोऽस्ति,
येन कवेरिव वीराणामप्यमर्षोऽभिव्यज्येत । स्वभावो हि महोन्नतक्रियानिष्पादनं
वीराणाम् ।
प्रस्थातुकामे प्रस्थानमुद्यते सति, विधौ चन्द्रे, धाराधराडम्बरः मेघाच्छन्नत्वं किं नु त्वया
विधातुमुचितः ? सर्वथा नैवोचित इत्यर्थः ।
तदीया धातुः, उच्छृङ्खलता अनुचितकारिता । विधात्रालम्बना विधातृ-
सम्बन्धिनी । कार्यकारणयोः अनुभावविभावयोः निन्दाप्रकाशोच्छृङ्खलनादर्शनयोः तुल्य-
त्वात्, समानत्वात्, असूयामर्षयोस्तुल्यविभावानुभावकत्वादेककालोपस्थितावसूयामर्षौ ।
शबलितैव मिश्रितैव । विविक्ततया पृथक्तया । नहीति । अमर्षमिश्रितासूयो-
दाहरणे प्रस्तुतपद्ये विधातुरपराधेन कवेरमर्षः । शुद्धासूयोदाहरणे "कुत्र शैवम्" इत्यादि
पद्ये रामस्यापराध एव नास्ति, येन वीराणाममर्षः स्यात् । वीरो हि रामो नैवापराधी,
स स्वभावतो महोन्नतिप्रदकार्ये धनुर्भङ्गे प्रवृत्तो न तु मत्सरतया ।
देव अपने धनुष को कँपाने लगे और मानवती जनों के मान झट से प्रस्थान करने लगे,
तब उसी समय चन्द्रमा पर यह मेघ की घटा लाद देना क्या उचित हुआ ?
यहाँ यद्यपि विधाता की उच्छृंखलता (मनमानी) के दर्शन में उत्पन्न 'अनुचित
किया विधाता ने' इस निन्दा से अनुभावित कविगत विधाता-विषयक असूया अभिव्यक्त
हो रही है-ऐसा कहा जा सकता है, तथापि उसी समय अभिव्यक्त अमर्ष (अपराध
के कारण बिगड़ना या चुप होना) के साथ वह मिश्रित रूप से ही प्रकाशित हो रही
है, पृथक् स्वतन्त्र रूप से नहीं। असूया एवं अमर्ष के विभाव और अनुभाव यहाँ समान
(एक) ही हैं, इस कारण दोनों समानकाल में हो प्रतीत होते हैं। अतः यह उदाहरण
अमर्षसंकीर्ण असूया का है।
पूर्वोदाहृत 'कुत्र शैवं' पद्य शुद्ध-असूया का उदाहरण है, क्योंकि जैसे 'तृष्णा-
लोल' पद्य में विधाता का अपराध है, वैसे इस पद्य में भगवान् राम का अपराध नहीं
है, जिससे कि विधाता के प्रति कवि के अमर्ष के समान वीरों को भी राम के प्रति
अमर्ष हो । शिव के धनुष को तोड़ना अपराधवश नहीं, स्वभाववश ही राम के द्वारा
हुआ, क्योंकि महान् उन्नतिदायक कार्य करना वीरों का स्वभाव ही है।

३३० रसगङ्गाधरः
अत्राप्रस्तुत-चन्द्रवृत्तान्तेन प्रस्तुत-राजकुमारादिवृत्तान्तस्य ध्वननान्ना-
स्त्यसूयाध्वनित्वमिति तु न वाच्यम्, एकध्वनेर्ध्वन्यन्तराविरोधित्वात् । अन्यथा
महावाक्यध्वनेरवान्तरवाक्यध्वनिभिः, तेषां च पदध्वनिभिः सह सामानाधि-
करण्यं कुत्रापि न स्यात् ।
वियोग-शोक-भय-जुगुप्सादीनामतिशयाद् ग्रहावेशादेश्चोत्पन्नो
व्याधिविशेषोऽपस्मारः ।
व्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकारेण पुनः कथनं बीभत्स-भयानक-
योरस्यैव व्याधेरङ्गत्वं नान्यस्येति स्फोरणाय । विप्रलम्भे तु व्याध्यन्तर-
स्यापि च ।
अत्रेति । “तृष्णालोलेति” पद्ये चन्द्रवृत्तान्तेन राजकुमारवृत्तान्तोऽपि ध्वन्यते ।
तत्समकालमेवासूयाध्वनिः स्वतन्त्रतयैव प्रतीयते । उभयध्वनेरेकत्र समावेशे न कश्चिद्वि-
रोधः । महावाक्ये प्रबन्धरूपे अनेकध्वनीनां समावेशः । एकस्मिन् वाक्येऽनेकपदध्वनीनां
प्रतीतिर्भवत्येव ।
अपस्मारभावं लक्षयति―वियोगेति । वियोगादीनामाधिक्याद् भूताद्यावेशाच्च
समुत्पन्नश्चित्तविक्षेपरूपो व्याधिरेवापस्मारः । व्याधावस्मिन् ज्ञानहरण-कम्प-स्वेद-लाला-
निपातादयो भवन्ति । ग्रहपदेनात्र पूतनादयो बालपिशाचा भूतादयो वा ग्राह्याः ।
विरहादयोऽत्र विभावाः । निपतनादयोऽनुभावाः ।
ननु व्याधिभावः पृथगुक्तस्तद्विशेषस्यापस्मारस्य तदन्तर्गतत्वेन पृथगुपादानं
यहाँ अप्रस्तुत चन्द्रवृत्तान्त के द्वारा प्रस्तुत ( वर्णनीय ) राजकुमार के वृत्तान्त
के ध्वनित होने से अप्रस्तुतप्रशंसालंकारध्वनि ही है, न कि असूयाध्वनि, ऐसा नहीं
कह सकते; क्योंकि एक ध्वनि दूसरे ध्वनि का विरोधी नहीं है । तात्पर्य यह है कि एक ही
जगह दो स्वतन्त्र प्रधान ध्वनियों का समावेश हो सकता है । अतः यहाँ दोनों ध्वनि हैं ।
यदि एकत्र एक ही ध्वनि रहे तो प्रबन्ध या प्रकरण रूप महावाक्यस्थित ध्वनि का उस
प्रकरणस्थ लघुवाक्यस्थ ध्वनियों के साथ एवं एकवाक्यस्थ ध्वनि का पदध्वनि के साथ
सहावस्थिति ( एक साथ रहना ) कहीं भी न होती ।
वियोग, शोक, डर, घृणा आदि के अत्यधिक होने पर या भूत लगने से उत्पन्न
चित्तविक्षेपरूप ( जिसमें गिरना, कँपकँपी, मुंह से लार आना आदि हो जाते हैं )
व्याधि-विशेष को अपस्मार ( मृगी ) कहते हैं ।
व्याधिसंज्ञक भाव पहले ही प्रदर्शित हो चुका है और यह अपस्मार भी तो
व्याधि ही है । व्याधिरूप में इसका कथन सामान्यरूप से यद्यपि हो चुका है, तथापि
विशेषरूप से इसका यहाँ पुनः कथन इसलिए हुआ है कि बीभत्स और भयानक रस में

प्रथमाननम् ३३१
उदाहरणम्—
हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामान्तकान्तकम् ।
कम्पमानः श्वसन् कंसो निपपात महीतले ॥
अत्र भयं विभावः, कम्प-निःश्वास-पतनादयोऽनुभावाः ।
अमर्षादिजन्या वाक्पारुष्यादिकारणीभूता चित्तवृत्तिश्चपलता ॥
यदाहुः—
अमर्षप्रातिकूल्येष्र्यारागद्वेषाश्च मत्सरः ।
इति यत्र विभावाः स्युरनुभावस्तु भर्त्सनम् ॥
व्यर्थमिति चेन्न; वीभत्स-भयानकयोरपस्माररूप एक एव व्याधिराश्रीयते नान्य इति
सूचनाय विशेषसाधनत्वात् । विप्रलम्भशृङ्गारे अपस्मारेण सहैवान्यव्याधिरपि दृश्यते ।
हरिमिति । अन्तकस्य यमराजस्यापि अन्तकं विनाशकं हरिं श्रीकृष्णं मथुरां
कंसस्य राजधानीम् आगतम् आकर्ण्य चारमुखात् श्रुत्वा कंसः भयात् कम्पमानः श्वसन्
महीतले निपपात । अत्र हर्यागमनजन्यं भयं विभावः, कम्प-श्वास-निपतनानि चानुभावाः ।
चपलताख्यं भावं लक्षयति—अमर्षेति । असहिष्णुताद्वेषादिसमुत्पन्ना कठोर-
वाक्प्रयोग-ताडनादिजनिका चित्तवृत्तिरेव चपलता । "अमर्षादिजन्य-वाक्पारुष्यादि"-
पाठो भट्टमथुरानाथ-केदारनाथसम्मतोंऽपि न समीचीनो "विशेषणद्वयस्य गुणानाञ्च
परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वाद्" इति मीमांसकसिद्धान्तेनान्वयासम्भवात् "समासस्य दुर्घट-
तयोपेक्षित" इति कविशेखरचरणैरूक्तत्वाद्, असूयादिभावलक्षणे मूलकृता तथैवाचरणाच्च ।
चपलता हि अमर्षादिजन्या सती वाक्पारुष्यादि जनयति । नहि अमर्षजन्यं वाक्पारुष्यं,
तत्कारणस्य चपलता रूपस्य विद्यमानत्वादिति ।
अमर्षप्रातिकूल्येति । यत्र चपलतायामिति । अमर्षः, प्रतिकूलता, ईर्ष्या,
द्वेषः, मत्सरोऽन्यशुभेद्वेषः इत्येते कारणत्वेन विभावाः । भर्त्सनं तर्जनं, वाक्पारुष्यं कठोर-
इसी व्याधि का ग्रहण होता है, अन्य का नहीं । जब कि विप्रलम्भ शृंगार में अपस्मार
ही नहीं, अन्य किसी भी व्याधि का ग्रहण होता है ।
यमराज के भी अन्तकारक ( सर्वशक्तिमान् ) श्रीकृष्ण को मथुरा में आया
हुआ सुनकर काँपता एवं तेज साँस लेता हुआ कंस पृथ्वी पर गिर गया ।
यहाँ भय विभाव एवं कम्प, निःश्वास, गिरना आदि अनुभाव हैं ।
अमर्ष ( अपराधी के प्रति असहिष्णुता ), ईर्ष्या, द्वेष आदि से उत्पन्न एवं
कठोरवचन, मारना, पीटना, कोसना आदि का कारण जो चित्तवृत्ति है उसे चपलता
( चञ्चलता ) कहते हैं । अमर्ष से चपलता एवं उससे वाक्पारुष्यादि यही क्रम है ।
जैसा कि कहा है—अमर्ष ( असहिष्णुता ), प्रतिकूलता, ईर्ष्या, राग, द्वेष और
मत्सर ( अन्य की उन्नति से जलन )—ये जहाँ विभाव हों और डाँटना, कठोर वचन

३३२ रसगङ्गाधरः
वाक्पारुष्यं प्रहारश्च ताडनं वधबन्धने ।
तच्चापलमनालोच्य कार्यकारित्वमिष्यते ॥ इति ।
उदाहरणम्-
अहितव्रत ! पापात्मन् ! मैवं मे दर्शयाननम् ।
आत्मानं हन्तुमिच्छामि, येन त्वमसि भावितः ॥
एषा भगवदनुरक्तिविघटनोपायमपश्यतः, प्रह्लादं प्रति हिरण्यकशि-
पोरुक्तिः । भगवद्द्वेषोत्थापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विभावः, आत्मवधेच्छा परुषवचनं
चानुभावः ।
वाक्प्रयोगः, प्रहारः, ताडनं, वधः, बन्धनमित्यादयोऽनुभावाः कार्यरूपाः । अनालोच्य
अविचार्यैव कार्यकरणं चापलं चपलताख्यो भावः । उदाहरति—अहितेति । 'अस्य
विष्णोर्हितमहितं मदपकारं वा व्रतमङ्गीकृतं यस्य स तत्सम्बुद्धौ । पितुरादेशावहेलनात्
पापस्वरूप प्रह्लाद ! त्वं मे मह्यम् आननं स्वमुखम् एवं = धृष्टवन्मा दर्शय । त्वदाचरण-
परिवर्त्तनाय वधाय वा अप्रतीकारः सन्नहं स्वात्मानमेव हन्तुमिच्छामि, येन मया त्वं
भावित उत्पादितोऽसि । त्वदुत्पादनेन त्वत्कृतानिष्टाचरणस्य पापो ममैवेति भावः ।
चिरकालेति । चिरकालाद् विद्यमानत्वेनेत्यर्थः । सदैव भगवदनुरागिणि
प्रह्लादे सदैव हिरण्यकशिपोरमर्षः, किन्तु न सदैव न वा प्रारम्भकाले आत्मवधेच्छा,
अपि तु चिरवर्षदिनन्तरमेव । अत आत्मवधेच्छा नामर्षमात्रजन्या । इयम् आत्मवधेच्छा
एव प्रथमा इति इदम्प्रथमा तस्या भाव इदम्प्रथमता प्रथमोत्पत्तिः । इदम्प्रथमकार्यम्
आत्मवधेच्छा । इदम्प्रथमकारणं चपलता । प्राचीनचित्तवृत्तिः चिरकालात् स्थितोऽमर्षः ।
सद्यः प्राथम्येनोत्पन्नाया आत्मवधेच्छायाः कारणं सद्यः तत्पूर्वक्षणे समुत्पन्ना चपलतैव,
न तु चिरकालात् स्थितोऽमर्ष इत्यत्र चपलताध्वनिरेव ।
बोलना, प्रहार करना, पीटना, वध करना और बांधना-ये जहाँ अनुभाव हों, वह बिना
सोचे-विचारे कार्य करना चपलता है ।
उदाहरण-हे अनिष्ट कार्य करने की प्रतिज्ञा वाला ! पिता की आज्ञा को
उपेक्षित करने के कारण पापस्वरूप ! प्रह्लाद ! तू इस तरह निर्लज्ज होकर अपना
मुंह मत दिखा । अब मैं आत्महत्या ही कर लेता हूँ ( क्योंकि बहुत प्रयास से भी न तो
तुझे सुधार सका और न ही मार सका ), क्योंकि तुझे पैदा करने के कारणस्वरूप तेरा
दुराचार मेरा ही अपराध है ।
यह भगवान् में (प्रह्लाद के) अनुराग को हटाने के उपाय को न देखने पर
हिरण्यकशिपु की प्रह्लाद के प्रति उक्ति है । भगवान् के प्रति विद्यमान द्वेष के कारण
समापतित भगवद्भक्त पुत्र के प्रति द्वेष यहाँ विभाव है और आत्महत्या की इच्छा तथा
कठोर वचन अनुभाव है ।

न चामर्ष एवात्र व्यज्यत इति वाच्यम्, सदैव भगवदनुरागिणि प्रह्लादे
हिरण्यकशिपोरमर्षस्य चिरकालसम्भूतत्वेनात्मवधेच्छाया इदमप्रथमतानुपपत्तेः,
इदमप्रथमकार्यस्य चेदमप्रथमकारणप्रयोज्यतया प्राचीनचित्तवृत्तिविलक्षणया
एव चपलताख्यचित्तवृत्तेः सिद्धेः । न चामर्षप्रकर्ष एवात्मवधेच्छादिकारणमभि-
व्यज्यतामिति वाच्यम्, प्रकर्षस्यापि स्वाभाविक-विलक्षणलक्षणतया आवश्य-
कतया तस्यैव चपलतापदार्थत्वात् ।
नीचपुरुषेष्वाक्रोशनाधिक्षेप-व्याधि-ताडन-दारिद्र्येष्टविरह-परसम्प-
द्दर्शनादिभिः, उत्तमेषु त्ववज्ञादिभिर्जनिता विषयविद्वेषाख्या रोदन-दीर्घ-
श्वास-दीनमुखतादिकारिणी चित्तवृत्तिर्निर्वेदः ।
स्वाभाविकेति । स्वाभाविकाद् विलक्षणं लक्षणं यस्याः सा, तस्याः भावः ।
अमर्षस्य स्वभावः चिरकालिकः, स तु नात्मवधेच्छाजनकः, ततो विलक्षणमेवोत्कटा-
मर्षस्तज्जनकः । उत्कटावस्था हि स्वाभाविकावस्थाविलक्षणा भवत्येव । उत्कटामर्ष एव
चपलता वैलक्षण्यातिशयाद् भावान्तरमिति ।
निर्वेदाख्यं भावं लक्षयति—नीचेति । आलम्बनभेदेन निर्वेदस्य द्वौ भेदौ—
नीचपुरुषगत उत्तमपुरुषगतश्च । तत्र नीचेषु भर्त्सन-गालिप्रदान-रोगादिभिः, उत्तम-
पुरुषेषु अपमानादिभिः सांसारिकविषयाद् विरागरूपा चित्तवृत्तिर्निर्वेदो जायते ।
वस्तुतस्तु अवज्ञा उत्तमेष्वेव न नीचेषु, आक्रोश-ताडन-परसम्पद्दर्शनैर्नीचेष्वेव नोत्तमेषु
अमर्ष भाव ही यहाँ अभिव्यक्त हो रहा है, ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सतत
भगवान् में अनुरागवाले प्रह्लाद में हिरण्यकशिपु का अमर्ष चिरकाल से विद्यमान
रहने के कारण 'आत्मवधेच्छा का अभी-अभी प्राथमिकरूप से होना संगत नहीं होता है
( यदि आत्मवधेच्छा अमर्ष से ही होती तो इससे पहले भी विद्यमान अमर्ष के द्वारा
होती रहती, अभी ही क्यों हुई और इससे पहले क्यों नहीं हुई ? ) । पहले-पहल
उत्पन्न कार्य का पहले-पहल समागत कारण से ही उत्पत्ति युक्त है, अतः चिरकाल से
विद्यमान चित्तवृत्ति से विलक्षण ही एक चित्तवृत्ति, जो अभी-अभी हुई है, इसका
कारण है और वही तो चपलता है ।
यदि यह कहे कि उत्कट-अमर्ष ही आत्मवधेच्छा के कारण के रूप में ध्वनि बन
रहा है तो ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि प्रकर्ष ( उत्कृष्ट, अतिशय ) अमर्ष भी
स्वाभाविक ( सामान्य ) से विलक्षण है, ऐसा मानना तो आवश्यक ही है और वही
अमर्ष-प्रकर्ष तो चपलता कहलाता है ।
निर्वेद भाव दो प्रकार का है—नीचपुरुषगत एवं उत्तमपुरुषगत । नीच पुरुष
में गाली-गलौज, तर्जन, रोग, मारपीट, दरिद्रता, विरह, दूसरों की उन्नति देखना
आदि के कारण एवं उत्तम पुरुष में अपमान आदि के कारण से सांसारिक विषयों से

३३४ रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
यदि लक्ष्मण ! सा मृगेक्षणा, न मदीक्षासरणिं समेष्यति ।
अमुना जडजीवितेन मे, जगता वा विफलेन किं फलम् ॥
नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यत्वाभावान्नासौ रसपदव्यपदेशहेतुः ।
देवादिविषया रतिर्यथा—
निर्वेदो जायते, अधिक्षेप-व्याधि-दारिद्र्येष्टविरहादिभिस्तु उभयेषु उत्तमे रामचन्द्रे
विरहेणैव निर्वेदस्यानुपदमेवोदाहृतत्वादिति । अनुभावास्तु उभयेषु रोदनादयः ।
उदाहरति—यदीति । सीताहरणापमानेन विरहेण वा रामस्येयमुक्तिः । हे
लक्ष्मण ! सा मृगनयना सीता यदि मदीक्षासरणिं मन्नेत्रपथं न समेष्यति, ( तदा ) मे
मम अमुना दुरवस्थापन्नेन जडवज्जीवनेन, विफलेन निरर्थकेन, जगता संसारेण वा किं
फलम् ? न किमपीत्यर्थः । अत्र फलशब्दस्य द्विरुपादानरूपस्य कथितपदत्वदोषस्य
परिहाराय 'फलम्' इत्यस्य स्थाने 'भवेत्' इति पाठ्यम् । उत्तरवाक्ये 'तदा' इति
आक्षेपलभ्यम् ।
ननु निर्वेदस्य स्थायिभावत्वादत्र शान्तरसध्वनिरेव कथं न प्रतीयत इति चेत्
समाधत्ते—नित्यानित्येति । योऽसौ स्थायीभावो निर्वेदः स हि नित्यानित्यवस्तुविवेक-
जन्यः । भावरूपस्यास्य निर्वेदस्य तु आक्रोशादिजन्यत्वादुभयोर्वैषम्यम् ।
चतुस्त्रिंशं भावं रतिमुदाहरति—यथेति । रतिर्हि द्विविधा—स्त्रीपुरुषयोः
परस्परानुरागात्मिका स्थायीभावस्वरूपा शृङ्गाररसाधारभूता प्रथमा, देवता-गुरु-मित्र-
पुत्रादि-विषयक-प्रेमाख्यचित्तवृत्तिस्वरूपा व्यभिचारिभावात्मिका द्वितीया । पूर्वनिरूपि-
विरक्तिस्वरूप निर्वेद उत्पन्न होता है, जो रोना, लम्बी साँस, दीन मुँह होना आदि
का कारण है । वस्तुतः गाली, मारपीट और परसम्पत्तिदर्शन से नीचों में ही और
अवज्ञा से उत्तमों में ही तथा विरहादि से दोनों में निर्वेद देखा जाता है । अतएव उत्तम
श्रीराम में विरह ने निर्वेद का उदाहरण प्रस्तुत हो रहा है ।
हे लक्ष्मण ! यदि वह प्राणप्रिया मृगनयनी सीता मेरी आँखों के सामने नहीं
आयेगी तो मेरे इस जड़ ( चैतन्यहीन ) जीवन से तथा निरर्थक इस संसार से ही क्या
फल होगा ? कुछ नहीं । यहाँ प्रिया का विरह विभाव एवं जीवन-जगत् का निष्फल
बताना अनुभाव है ।
निर्वेद दो प्रकार का है—एक शान्तरस का स्थायीभाव, जो नित्यानित्यवस्तु-
विवेक से उत्पन्न होता है और दूसरा प्रस्तुत भावरूप, जो विरहादि से उत्पन्न होता है।
यहाँ नित्यानित्यवस्तुविवेक के न रहने से रसध्वनि नहीं हो सकता है ।
देवता-गुरु-पुत्र इत्यादि विषयक रतिभाव का उदाहरण देते हैं—

भवद्द्वारि क्रुध्यज्जय-विजय-दण्डाहतिदलत्-
किरीटास्ते कीटा इव विधिमहेन्द्रप्रभृतयः ।
वितिष्ठन्ते युष्मन्नयनपरिपातोत्कलिकया
वराकाः के तत्र क्षपितमुर ! नाकाधिपतयः ॥
अत्रापमानसहन-भगवद्द्वारनिषेवण - भगवत्कटाक्षपाताभिलाषादिभि-
र्ब्रह्मादिगता भगवदालम्बना रतिर्नाभिव्यज्यते, अपि तु भगवदैश्वर्यमवाङ्मन-
सगोचर इति चेत्, तथापि तादृशभगवदैश्वर्यवर्णनानुभाविताया कविगत-भगव-
दालम्बनरत्या ध्वनित्वमक्षतमेव ।
तत्त्वादिह लक्षणं नोक्तम् । भवद्द्वारीति । हे क्षपितमुर ! मुरनामकासुर-नाशक
मुरारे ! भवतो द्वारदेशे विधिमहेन्द्रप्रभृतयो ब्रह्मेन्द्रादयः, क्रुध्यतोर्जय-विजयाख्ययोर्द्वार-
पालयोर्दण्डाभ्यामननुमतिप्रवेशनिवारकाभ्यां वेत्रदण्डा

१३६ रसगङ्गाधरः
इदं वोदाहरणम्—
न धनं, न च राज्यसम्पदं, नहि विद्यामिदमेकमर्थये ।
मयि धेहि मनागपि प्रभो ! करुणाभङ्गितरङ्गितां दृशम् ॥
अत्र धनाद्यपेक्षाशून्यस्य भगवद्दयादृगन्तपाताभिलाषो हि भगवत्य-
त्यन्तानुरक्तिं व्यनक्ति ।
एवं संक्षेपेण निरूपिता भावाः ॥
'अथ कथमस्य संख्यानियमः, मात्सर्योद्वेग-दम्भेर्ष्याविवेक-निर्णय-क्लैब्य-
क्षमा-कुतुकौत्कण्ठा-विनय-संशय-धार्ष्ट्यादीनामपि तत्र तत्र लक्ष्ये दर्शनादिति
ध्वनिरेवात्रेति चेन्न, तादृशेन वस्तुना चरमप्रतीतिकाले कविगताया रतेरेव स्फुटतया
प्रतीतेरत्र भावध्वनित्वमेव ।
यदि वस्तुध्वनिरेवात्र प्रधानं न भावध्वनिरित्येवाग्रहस्तर्हि वस्तुध्वन्यसम्पृक्त-
मुदाहरणान्तरं प्रस्तौति —न धनमिति । हे प्रभो भगवन् ! अहं त्वत्तो न तु धनं, न
वा राज्यं, न वा विद्यामेव, अपि तु एकमेव वस्तु अर्थये याचे यत् त्वं मनागपि ईषदपि
मयि भक्ते दयासङ्केतोच्छलितां दृष्टिं धेहि ।
संक्षेपेणेति । भेदादि-विस्तारं विनैव । त्रयस्त्रिंशत्संख्याकाः व्यभिचारिभावा
निरूपिताः ।
अस्य = भावस्य । संख्यानियम इति । त्रयस्त्रिंशदेव व्यभिचारिभावा,
न ततोऽधिका इति नियमः कथमिति प्रश्नः । उद्वेगस्यावेगपर्यायत्वेन मूलकृतैवोक्तत्वान्नात्र
तथापि उस प्रकार के भगवान् के ऐश्वर्य से प्रकाशित कविगत भगवद्विषयक रति का
ध्वनित होना स्थिर ही है । वस्तु के द्वारा अन्ततः रतिभाव का ही प्रकाशन होता है ।
अथवा रतिभाव का स्वतन्त्र ( वस्तु से अमिश्रित ) उदाहरण—
हे प्रभो ! मैं आप से न धन, न राज्यसम्पत्ति और न विद्या ही मांगता हूँ,
अपि तु यह एक मात्र मेरी याचना है कि आप मुझ पर थोड़ी भी दयाभरी चेष्टा से
उछलती हुई दृष्टि डाल दें ।
यहाँ धन आदि की अपेक्षा से शून्य किसी भक्त की 'भगवान् के द्वारा दया-
दृष्टिपात की अभिलाषा' भगवान् में अत्यन्त अनुराग को व्यक्त कर रही है ।
इस प्रकार संक्षेप में ( भेद-निरूपण को छोड़कर ) चौंतीस व्यभिचारिभावों
( भावध्वनियों ) का निरूपण सम्पन्न हुआ ।
अब प्रश्न उठता है कि इन भावों की संख्या ३३ ही है, ऐसा नियम कैसे करते
हैं ? क्योंकि इनसे अतिरिक्त मात्सर्य ( दूसरे की उन्नति से जलन ), उद्वेग (उत्तेजना),
दम्भ ( घमंड ), ईर्ष्या, विवेक, निर्णय, क्लैब्य ( पौरुषहीनता ), क्षमा, कुतुक
( उत्सुकता ), उत्कण्ठा ( आकांक्षा या लालसा ), विनय, संशय, धृष्टता आदि भी

प्रथमाननम् ३३७
चेद्, न; उक्तेष्वेवैषामन्तर्भावेण संख्यान्तरानुपपत्तेः, असूयातो मात्सर्यस्य,
त्रासादुद्वेगस्य, अवहित्थाख्याद् भावाद् दम्भस्य, अमर्षादीर्ष्यायाः, मतेर्विवेक-
निर्णययोः, दैन्यात् क्लैब्यस्य, धृतेः क्षमायाः, औत्सुक्यात् कुतुकोत्कण्ठयोः,
लज्जाया विनयस्य, तर्कात् संशयस्य, चापलाद् धाष्टर्यस्य च वस्तुतः सूक्ष्मे
भेदेऽपि नान्तरीयक तया तदनतिरिक्तस्यैवाध्यवसायात्, मुनिवचनानुपालनस्य
सम्भवे उच्छृङ्खलताया अनौचित्याच्च ।
कथमौचित्यम् । उक्तेष्वेव = त्रयस्त्रिंशद्भावेषु गतार्थत्वादेषां पृथग नोल्लेख इति संख्या-
नियमः समुचित एव इत्युत्तरम् ।
नान्तरीयकेति । असूया-मात्सर्ययोः, त्रासोद्वेगयोरित्यादिषु यद्यपि सूक्ष्मतया
भेदोऽस्ति, तथापि तत्तदुदाहरणे उभयोरविनाभावो दृश्यते । यत्र मात्सर्यं तत्र अनिवार्य-
तोऽसूया भवत्येव, एवमेव त्रामादिस्थले उद्वेगादयः । अत एव मात्सर्यादीनां पृथग्लक्षणम-
कृत्वैव असूयादिलक्षणमेव तथा कृतं येन तत्र तदनतिरिक्तानां = मात्सर्यादिसहितानामेव
असूयादित्वेन अध्यवसायो बोधो भवति । मुनिवचनेति । भरतेन 'एकोनपञ्चाशद्भावाः'
इति नाट्यशास्त्रे सप्तमाध्याये निरूपितम् - अष्ट स्थायिभावाः, अष्ट सात्त्विकभावाः,
त्रयस्त्रिंशच्च व्यभिचारिभावाः । शमसहिताः पञ्चाशद्, देवादिविषयक-रतिसहिताश्च
एकपञ्चाशद् भावा इति । मूलतः स्थायिसात्त्विक-व्यभिचारिणां सङ्कलनेन ४९ एकोन-
पञ्चाशद्भावा मुनिसम्मताः । तेषां स्वीकरणसम्भवे उच्छृङ्खलतायाः तदुल्लङ्घनरूप
स्वातन्त्र्यस्य अनौचित्यादव्यवस्थापत्तेश्च संख्यानियमस्वीकरणमावश्यकमेव ।
भावरूप में ही उन-उन प्रयोगों में देखे जाते हैं । तो इनके रहने पर भावों की संख्या
बढ़ जानी चाहिए, ऐसा नहीं है, क्योंकि पूर्वोक्त ३३ भावों में ही इनके अन्तर्भाव हो
जाने से उक्त संख्या से अधिक संख्या उपपन्न नहीं होती । यद्यपि जिन-जिन भावों में
इन मात्सर्य आदि को गतार्थ करते हैं उन-उन से इनका सूक्ष्म भेद है ही; यथा—
असूया से मात्सर्य का, त्रास से उद्वेग का, अवहित्थ से दम्भ का, अमर्ष से ईर्ष्या का,
मति से विवेक और निर्णय का, दैन्य से क्लैब्य का, धृति से क्षमा का, औत्सुक्य से
कुतुक और उत्कण्ठा का, लज्जा से विनय का, तर्क से संशय का तथा चापल से धाष्ट्यं
का सूक्ष्मतर भेद रहने पर भी इनके अविनाभाव ( अनिवार्यरूप से परस्पर जुड़े रहने )
के कारण असूयादि का लक्षण ही ऐसा करेंगे कि उसके अन्तर्गत मात्सर्यादि भी आ
जायें, इससे भावों की संख्या वही रह जाती है । तात्पर्य यह है कि असूयादि स्थल में
मात्सर्यादि रहता ही है, उसे असूयादि के लक्षण से ही गतार्थ कर लेते हैं । भरतमुनि
के वचन का पालन न करने पर मनमानो स्वतन्त्रता अनुचित होगी और अव्यवस्था फैल
जायगी । उन्होंने भावों की संख्या ४९ बतलायी है—स्थायी-८, सात्त्विकभाव-८ और
"व्यभिचारीभाव-३३ = ४९ । शान्तरस के स्थायीभाव शम को लेकर भाव पचास हो
जाते हैं, जब कि देवादिविषयक रति को लेकर इक्यावन ।

३३८ रसगङ्गाधरः
एषु च सञ्चारिभावेषु मध्ये केचन केषाञ्चन विभावा अनुभावाश्च
भवन्ति । तथा हि—ईर्ष्याया निर्वेदं प्रति विभावत्वम्, असूयां प्रति चानुभाव-
त्वम् । चिन्ताया निद्रां प्रति विभावत्वम्, औत्सुक्यं प्रति चानुभावतेत्यादि
स्वयमूह्यम् ॥
अथ रसाभासः । तत्र—
अनुचित-विभावालम्बनत्वं रसाभासत्वम् ।
विभावादावनौचित्यं पुनर्लोकानां व्यवहारतो विज्ञेयं, यत्र तेषाम्
एष्विति । हर्षादयो ये सञ्चारिभावा निरूपितास्ते कदापि कदाचिद् विभावा
अनुभावाश्चापि जायन्ते । निर्वेदभावस्थले तज्जनकत्वेन ईर्ष्या विभावो भवति । असूया-
स्थले तज्जन्यत्वात् साऽनुभावतां याति । यद्यपि चिन्ता निद्राया बाधिकारूपेण प्रसिद्धा
तथापि चिरकालस्थितया चिन्तया कदा निद्रा समागतेति न ज्ञायत इत्यपि प्रसिद्ध-
मेवेति चिन्ता निद्रोत्पादिकारूपेण निद्राया विभाव इत्याद्यवसरप्रसङ्गादि दृष्ट्वा स्वयमेवा-
स्वादकैरूहनीयम् ।
रसाभासत्वमिति । रसस्य आभासः प्रकाश आकृतिर्वा यस्मिन् असौ रसा-
भासः । अनुचितो विभाव आलम्बनं यस्य स अनुचितविभावालम्बन एव रसाभासः ।
लोकानामिति । वस्तुतः सहृदयानामित्येव वक्तव्यम् ! लोके हि स्वयोतिरिक्तानां
नायिकानामनुचितत्वेऽपि साहित्ये तासां बहुत्र समुचितत्वप्रतिपादनात् परस्त्रीति वक्तव्ये
मुनिपत्न्यादीत्यनुपदमेवोक्तत्वात् । शृङ्गारेऽनुचितविभावत्वं हि परस्परानुरक्तयोः स्त्री-
पुंसयोरन्यतरस्य पूज्यत्वं, बहुनायकानुरक्तार्वं तयोरेकतरस्याननुरक्तत्वञ्चेति कविसमय-
प्रसिद्धम् । वस्तुतो नायकस्य स्वपरिणीता, स्वपरिणययोग्या कुमारी, वेश्या चेति
त्रिविधैव नायिकात्रोचिता, तद्भिन्ना सर्वा अपि अनुचिता एव ।
अतः भावों की संख्या पूर्वोक्त से अधिक नहीं मानी जा सकती है ।
इन हर्षादि ३३ संचारिभावों में कितने ही किन्हीं के विभाव एवं अनुभाव भी
हो जाते हैं । जैसा कि—ईर्ष्या निर्वेद का विभाव एवं असूया के प्रति अनुभाव है ।
चिन्ता निद्रा के प्रति विभाव और औत्सुक्य के प्रति अनुभाव बन जाती है । इस
प्रकार अन्य भावों के विषय में भी स्वयं ऊह करना चाहिए ।
अब रसाभास का निरूपण करते हैं । उसमें पहले इसका लक्षण दिया जा रहा
है । जिसका आलम्बन विभाव अनुचित हो वह रसाभास ( रस का प्रकाश या आकृति
वाला ) है ।
विभाव एवं रति के अनौचित्य का ज्ञान लोकव्यवहार से जानना चाहिए । जिस

प्रथमाननम् ३३९
‘अनुचितमिति’ धोरिति केचित् । तदपरे न क्षमन्ते, मुनिपत्न्यादिविषयक-
रत्यादेः संग्रहेऽपि बहुनायक-विषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च रतेरसंग्रहात्, तत्र
विभावगतानौचित्यस्याभावात् । तस्मादनौचित्येन रत्यादिर्विशेषणीयः । इत्थं
चानुचितविभावालम्बनाया बहुनायकविषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च संग्रह इति ।
अनौचित्यं च प्राग्वदेव ।
केचिदिति । प्राचीनाचार्याः पण्डितराजश्चेति । सूत्रे आलम्बनविभाव एव,
अनौचित्यस्य विशेषितत्वात् । बहुनायकविषया रतिर्हि नायकगतबहुत्वानौचित्यादेवानु-
चिता, अनुभयनिष्ठा रतिरपि रत्यभावविशिष्टालम्बनानौचित्यादेवानुचितेति प्राचीन-
मतेऽनुपदमेवाक्षितदोषस्योद्धाराच्च ।
अपर इति । नवीना इत्यर्थः । बहुनायक-रतिस्थले एकतरनिष्ठरतिस्थले च
विभाव में सामाजिकों को ‘‘अनुचित है’’ इस प्रकार का बोध हो, उससे उत्पन्न भाव
रस न होकर रसाभास कहलाता है—ऐसा किन्हीं (प्राचीनों) का मत है । (पण्डितराज
का भी यही मत है, क्योंकि सूत्र में भी यही है। यहाँ ‘लोकानां’ के स्थान में ‘सहृद-
यानां’ कहना ही उचित है। लोक में तो विवाहिता से अतिरिक्त सभी को रति के
अनुचित माने जाने पर भी सहृदयजन बहुधा परकीया का वर्णन कर देते हैं।
उनके लिए शृंगार रस का अनुचित विभाव के रूप में यह कहा जा सकता है कि
परस्पर अनुरक्त स्त्रो-पुरुष में कोई एक-दूसरे का पूज्य, बहुत पुरुषों में अनुरक्त स्त्री
और दोनों में एक अनुरागहीन । ऐसा इसलिए कहा गया कि आगे मूल में ही ‘परस्त्री’
कहने के स्थान में मुनिपत्न्यादि का उल्लेख किया है। वस्तुतः तीन प्रकार की ही
नायिका उचित है, शेष अनुचित ही है—( १ ) स्वीया, स्वपरिणययोग्य कुमारी एवं
वेश्या) ।
पूर्वोक्त मत कि अनुचित विशेषण विभाव का है, इसको अन्य (नवीन) आचार्य
नहीं मानते हैं, क्योंकि पूर्वमत में मुनिपत्नी आदि विषयक रति के संग्रह (अनुचित रूप
में ) होने पर भी अनेक नायक-विषयक एवं दोनों (स्त्री-पुरुषों) में न रहकर एक में
ही रहने वाली रति का अनुचित रूप में संग्रह नहीं हो पाता है, क्योंकि वहाँ ( बहु-
नायकस्थल एवं एकपक्षीय प्रेमस्थल में ) विभावगत अनौचित्य नहीं है। अतः
रसाभास के लक्षण में अनौचित्य से रति, हास, शोक आदि स्थायीभावों को विशेषित
करना चाहिए । अर्थात् अनुचित स्थायीभाव के रहने पर वहाँ रसाभास होता है।
इस तरह अनुचित आलम्बन विभाव वाली, बहुत नायक में एक नायिका का अनु-
राग वाली एवं एकपक्षीय इन तीनों रतियों का संग्रह हो जाता है। इस द्वितीय मत
में भी अनौचित्य का विवरण पूर्वप्रतिपादित के समान ही होगा ।
( यहाँ पूर्वमत में भी कोई दोष नहीं है, क्योंकि आलम्बनगत दोष से ही रति
२४ र०

३४० रसगङ्गाधरः
तत्र रसाद्याभासत्वं रसत्वादिना न समानाधिकरणं, निर्मलस्यैव रसादि-
त्वात्, 'हेत्वाभासत्वमिव हेतुत्वेन' इत्येके। नह्यनुचितत्वेनात्महानिः, अपि तु
सदोषत्वादाभासव्यवहारः, अश्वाभासादिव्यवहारवद् इत्यपरे।
विभावः समुचित एव, किन्तु तत्र रतिरेवानुचितेत्याशयः। रत्यादिरिति। नवीनमतेऽ-
नुचितस्थायिभावत्वं रसाभासत्वमित्येव लक्षणम्। आदिपदेन हासशोकादीनां ग्रहणात्।
प्राग्वदिति। लोकव्यवहारत इति भावः।
तत्रेति। रसाभासे। रसस्य भावस्य वा आभासत्वं प्रतिकृतिरूपेण ज्ञानं रस-
त्वेन न व्यवहार्यम्। निर्मलस्य दोषरहितस्य। यथा—कार्यसाधकत्वेऽपि हेतुरिवा-
भासमानो हेत्वाभासोऽसद्धेतुर्न हेतुत्वेन कार्यसाधकरूपेण व्यवहृतो भवति, यथा वा
साहित्ये विरोधाभासो न विरोधस्तथैव रसाभासो न रसः, किन्तु भिन्न एव रसवदा-
भासते—इत्येकेषामाचार्याणां मतम्।
अपरम्--नुसारेण रसाभासोऽपि रस एवेत्युभयोः सामानाधिकरण्यमेव। रसा-
भासस्य अनौचित्यमेव बीजम्, तत्तु दोषरूपमेव। अनुचितत्वेन दोषसद्भावेन नैव
स्वरूपहानिः कीटविद्धरत्नादिवत्। आभासव्यवहारस्तु दोषयुक्तत्वादेव रसस्य आभासो
दोषो रसाभास इति। दुष्टोऽश्वोऽश्वाभासो, दुष्टो मनुष्यो मनुष्याभासो यथैव तथैव
दुष्टो रसो रसाभासः। दुष्टत्वञ्चात्रानौचित्यरत्यादिमत्त्वम्। रसलक्षणेऽनुचितस्थायिभाव-
निवारकस्यानुक्तत्वेन रसाभासेऽपि रसव्यवहारे न कापि बाधा। हेतुरपि दुष्टत्वे
विद्यमानोऽपि त्याज्यतयैव ज्ञायते नाभावतया। तस्माद् हेत्वाभासत्वेन दृष्टान्तोऽपि
समानाधिकरणे बाधक इति।
में भी अनुचितत्व आता है। बहुनायकविषयक रति में नायकगत बहुत्व ही दोष है और
एकपक्षीय रति में रत्यभावविशिष्टत्व ही अनुचितत्व है, जो आलम्बन में ही है।)
रसाभास को रस मानें या न मानें—इस विषय में दो मत दिखाते हैं। रस
और भाव के आभास का रस के साथ समानाधिकरण नहीं है—दोनों एक स्थल में
नहीं रह सकते, क्योंकि निर्मल (निर्दोष) को ही रस कह सकते हैं और जैसे हेत्वाभास
(दुष्ट हेतु) का हेतुरूप में ग्रहण नहीं होता है (और साहित्य में विरोधाभास का
विरोध के द्वारा ग्रहण नहीं होता) वैसे ही रसाभास का रस के रूप में ग्रहण उचित
नहीं है—यह कुछ विद्वानों का मत है।
किसी के अनुचित रहने पर स्वरूप की हानि नहीं होती, दोषयुक्त रहने के
कारण ही इसे आभास कहा गया है, जैसे दुष्ट (बुरी चाल वाले) घोड़े को अश्वाभास
कहते हैं, वैसे ही अनुचित विभाव वाले रस को ही रसाभास कहते हैं—ऐसा अन्य
आचार्य का मत है।

प्रथमाननम् ३४१
उदाहरणम्—
शतेनोपायानां कथमपि गतः सौधशिखरं
सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने ।
विबोध्य क्षामाङ्गीं चकितनयनां स्मेरवदनां
सनिश्वासं श्लिष्यत्यहह !! सुकृती राजरमणीम् ॥
अत्रालम्बनम् अनुचितप्रणया राजरमणी । रहोरजन्यादि उद्दीपनम् ।
साहसेन राजान्तःपुरे गमनं, प्राणेषूपेक्षा, निःश्वासाश्लेषादयश्चानुभावाः । शङ्का-
दयश्च सञ्चारिणः । निषिद्धालम्बनकत्वाच्चास्या रतेराभासत्वं रसस्य ।
शतेनेति । प्रच्छन्नकामुकस्य राजरमणीरमणवृत्तवर्णनमिदम् । कश्चित् सुकृती
पुण्यवान् कामुक उपायानां परमोच्चप्रासादारोहणानुकूलव्यापाराणां शतेन कथमपि
क्लेशेन सौधशिखरं राजप्रासादस्योच्चतमप्रकोष्ठं गतः प्राप्तः, तत्र सुधाफेनवन्निर्मलेऽति-
धवले पुष्पशय्यायां रहसि एकान्ते शयितां सुप्तां क्षामाङ्गीं विरहातिशयात् कृशाङ्गीं
राजरमणीं विबोध्य जागरयित्वा, तां चकितनयनां दुष्करतदागमनविस्मितमनां
स्मितमुखीम् अहह ! निःश्वासेन सहितं यथा स्यात्तथा श्लिष्यत्यालिङ्गति ।
अनुचितेति । अनुचितः साधारणपरपुरुषाश्रितः प्रणयो यस्याः । रहो-रजन्यादि
एकान्त-रात्रिप्रभृति । निषिद्धं सहृदयैरनुचितत्वेन ज्ञातमालम्बनं प्रच्छन्नकामुकसहिता
राजरमणी, तदाश्रितमिदमुदाहरणं रसाभासस्य प्रथमभेदस्यैव ।
रतिविषयक रसाभास तीन प्रकार का है—( १) साधारणजन का मुनिपत्नी,
राजपत्नी आदि विषयक, ( २ ) बहुनायकाश्रित-नायिकाविषयक और अनुभयनिष्ठ
( एकपक्षीय ) । क्रमशः तीनों का उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है—
सैकड़ों उपायों के द्वारा किसी-किसी तरह ( कड़े पहरे के बावजूद बड़ी
कठिनाई से ) राजमहल के ऊपरी प्रकोष्ठ में पहुँच कर पुण्यवान् कोई युवक एकान्त में
अमृतफेन-तुल्य स्वच्छ फूल की शय्या पर सोई हुई कृशाङ्गी (विरह के कारण दुबली )
राजपत्नी को जगाकर उस चकित आँखों वाली मुस्कानभरी रमणी को दीर्घ निःश्वास
लेता हुआ आलिङ्गित कर लेता है, यह आश्चर्य है ।
यहाँ आलम्बन विभाव अनुचित (परपुरुष में) प्रेम करने वाली राजा की
रमणी है । एकान्त एवं रात आदि उद्दीपन विभाव है । साहसपूर्वक राजा के महल
( रनिवास ) में जाना, प्राणों की उपेक्षा, निःश्वास, आलिङ्गन आदि अनुभाव हैं और
शंका आदि संचारीभाव हैं । निषिद्ध ( अनुचित ) आलम्बन ( नायक-नायिका ) वाली
इस रति के कारण यहाँ रस का आभास है । अर्थात् यह अनुचित आलम्बन वाले
रसाभास का उदाहरण है ।

३४२ रसगङ्गाधरः
न चात्र चकितनयनाभित्यनेन परपुरुषस्पर्शत्रासाभिव्यक्त्या रतेरनु-
भयनिष्ठतेत्याभासताहेतुर्वाच्यः । अस्याश्च चिराय तस्मिन्नासक्ताया अन्तः-
पुरे परपुरुषागमनस्यात्यन्तमसम्भावनया 'क एष मां बोधयति' इत्युचित एव
त्रासः । अनन्तरं च परिचयाभिव्यक्त्या 'सोऽयं मत्प्रियो मदर्थं प्राणानपि तृणी-
कृत्यागत' इति ज्ञानादुत्पन्नं हर्षमभिव्यञ्जयत् 'स्मेरवदनाम्' इति विशेषणं रतिं
तदीयामपि व्यनक्ति, परन्तु प्राधान्यं नायकनिष्ठाया एव रतेः, सकलवाक्यार्थ-
त्वात् । यथा वा—
न चात्रेति । सुप्तावस्थायाः सद्योजागरणानन्तरमपि नायिकायां रतेरभावाननु-
भयनिष्ठतयैवोदाहरणमिदमिति पूर्वपक्षाभिप्रायः । जागृताया त्रासस्यैव दर्शनं तन्मतं
पुष्णाति । किन्तु 'स्मेरवदनाम्' इति विशेषणं तस्या हर्षं व्यञ्जयद् रतिमपि व्यञ्जयति ।
ततश्च नायिका अपि रतिविशिष्टैवेति नेदमुदाहरणमनुभयनिष्ठरत्याश्रितस्येत्युत्तरपक्षा-
भिप्रायः ।
तदीयामपीति । "हर्षसमुच्चायकोऽपिः" इति भट्टनागेशो वाक्यान्वयं सम्यक्
परीक्ष्यैव लिखति । सरलकृत्तु अत्रत्येनापिना नायकरतिं समुच्चाययति—तदेतद्वाक्या-
न्वयपरीक्षानिरपेक्षमेव । नहि "स्मेरवदनाम्" इति विशेषणं नायिकारतिमिव नायक-
रतिमभिव्यनक्ति येन नायकरतेरत्र समुच्चयः स्यात् । किञ्च नायकरतिः पूर्वसिद्धैव ।
अत्र केवलं नायिकारतिरेव साध्या, तयैव उभयनिष्ठा रतेरभिप्रेता सिद्धा भवति ।
वस्तुतः सन्दर्भान्वयो हि नायकरतिसमुच्चायकत्वमत्र 'अपि'शब्दस्य बोधयति ।
अत एव रतिमपीत्यनुक्त्वा तदीयामपीति लिखनं सङ्गच्छते । अपिर्हि यत्पदाव्यवहिताग्रे
प्रयुज्यते तत्रैवान्वेतीति नियमात् नायिकारतिप्रतियोगिनीं नायकरतिं समुच्चाययति ।
यदि कहें कि अनुभयनिष्ठ रति वाले रसाभास का ही उदाहरण है, क्योंकि
'चकितनयनां' इस पद से परपुरुषस्पर्श की शंका से त्रास की ही अभिव्यक्ति होती है,
रति की नहीं और तब तो नायिका में रति न रहने से यह एकपक्षीय ही हुई—तो
ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि यह नायिका तो बहुत दिन से इस नायक पर आसक्त ही है,
पर रनिवास में परपुरुष के आगमन का अत्यन्त असम्भव होने के कारण ( उस नायक
के आगमन की संभावना के अभाव में ) 'कौन यह मुझे जगा रहा है' इसमें त्रास
( भय ) उचित ही है । इसके बाद तुरत परिचय के व्यक्त हो जाने पर 'वही यह मेरा
प्रिय मेरे लिए प्राणों को भी तिनके के समान मान कर आया है' इस ज्ञान से उत्पन्न
हर्ष को प्रकाशित करते हुए "स्मेरवदनाम्" यह विशेषण उस ( नायिका ) की रति
को भी व्यक्त कर रहा है । ( उक्त विशेषण से नायिकानिष्ठ हर्ष एवं रति दोनों व्यक्त
होते हैं और तब रति का नायिकानिष्ठ हो जाने पर उभयनिष्ठता सिद्ध हो जाती है,
क्योंकि रति नायकनिष्ठ तो पूर्व से हो है । परन्तु प्रधानता तो नायकनिष्ठ रति की

प्रथमाननम् ३४३
भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालव-लाभलालसेषु ।
तरुणेषु विलोचनाब्जमालामथ बाला पथि पातयाम्बभूव ॥
अत्र कुतश्चिदागच्छन्त्याः पथि तदीयरूपयौवनगृहीतमानसैर्यू/र्युवभिरनु-
गम्यमानायाः कस्याश्चिद् भवनप्रवेशसमये निजसेवासार्थक्यविज्ञानाय गमनाज्ञा-
पन्यरूपलाभलालसेषु तेषु परमपरिश्रमश्रवणसञ्जातकरुणाया गमनाज्ञादान-
निवेदकस्य विलोचनाम्बुजमालापरिक्षेपस्यानुभावस्य वर्णनादभिव्यज्यमाना
रतिर्बहुवचनेन बहुविषया गम्यत इति भवत्ययमपि रसाभासः ।
बहुनायकविषयरतिस्वरूपं द्वितीयं रसाभासमुदाहरति-यथा वेति । काचिद्
बाला ग्रामान्तरात् स्वगृहमागच्छन्ती सती (स्वगृहसमीपमागत्य) स्वभवनं प्रविशन्ती
(प्रवेशकाले) पथि 'चिरानुगमनानन्तरं गमनस्य परावर्त्तनस्य आज्ञाया यो लवो लेशस्तस्य
लाभाय लालसा येषां' तेषु अनुरक्तेषु तरुणेषु करुणावती दयावती सती अथ अन्ततो
विलोचनाब्जमालां नयनकमलश्रेणिं कतिपयकटाक्षान् पातयामास निक्षिप्तवती । अत्र
बालाया अनुगमनेन तरुणेषु दृष्टिपातेन च बालायां रतिरभिव्यज्यते ।
निजसेवेति । प्रीत्यानुगमनरूपा तरुणदलकृता युवत्याः सेवा तस्या हृदये
मनागपि स्थानं लब्धवती न वेति ज्ञानाय 'भवन्तः स्वगृहं प्रति प्रस्थातुमर्हन्ति' इति
ही है, क्योंकि यह सम्पूर्ण वाक्यार्थ ही है ।) अन्य (नायिकानिष्ठ रति) तो वाक्य के
एकदेशीयार्थ पर ही आश्रित हैं ।
बहुनायकविषयक रतिवाले रसाभास का उदाहरण—कोई तरुणी दूसरे गाँव से
अपने घर जा रही थी, रास्ते में एक तरुणदल उसके पीछे मोहित होकर चल रहे थे,
जब वह बाला अपने घर प्रवेश करने लगी तो वे युवकगण रुक गये कि अब हमें यह
तरुणी प्रस्थान करने की आज्ञा दे तो हम उसी से कृतार्थ हो जायेंगे । दयावती उस
तरुणी ने राह पर खड़े उन युवकों पर नयनकमल की श्रेणी ही डाल दी । इसी से वे
अपने को धन्य समझ कर चले गये ।
यहाँ कहीं से आती हुई एक युवती का, राह में उसके रूप और यौवन से
आकृष्ट मनवाले युवकों ने पीछे-पीछे चलना शुरू कर दिया । जब वह अपने घर के
पास पहुँचकर घर में प्रवेश करने लगी तो वे वहाँ रुक गये । देर तक साथ रहने पर
भी उस तरुणी का न तो वचन सुना और न ही नजर ही मिला सके । आखिर सुदूर तक
अनुगमनरूप अपनी सेवा की सार्थकता (इस सेवा का स्थान उस तरुणी के हृदय में
कुछ है या नहीं) को जानने के लिए 'अब आपलोग जा सकते हैं' इस आज्ञा को पाने
के हेतु वे युवक तरस रहे थे । वह तरुणी भी उनके अथक परिश्रम को जानकर दया से
उन पर अपने नयनकमल से एक नजर डाल दी, जिससे उन्हें जाने की आज्ञा मिल