रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 386, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें३५४ रसगङ्गाधरः
अत्र मत्यसूया-विषाद-स्मृति-वितर्क-व्रीडा-शङ्कानिर्वेदानां प्रागुक्त-
स्वस्वविभावजन्मनां शबलता।
यत्तु काव्यप्रकाशटीकाकारैः “उत्तरोत्तरेण भावेन पूर्वपूर्वभावोपमर्दः
शबलता” इत्यभ्यधीयत, तन्न—
‘पश्येत् कश्चित्’, ‘चल ! चपल रे !’, ‘का त्वरा’ ? ‘ऽहं कुमारी’,
‘हस्तालम्बं वितर’, ‘हहहा !!, व्युत्क्रमः’, ‘कासि’ ‘यासि’ ॥
इत्यत्र शङ्काऽसूया-धृति-स्मृति-श्रम-दैन्य-मत्यौत्सुक्यानामुपमर्दलेशशून्य-
त्वेऽपि शबलताया राजस्तुतिगुणत्वेन पञ्चमोल्लासे मूलकृतैव निरूपणात् ।
अत्रेति । मया पापं विहितमित्यनेन मतिः, हतेनेत्यनेनासूया, सीतापीत्यनेन
विषादः, सेत्यनेन स्मृतिः कि जीवितमित्यनेन वितर्कः, कथमालोकयेत्यादिना व्रीडा,
‘किं ते’ इत्यनेन शङ्का, राज्यं यात्वित्यनेन च निर्वेदो व्यज्यते । एतेषां भावानाम्
एकान्वयिपृथग्वाक्येष्वस्थितानामुदासीनानामवस्थानं भावशवलता ।
यत्त्विति । काव्यप्रकाशटीकाकारा बाध्यबाधकभावापन्नानां भावानामेकान्वयि-
नामेव भावशवलत्वमिच्छन्ति । उपमर्दोऽभिभवः । तटस्थानामपीति प्रस्तुतलक्षणेन
ग्रहणम् । तत्र काव्यप्रकाशकारव्यवहारः तटस्थानामपि भावानां शबलत्वं ज्ञापयति,
तेन टीकाकारा मूलकृन्मतविरोधित्वेनोपेक्ष्याः ।
पश्येदिति । पश्येत् कश्चिदित्यनेन शङ्का, चपलेत्यनेनासूया, का त्वरा इत्यनेन
धृतिः, कुमारीत्यनेन स्मृतिः, हस्तालम्बमित्यनेन श्रमः, हहहेत्यनेन दैन्यम्, व्युत्क्रम
इत्यनेन मतिः, क्वासीत्यनेन च औत्सुक्यं परस्पराभिभवशून्यत्वेऽपि राजस्तुतिगुणत्वेन
एकान्विताः, भावशबलत्वेन काव्यप्रकाशे पञ्चमोल्लासे वर्णिताः ।
यहाँ पूर्वोक्त अपने-अपने विभावों से उत्पन्न मति, असूया, विषाद, स्मृति,
वितर्क, व्रीडा, शङ्का और निर्वेद भावों की शबलता ( चित्रता ) है ।
यह जो काव्यप्रकाश के टीकाकारों ने कहा है कि “पूर्व-पूर्वं भाव का अपने से
उत्तर ( आगे आने वाले ) भाव के द्वारा दबा देने को शबलता कहते हैं”—सो उचित
नहीं है, क्योंकि—
‘कोई देख लेगा’, ‘चल रे चञ्चल !’ ‘जल्दबाजी क्या है’ ? ‘मैं कुमारी हूँ’,
‘हाथ का सहारा दो’, ‘हाय हाय !’ ‘क्रम भंग हो गया’, ‘कहाँ हो, कहाँ जा रही हो’ ?
यहाँ क्रमशः शंका, असूया, धृति, स्मृति, श्रम, दैन्य, मति और औत्सुक्य भावों
में किसी के थोड़े भी दबाने ( उपमर्द ) से रहित होने पर भी शबलता के द्वारा
राजस्तुति के गुण ( उपकारक ) रूप से काव्यप्रकाश के पञ्चम उल्लास में स्वयं मूल-
ग्रन्थकार मम्मट ने ही निरूपित कर दिया है । अतः उत्तर-उत्तर भावों के द्वारा
पूर्व-पूर्वं भावों का उपमर्द ही शबलता है, यह मत खण्डित हो जाता है ।