सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda

विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा

DevanagariHindipublished350 पृष्ठ

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २५९
संशयं लक्षयति, स संशय इति-
भाषा-एवं ' स संशयो ' इत्यादि मूलग्रंथसे संशयका लक्षण दिखलाते हैं-
स संशयो मतिर्या स्यादेकत्राभावभावयोः ॥
भाषा-( एकत्र ) एक धर्मीमें विरुद्धभावाभाव धर्मावगाही ज्ञानका नाम
' संशयज्ञान ' है.
एकधर्मिकविरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानं संशय इत्यर्थः ।
भाषा-अर्थात् एक धर्मिविषयक विरुद्धभावाभावप्रकारक ज्ञानका नाम 'संशय'
है. उदाहरण ' किंस्वित् ' इत्यादि मूल है.
साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३० ॥
भाषा-साधारणादि धर्मका ज्ञान संशयमें कारणीभूत है ॥१३०॥
साधारणेति । उभयसाधारणो यो धर्मस्तज्ज्ञानं संशयकारणम् ।
यथोच्चैस्तरत्वं स्थाणुपुरुषसाधारणं ज्ञात्वा 'अयं स्थाणुर्न वा'
इति सन्दिग्धे । एवमसाधारणधर्मज्ञानमपि कारणम् । यथा श-
ब्दत्वं नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दे गृहीत्वा शब्दो नित्यो न वेति
सन्दिग्धे ।
भाषा-अर्थात् उभयपदार्थ साधारण जो कोई एक धर्म उस धर्मका ज्ञान
संशयका कारण है; जैसे ऊँचापना स्थाणु तथा पुरुष इन दोनोंमें एक जैसा है, उस
ऊँचेपनेको मन्दअन्धकारमें दूरसे देखकर " अयं स्थाणुर्न वा ' इत्याकारक पुरुषकों
सन्देह होताहै. ऐसेही असाधारण धर्मका ज्ञानभी संशयका कारण है; जैसे शब्दत्वध-
र्मकी गगनादि नित्य पदार्थोंसे तथा घटपटादि अनित्य पदार्थोंसे व्यावृत्ति ग्रहण
पूर्वक केवल शब्दमात्र वृत्तित्ता ग्रहण करकेभी " शब्दो नित्यो न वा " इत्या-
कारक पुरुषको सन्देह उत्पन्न होता है.
विप्रतिपत्तिस्तु 'शब्दो नित्यो न वा' इत्यादिशब्दात्मिका न संशय-
कारणम्। शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चयमात्रजनकत्वस्वाभाव्यात्
किंतु तत्र शब्देन कोटिद्वयज्ञानं जन्यते, संशयस्तु मानस एवेति ।
भाषा-यहां यदि कोई कहे कि-' शब्दो नित्यो न वा ' इत्याकारक
वादियोंका ( विप्रतिपत्ति ) विवादही संशयमें कारण है तो यह ठीक नहीं. क्योंकि
'शब्दो नित्यो न वा ' इत्याकारक वादियोंका विवाद शब्दात्मक है और शाब्दज्ञान-

२६० न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-

में तथा व्याप्तिज्ञानमें स्वभावसे निश्चयमात्र जनकता रहती है किन्तु संशयकारणता
नहीं रहती; ( किन्तु ) परन्तु इतना भेद है कि-ऐसे स्थलमें शब्दसे समरूपेण
कोटिद्वयावगाही ज्ञान उत्पन्न होता है; तदनन्तर वहांही मानसिक संशय ज्ञान उत्पन्न
होता है.
एवं ज्ञाने प्रामाण्यसंशयाद्विषयसंशय इति ।
भाषा-एवं ( ज्ञाने ) इदं जलं इत्यादिज्ञानमें ( प्रामाण्यसंशयात् ) “ इदं
जलत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा न वा ” इत्यादि प्रामाण्यसंशयसे ( विषय ) “ इदं जलं
न वा ” इत्यादि संशयभी उत्पन्न होता है.
एवं व्याप्यसंशयादपि व्यापकसंशय इत्यादिकं बोध्यम् । किंतु
संशये धर्मिज्ञानं धर्मीन्द्रियसन्निकर्षो वा कारणमिति ॥१३०॥
भाषा-एवं धूमादि व्याप्यमें “ पर्वतो धूमवान्न वा ” इत्याकारक सन्देह
होनेसे वह्निआदि व्यापकमेंभी “ पर्वतो वह्निमान्न वा ” इत्याकारक सन्देह होताहै
इत्यादि औरभी जान लेने; परन्तु संशयमें धर्मीका ज्ञान या धर्मीके साथ इन्द्रियका
सम्बन्ध नियमसे कारणीभूत है ॥ १३० ॥
दोषोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् ।
भाषा-अप्रमात्मक ज्ञानका उत्पादक दोष है तथा प्रमात्मक ज्ञानका
उत्पादक गुण है.
दोष इति । अप्रमां प्रति दोषः कारणं, प्रमां प्रति गुणः कारणम्।
तत्रापि पित्तादिरूपा दोषा अननुगतास्तेषां कारणत्वमन्वयव्य-
तिरेकाभ्यामेव सिद्धम् । गुणस्य प्रमाजनकत्वं त्वनुमानात्सि-
द्धम् । यथा प्रमा ज्ञानसाधारणकारणभिन्नकारणजन्या जन्यज्ञा-
नत्वादप्रमावत् ।
भाषा-अर्थात् अप्रमाज्ञानके प्रति दोषको कारणता है तथा प्रमाज्ञानके
प्रति गुणको कारणता है; उनमेंभी पित्तादिरूप अनेक दोष अननुगत हैं अर्थात् कहीं
कोई रहता है, कहीं कोई रहता है; उन दोषोंको अप्रमाज्ञानके प्रति कारणता अन्व-
यव्यतिरेकद्वारा सिद्ध है अर्थात् कोई एक दोष विद्यमान होय तो अप्रमाज्ञान उत्पन्न
होता है, न होय तो नहीं होता और गुणको प्रमात्मक ज्ञान जनकता तो अनुमान
द्वारा सिद्ध है; ( यथा ) जैसे अप्रमाज्ञानकी तरह जन्यज्ञान होनेसे प्रमाज्ञानभी

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २६१
अवश्यज्ञानसामान्यकारणसे भिन्न किसी एक कारणसे जन्य है, ऐसा अनुमान कर
सकते हैं. वह ज्ञान सामान्यकारणसे भिन्न कारण गुणही होसकताहै.
न च दोषाभाव एव कारणमस्त्विति वाच्यम्। 'पीतः शङ्खः' इति
ज्ञानस्थलेऽपि पित्तरूपदोषसत्त्वाच्छङ्खप्रमानुत्पत्तिप्रसङ्गात्। वि-
निगमनाविरहादनन्तदोषाभावस्य कारणत्वमपेक्ष्य गुणकारण-
ताया न्याय्यत्वाच्च।
शंका-प्रमाज्ञानके प्रति दोषाभावकोही कारणता मानलें तो हानि क्याहै? समा-
धान- "पीतः शंखः" इत्याकारक ज्ञानस्थलमेंभी पीतरूप दोष विद्यमान है ऐसे
स्थलमें शंखत्वप्रकारक शंखविशेष्यक ज्ञान प्रमात्मक नहीं हुआ चाहिये; क्योंकि
यहां आपके सिद्धान्तानुसार दोषाभावरूप कारण विद्यमान नहीं है और विनिगमना-
विरहसे अर्थात् एकत्र पक्षपातिनीयुक्तिके न होनेसे अनन्तदोषाभावोंको कारणता
माननेकी अपेक्षा केवल गुणमें कारणता माननीही उचित है.
न च गुणसत्त्वेऽपि पित्तेन प्रतिबन्धाच्छङ्के न श्वैत्यज्ञानमतः
पित्तादिदोषाभावानां कारणत्वमवश्यं वाच्यम्,तथा च किं गुण-
स्य हेतुत्वकल्पनयेति वाच्यम् । तथाऽप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां
गुणस्यापि हेतुत्वसिद्धेः।
शंका-प्रमाज्ञानोत्पादक गुणके विद्यमान होनेसेभी पीतरूप दोषको प्रतिबन्धक
होनेसे शंखमें श्वेतताका ज्ञान नहीं होता, इसलिये पित्तादि दोषाभावोंकोभी कारणता
अवश्य माननी चाहिये. एवं यदि दोषाभावमें अवश्य कारणता कॢप्त है तो गुणोंमें
कारणता पृथक् कल्पना करनेसे क्या लाभहै? समाधान-तथापि अन्वयव्यतिरेकद्वारा
गुणोंमेंभी कारणता सिद्ध है. भाव यह कि-पित्तादि दोषाभावस्थलमेंभी विशेषणवद्विशे-
ष्यके साथ इन्द्रियसन्निकर्परूप गुणके न रहनेसे शंखमें 'पीतः' इत्याकारक ज्ञान प्रमा
नहीं होसकता; इसलिये दोषाभावसे गुण अन्यथासिद्ध नहीं होसकता.
एवं 'भ्रमं प्रति गुणाभावः कारणम्' इत्यस्यापि सुवचत्वाच्च ।
भाषा-(एवं) यदि अन्वयव्यतिरेक होनेसेभी गुणोंको अन्यथासिद्ध मानों तो
भ्रमज्ञानके प्रतिभी गुणाभावहीको कारणता होनी चाहिये तथा दोषको अन्यथासिद्ध
मानना चाहिये यह कथनभी सुवच होसकताहै.
तत्र दोषाः के इत्याकांक्षायामाह, पित्तेति-

२६२ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-
भाषा-इस प्रसङ्गमें दोष कौन हैं ? ऐसी आकांक्षाको लेकर ‘ पित्त ’ इत्यादि
मूलग्रन्थसे दोषोंका निरूपण करतेहैं—
पित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधो मतः ॥१३१॥
भाषा-पित्तदूरत्वादिरूप दोष इस प्रकरणमें अनेक प्रकारके हैं ॥ १३१ ॥
क्वचित्पीतादिभ्रमे पित्तं दोषः, क्वचिच्चन्द्रादेः स्वल्पपरिमाणभ्रमे
दूरत्वं दोषः, क्वचिच्च वंशोरगभ्रमे मण्डूकवसाञ्जनमित्येवंरूपा-
दोषा अननुगता एव भ्रान्तिजनका इत्यर्थः ॥ १३१ ॥
भाषा-कहीं “ पीतः शंखः ” इत्यादिज्ञानस्थलमें पित्तरूप दोष है और कहीं
“ वितस्तिपरिमाणकश्चन्द्रः” इत्यादि ज्ञानस्थलमें दूरत्वरूप दोष है, एवं कहीं ( वंश )
बांसकी यष्टीमें सर्पभ्रमापादक मण्डूकवसाञ्जनरूप दोष है; इत्यादि अनेक प्रकारके
अननुगत दोष भ्रान्तिज्ञानके जनक हैं ॥ १३१ ॥
अथ के गुणा इत्याकांक्षायां प्रत्यक्षादौ क्रमशोगुणान् दर्शयति,
प्रत्यक्षेति—
भाषा-एवं इस प्रसङ्गमें गुण कौन हैं ? ऐसी आकांक्षाको लेकर ‘ प्रत्यक्षे ’
इत्यादि मूलसे प्रत्यक्षादि ज्ञानोंमें यथाक्रमानुसारेण ग्रन्थकार गुणोंको दिखलाता है—
प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् ॥
सन्निकर्षो गुणस्तु स्यादथ त्वनुमितौ पुनः॥१३२॥
पक्षे साध्यविशिष्टे तु परामर्शो गुणो भवेत् ॥
शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेडुपमितौ गुणः ॥१३३॥
शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा ॥
गुणः स्यात्—
भाषा-विशेषणविशिष्ट विशेष्यके साथ जो नेत्रादि इन्द्रियोंका सन्निकर्ष वह
प्रत्यक्षात्मक ज्ञानका जनक गुण है ॥ १३२ ॥ एवं साध्यविशिष्ट पक्षमें पूर्वोक्त
परामर्शामक ज्ञान अनुमितिज्ञानका जनक गुण है, गवयादि शक्यमें जो “ गोसदृशो
गवयपदवाच्यः” इत्याकारक सादृश्यबुद्धि, वह उपमितिज्ञानका जनक गुण है॥१३३॥
प्रत्यक्षे विशेषणवद्विशेष्यसन्निकर्षो गुणः, अनुमितौ साध्यवति
साध्यव्याप्यवैशिष्ट्यज्ञानं गुण इति । एवमग्रेऽप्यूह्यम् ॥१३३॥

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २६३
भाषा-एवं पूर्वोक्त योग्यताका या वक्ताके तात्पर्यका प्रमात्मकज्ञान शाब्दबोधमें
गुण है. प्रत्यक्षज्ञानमें विशेषणवद्विशेष्यसन्निकर्षही गुणरूप है. एवं अनुमितिज्ञानमें
साध्यवालेमें जो साध्यव्याप्य वैशिष्ट्यज्ञान अर्थात् “ वन्हिव्याप्यधूमवानयं पर्वतः ”
इत्यादि परामर्शात्मक ज्ञान वही गुणरूप है. ऐसेही आगेभी जानलेना अर्थात् उपमिति
ज्ञानमें शक्यमें सादृश्यबुद्धिही गुणरूप है. एवं शाब्दबोधमें योग्यताज्ञान या तात्पर्यका
यथार्थज्ञानही गुणरूप है--इतिं ।
प्रमां निरूपयति, भ्रमभिन्नमिति-
भाषा-एवं ' भ्रमभिन्न ' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार प्रमाका निरूपण करते हैं-
-भ्रमभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ॥ १३४ ॥
भाषा-इस प्रकरणमें भ्रमभिन्नज्ञानकी प्रमा संज्ञा है ॥ १३४ ॥
ननु यत्र शुक्तिरजतयोः 'इमे रजते' इति ज्ञानं जातं तत्र रजतांशे
ऽपि प्रमा न स्यात् तज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वाभावादत आह,
अथवेति-
शंका-जहां शुक्ति तथा रजत उभयमें “ इमे रजते ” इत्याकारक ज्ञान हुआ है
वहां इस ज्ञानको रजतांशमेंभी प्रमात्व नहीं हुआ चाहिये. क्योंकि यह ज्ञान भ्रम
भिन्न नहीं है किन्तु शुक्त्यंशमें भ्रमरूपही है. समाधान-इसका उत्तर 'अथवा'
इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार स्वयं कहते हैं-
अथवा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्वद्विशेष्यकम् ॥
तत्प्रमा-
भाषा-अथवा तत्प्रकारक तद्वद्विशेष्यक ज्ञानका नाम 'प्रमाज्ञान' है.
तद्वद्विशेष्यकं तत्प्रकारकं ज्ञानं प्रमेत्यर्थः ।
भाषा-अर्थात् घटत्ववद्विशेष्यक घटत्वप्रकारक ज्ञानका नाम 'प्रमाज्ञान' है. ऐसेही
वस्तुमात्रके ज्ञानमें जानना चाहिये.
अथैवं स्मृतेरपि प्रमात्वं स्यात्ततः किमिति चेत्तथा सति तत्कर-
णस्यापि प्रमाणान्तरत्वं स्यादिति चेत् । नायथार्थानुभवकरणत्व
स्यैव प्रमाणत्वेन विवक्षणात् ।
शंका-इस लक्षणसे स्मृतिज्ञानकोभी प्रमात्व हुआचाहिये; क्योंकि स्मृतिभी
तद्वद्विशेष्यक तत्प्रकारकाही होतीहै. समाधान-यदि मानभी लें तो हानि क्या है ?

२६४ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-
शंका-ऐसे माननेसे स्मृतिके कारणीभूत अनुभवको या संस्कारकोभी प्रमाणान्तर मानना
होगा. समाधान-'प्रमाण' नाम तौ हमको यथार्थ अनुभवके करणहीका विवक्षित है.
स्मृतिज्ञान यथार्थ अनुभव नहींहै. इसलिये उसके कारणको प्रमाणभी नहीं कहसकते.
इदं तु बोध्यम् । येन सम्बन्धेन यद्वत्ता तेन सम्बन्धेन तद्वद्विशे-
ष्यकत्वं तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वं वाच्यम्, तेन कपालादौ
संयोगादिना घटादिज्ञाने नातिव्याप्तिः ।
भाषा-(इदं तु बोध्यम्) इतना यहां औरभी जानना चाहिये कि-जिस वस्तुकों
जिस सम्बन्धसे यद्धर्मवत्ता है उसमें उसीसम्बन्धसे तद्वद्विशेष्यकत्व तथा उसी सम्ब-
न्धसे तत्प्रकारकत्व समझना चाहिये. एतादृश निवेशसे “संयोगेन घटवन्तौ कपालौ”
इत्यादि भ्रमज्ञानमें प्रमालक्षणकी अतिव्याप्ति नहीं होसकती.
एवं सति निर्विकल्पकं प्रमा न स्यात् तस्य सप्रकारकत्वाभा-
वादत आह, न प्रमेति-
शंका--ऐसे स्वीकार करनेसे निर्विकल्पक ज्ञान प्रमा नहीं होसकता; क्योंकि वह
किञ्चित्प्रकारक नहीं है. समाधान-इसका उत्तर मूलकार स्वयं कहते हैं-
-न प्रमा नापि भ्रमः स्यान्निर्विकल्पकम् ॥ १३५ ॥
प्रकारतादिशून्यं हि सम्बन्धानवगाहि तत् ॥
भाषा-निर्विकल्पक ज्ञानको प्रमारूप या भ्रमरूप नहीं कहसकते ॥ १३५ ॥
क्योंकि उसका स्वरूपासम्बन्धानवगाहि तथा विशेष्यताप्रकारतासे रहित है.
ननु वृक्षे कपिसंयोगज्ञानं भ्रमः स्यात् प्रमा च स्यादिति चेत् ।
नाप्रतियोगिव्यधिकरणसंयोगाभाववति संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात् ।
शंका-आपके कथनानुसार “वृक्षः कपिसंयोगी” इत्याकारक ज्ञानको भ्रम-
रूपभी होना चाहिये तथा प्रमारूपभी होना चाहिये; क्योंकि वृक्षमें शाखावच्छेदेन
कपिसंयोग हैभी, तथा मूलावच्छेदेन नहींभी है. समाधान--कपिरूप प्रतियोगीके
व्यधिकरण कपिसंयोगाभाव वालेमें यदि कपिसंयोगका ज्ञान होय तो वह ज्ञान
भ्रमरूप होसकताहै; अन्यथा नहीं.
न च वृक्षे कपिसंयोगाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानं भ्रमो न स्यात्,
तत्र संयोगाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यम् !

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकामेता. २६५
तत्र संयोगाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात् । लक्ष्यस्या-
ननुगमाल्लक्षणाननुगमेऽपि न क्षतिः ।
शंका-जहां वृक्षहीमें कपिसंयोगाभावावच्छेदेन कपिसंयोगज्ञान हुआहै वहां उस
ज्ञानको भ्रमात्मक नहीं हुआ चाहिये; क्योंकि वहां संयोगाभावप्रतियोगि व्यधिकरण
नहीं है,किन्तु प्रतियोगिसमानाधिकरणही है. समाधान-ऐसे स्थलमें संयोगाभाव-
च्छेदेन संयोगज्ञानभी भ्रमरूपही है. शंका-एवं प्रमालक्षणका अननुगम हुआ ?
समा०-लक्ष्यस्थलोंके अननुगम अर्थात् विचित्र भिन्न २ होनेसे लक्षणाननुगम
अर्थात् लक्षण अनेकरूप माननेमेंभी हानि नहीं-इति ।
प्रमात्वं न स्वतो ग्राह्यं संशयानुपपत्तितः ॥ १३६ ॥
भाषा-प्रमाज्ञानमें प्रमात्वधर्म स्वतो ग्रहण नहीं होता यदि ऐसा होय तो संशय
ज्ञान कहींभी नहीं हुआ चाहिये ॥ १३६ ॥
प्रमात्वमिति । मीमांसका हि प्रमात्वं स्वतो ग्राह्यमिति वदन्ति,
तत्र गुरूणां मते ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूपत्वात् तज्ज्ञानप्रामाण्यं
तेनैव गृह्यत इति ॥ १ ॥ भट्टानां मते ज्ञानमतीन्द्रियं ज्ञानज-
न्यज्ञातता प्रत्यक्षा तया च ज्ञानमनुमीयते ॥२॥ मुरारिमिश्राणां
मतेऽनुव्यवसायेन ज्ञानं गृह्यते । सर्वेषामपि मते तज्ज्ञानवि-
षयकज्ञानेन तज्ज्ञानप्रामाण्यं गृह्यते ॥ ३ ॥
भाषा-मीमांसकलोग ज्ञानमें प्रमात्वधर्मका स्वतः ग्रहण मानतेहैं. उनमें (गुरु )
प्रभाकरके मतमें ज्ञानस्वप्रकाशरूप है अर्थात् जैसे वस्त्वन्तरको विषय करताहै वैसेही
अपने आपकोभी करताहै. एवं जैसे वह स्वनिष्ठज्ञानत्वादि धर्मोंको स्वयं ग्रहण
करताहै वैसेही स्वनिष्ठ प्रमात्वधर्मकोभी स्वयं ग्रहण करताहै १ । और कुमारलभ-
ट्टके मतमें ज्ञान अतीन्द्रियपदार्थ है किन्तु ज्ञानसे उत्पन्न हुई विषयनिष्ठ ज्ञातता
प्रत्यक्षरूपा है. उस ज्ञातताद्वारा ज्ञानका तथा उसके प्रमात्वका अनुमान होताहै,
उस अनुमानका प्रकार यह है कि.-इयं घटनिष्ठ ज्ञातता घटविशेष्यकघटत्वप्रकारक
ज्ञानजन्या घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञाततात्वात् या यद्वृत्तियत्प्रकारिका ज्ञातता सा तद्वि-
शेष्यकतत्प्रकारकज्ञानसाध्या यथा पटे पटत्वप्रकारिका ज्ञातता इति २ । एवं
मुरारिमिश्रके मतमें प्रथमव्यवसायात्मक ज्ञाननिष्ठ यावत् धर्मोंका द्वितीय ( अनुव्य-
वसाय ) ज्ञानविषयक ज्ञानसे ग्रहण होताहै ३ । एवं औरभी सब वादियोंके मतमें
२१

२६६ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-
( तत् ) उसी अनुव्यवसायात्मक ज्ञानविषयक ज्ञानसे ( तत् ) उस व्यवसायात्मक
ज्ञानका प्रमात्व ग्रहण होताहै.
विषयनिरूप्यं हि ज्ञानमतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषयस्तन्मतं दूषय-
ति । न स्वतः ग्राह्यमिति ।
शंका-ज्ञानविषयक ज्ञान तो विषयानवगाही है अर्थात् केवलज्ञानहीको विषय
करताहै, उसके विषयको नहीं करता और प्रथम ज्ञानगत प्रमात्वधर्म विषयघटित है
इसलिये वह उसका विषय होना दुर्घट है. समाधान-ज्ञानका यह स्वभाव है
कि-यह विषयनिरूप्यही होताहै अर्थात् विषयविषयकही होताहै; ( अतो ) इसलिये
( ज्ञानवित्ति ) ज्ञानविषयक ज्ञानके घटादि विषयभी (वेद्य) विषय होसकतेहैं. भाव यह
कि-ज्ञानविषयक ज्ञान स्वविषयभूत ज्ञानके विषयको तथा स्वविषयभूत ज्ञानको तद्-
धर्मादिके सहित ग्रहण करता है. ये सब पूर्वोक्त वादियोंके सिद्धान्त हैं. इन सबका
“ प्रमात्वं न स्वतः ग्राह्यं ” इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार खण्डन करतेहैं-
संशयेति । यदि ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वतः ग्राह्यं स्यात्तदाऽनभ्या-
सदशापन्नज्ञाने प्रामाण्यसंशयो न स्यात्, तत्र हि यदि ज्ञानं
ज्ञातं तदा तन्मते प्रामाण्यं ज्ञातमेवेति कथं संशयः। यदि तु ज्ञा-
नं न ज्ञातं तदा धर्मिज्ञानाभावात् कथं संशयः, तस्माज्ज्ञाने
प्रामाण्यमनुमेयम् ।
भाषा-( संशयेति ) यदि ज्ञानगत प्रमात्व धर्मका ( स्वतः ) अपने आपसे
ग्रहण होय तो अनभ्यासदशापन्न ज्ञानमें अर्थात् जिस ज्ञानके सजातीयज्ञानमें
कदापि प्रमात्व ग्रहण नहीं किया उसमें प्रमात्वका सन्देह नहीं हुआ चाहिये और
होता तो है परन्तु आपके सिद्धान्तसे उसका समर्थन दुर्घट है; क्योंकि आपके
सिद्धान्तसे वहां यदि ज्ञान ज्ञात है अर्थात् निश्चित है तो तन्निष्ठ प्रामाण्यभी ज्ञातही है.
उसमें संशयकी योग्यताही नहीं और यदि कहो कि, वहां ज्ञानही अज्ञात है तो
तौभी धर्मिज्ञानकेही न होनेसे संशयकी योग्यता नहीं है. भाव यह कि-धर्मिसामान्य-
ज्ञानानन्तरही धर्मसंशयका सम्भव होसकता है, अन्यथा नहीं; इसलिये ज्ञानमें प्रमा-
त्वधर्मका अनुमान करनाही उचित है.
तथाहि । इदं ज्ञानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं
यथाऽप्रमा। इदं पृथिवीत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा गन्धवति पृथिवी-

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २६७
त्वप्रकारकज्ञानत्वात् । एवमिदं जलत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा स्नेह-
वति जलत्वप्रकारकज्ञानत्वात् ।
भाषा-( तथाहि ) वह अनुमान इस रीतिसे करना चाहिये कि-यह ज्ञान
( संवादि ) सफलप्रवृत्तिका जनक होनेसे प्रमारूप है. ( यन्नैवं ( जो सफल )
प्रवृत्तिका जनक नहीं होता ( तन्नैवं ) वह प्रमारूपभी नहीं होता; ( यथा ) जैसे
अप्रमाज्ञान सफलप्रवृत्तिजनकभी नहीं है इसलिये प्रमाभी नहीं है. ऐसेही प्रवृत्तिके
अजनक ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वके ग्राहक अनुमानभी है; जैसे यह पृथिवीत्व प्रकारकज्ञान
गन्धवालेमें पृथिवीत्व प्रकारकज्ञान होनेसे प्रमारूप है.भाव यह कि-गन्ध केवल पृथि-
वीहीका व्याप्यधर्म ह एवं यदि उस गन्धवालेमें “ इयं पृथिवी ” इत्याकारक
पृथिवीत्वप्रकारक ज्ञान होगा तो वह अवश्य प्रमारूपही होगा. ऐसेही यह “ इदं
जलं ” इत्याकारक जलत्वप्रकारक जलविशेष्यक ज्ञानभी स्नेहवालेमें जलत्वप्रकारक
ज्ञान होनेसे प्रमारूप है.
न च हेतुज्ञानं कथं जातमिति वाच्यम्। पृथिवीत्वप्रकारकत्वस्य
स्वतो ग्राह्यत्वात्, तत्र गन्धग्रहेण गन्धवद्विशेष्यकत्वस्यापि
सुग्रहत्वात् । तत्प्रकारकत्वावच्छिन्नतद्विशेष्यकत्वं परं न गृह्यते
संशयानुरोधात् ।
शंका-इन स्थलोंमें पहले हेतुका ज्ञान कैसे होताहै? समा०-यहां पृथिवीत्वप्रकार-
कत्वका अर्थात् पृथिवीत्वप्रकारावगाही ज्ञाननिष्ठ धर्मका स्वतो ग्रहण होताहै; एवं
पृथिवीमें गन्धके ग्रहणसे गन्धवद्विशेष्यकत्वका अर्थात् गन्धवद्विशेष्यावगाहि ज्ञाननिष्ठ
धर्म्मकाभी स्वतोही ग्रहण होताहै किन्तु केवल संशयानुपपत्तिके अनुरोधसे पृथिवी-
त्वप्रकारकत्वावच्छिन्न पृथिवीत्त्ववद्विशेष्यकत्व धर्ममात्रका ग्रहण नहीं होता.
न च प्रमात्वस्य साध्यस्य प्रसिद्धिः कथमिति वाच्यम् । इदं
ज्ञानप्रमात्वस्य स्वतो ग्राह्यत्वात् ।
शंका-प्रमात्वात्मक साध्यकी प्रसिद्धि प्रथम कौन स्थलमें है और कैसे
होती है? समाधान-( इदन्ता ) ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वधर्मका स्वतो ग्रहण होताहै. भाव
यह कि-इदन्ताज्ञानमें “इदमनिदं न वा” इत्याकारक सन्देह कभी किसीको नहीं होता
इसलिये यह स्वतो ग्राह्य है.
न च प्रकारभेदेन प्रामाण्यभेदाद्धटत्वप्रकारकत्वादेः कथं प्रसिद्धि-
रिति वाच्यम् । घटत्वप्रकारकत्वस्य स्वविशेष्यकत्वस्य च स्व-

तो ग्राह्यत्वात् । घटस्य च पूर्वमुपस्थितत्वात् । घटविशेष्यकं
घटत्वप्रकारकमिति ज्ञाने प्रामाण्यस्य बाधकाभावः । व्यवसा-
यपरं तु प्रामाण्यं न गृह्यते तत्र संशयसामग्रीसत्त्वे संशयस्यैवो-
पपत्तेः ।
शंका-इदन्ताज्ञाननिष्ठ प्रमात्वधर्म स्वतो ग्राह्य रहो परन्तु प्रकारभेदसे प्रमात्व-
काभी तो भेद है. एवं घटत्वप्रकारकत्वकी अर्थात् घटत्वप्रकारावगाही ज्ञाननिष्ठधर्मकी
प्रसिद्धि कैसे होसकतीहै? समा०-घटत्वप्रकारकत्वका अर्थात् घटत्वप्रकारावगाहि
ज्ञाननिष्ठ धर्मका तथा स्वविशेष्यकत्वका अर्थात् घटत्ववद्विशेष्यावगाहि ज्ञाननिष्ठ
धर्मकाभी स्वतो ग्रहण होताहै. घटको प्रथम उपस्थित होनेसे घटनिष्ठ विशेष्यताव-
गाहि ज्ञाननिष्ठप्रमात्वग्रहण करनेमें तथा घटत्वनिष्ठप्रकारतावगाहि ज्ञाननिष्ठप्रमा-
त्वके ग्रहण करनेमें कोई बाधक नहीं है. भाव यह कि-विशकलित विशेष्यविशेष-
णावगाहि ज्ञानगत प्रमात्वधर्मका स्वतोही ग्रहण हो सकताहै; किन्तु केवल विशेषण,
विशेष्य उभयविशिष्टावगाहि ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वका स्वतो ग्रहण नहीं होता क्योंकि वहां
संशयसामग्रीके होत संते संशयही उत्पन्न होताहै.
किंचाभ्यास‌दशायां तृतीयानुव्यवसायादिना प्रामाण्यस्य स्वत
एव ग्रहसम्भवात् प्रथमानुव्यवसायपरं न तद्ग्राहकमिति
कल्प्यते संशयानुरोधात् ।
भाषा-(किञ्च ) अभ्यासदशामें अर्थात् जहां ज्ञानके सजातीय ज्ञानमें प्रमा-
त्वग्रहण होचुका है वहां तीसरे ( अनुव्यवसाय) ज्ञानविषयक ज्ञानद्वारा प्रमात्वधर्मका
स्वतोही ग्रहण होसकता है. एवं ऐसे स्थलमेंभी संशयानुरोधसे केवल यही कल्पना
करसकतेहैं कि-प्रथम अनुव्यवसायात्मक ज्ञान प्रमात्वधर्मका ग्राहक नहीं होसकता
अन्यथा संशय नहीं हुआ चाहिये.
अथ प्रामाण्यानुमितौ प्रामाण्याग्रहेण तस्या विषयनिश्चय-
रूपत्वार्थं तत्र प्रामाण्यग्रहो वाच्यः, सोऽप्यनुमित्यन्तरेणेति
फलमुखी कारणमुखी वाऽनवस्थेति चेत् । न ।
शंका-प्रमात्वधर्मग्राहक पूर्वोक्त अनुमितिज्ञानमेंभी तो प्रमात्वग्रहण नहीं हुआहै
( तस्याः ) उस अनुमितिके विषयकी निश्चयरूपताके लिये ( तत्र ) उस अनुमि-
तिज्ञानमेंभी प्रमात्वग्रह अवश्य हुआ चाहिये. एवं उस अनुमितिज्ञानमेंभी प्रमात्वका
ग्रहण दूसरी अनुमितिहीसे होगा. एवं दूसरीमें प्रमात्वग्रहार्थ तीसरीकी अपेक्षा होगी.

'परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २६९
ऐसेही आगे आगे फलमुखी अर्थात् प्रमात्वग्रहरूप फलप्रधाना या कारणमुखी
अर्थात् अनुमितिज्ञानात्मक कारण प्रधानाऽनवस्थाभी हो सकती है अर्थात् एकप्र-
मात्वकी सिद्धयर्थ दूसरे ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वकी अपेक्षा, एवं द्वितीयप्रमात्वकी सिद्धयर्थ
तृतीयज्ञाननिष्ठ प्रमात्वकी अपेक्षा, एवं आगे आगे इस रीतिसे फलमुखी अनवस्था
होसकतीहै. एवं प्रथम अनुमितिज्ञानरूप कारणकी पुष्टिके लिये द्वितीय अनुमिति-
ज्ञानकी अपेक्षा, द्वितीयके लिये तृतीयकी अपेक्षा, एवं आगे २ इस रीतिसे कारण-
मुखी अनवस्था होसकतीहै ।
अगृहीताऽप्रामाण्यग्राहकस्यैव निश्चयरूपत्वात् । यत्र च प्रामा-
ण्यसंशयस्तत्रैव परं प्रामाण्यानुमितेरपेक्षा, यावदाशङ्कं प्रामा-
ण्यानुमितिरिष्यत एव ।
समा०-अनवस्था नहीं होसकती क्योंकि जिस ज्ञानमें अप्रमात्वग्रह नहीं गृहीत
हुआ है अर्थात् “ इदं ज्ञानमप्रमा ” इत्याकारक व्यवहार जिस ज्ञानमें नहीं हुआ
है; हम लोग उस ज्ञानको निश्चयरूपही मानते हैं किन्तु जिस स्थलमें ज्ञाननिष्ठप्रमा-
त्वका संशय होता है वहांही केवल प्रामाण्यग्राहक अनुमितिज्ञानकी अपेक्षा होती है
स्थलान्तरमें नहीं होती जहां पर्यन्त आशंका होय वहां पर्यन्त प्रामाण्यग्राहक अनु-
मितिकोभी हम स्वीकार करतेहैं. भाव यह कि-यदि प्रमात्वग्राहक उत्तरउत्तर सभी
ज्ञानोंमें “ इदं ज्ञानं प्रमा न वा ” इत्याकारक आशंका उत्पन्न होती जाय तो अन-
वस्था होसकती है; परन्तु ऐसा तो कदापि सम्भव नहीं इसलिये अनवस्था नहीं
होसकती.
सर्वत्र तु न संशयः क्वचित्कोट्यनुपस्थितेः, क्वचिद्विशेषदर्शना-
दितः, क्वचिद्विषयान्तरसञ्चारादिति संक्षेपः । ]
भाषा-और युक्तिसेभी हरएक स्थलमें संशयका होना दुर्घट है; वह यह है कि-
संशयज्ञान स्वभावसे परस्पर विरुद्ध नानाधर्मावगाहि होता है. एवं जहां कोट्यनुपस्थित
है अर्थात् जहां विरोधि धर्मकी उपस्थिति नहीं हुई है वहां संशय नहीं होसकता
एवं जहां विषयका विशेषरूपसे दर्शन होचुकाहै वहांभी संशय नहीं होसकता; अथवा
जहां एकविषयविषयक ज्ञानानन्तर शीघ्रही ज्ञान प्रवाहका विषयान्तरमें संचार हुआ
है वहांभी संशय नहीं होसकता; इत्यादि अनेकस्थलोंमें संशयके असम्भवसे पूर्वोक्त
फलमुखी या कारणमुखी अनवस्थाकी शंकाभी निरर्थक है. (इति संक्षेपः) यह संक्षेपसे
ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वका परतो ग्रहण दिखलाया है. यहां प्रमाके लक्षणमें ( गुरु ) प्रभाकर
शंका करतेहैं. ]

२७० न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-

ननु सर्वेषां ज्ञानानां यथार्थत्वात् प्रमालक्षणे तद्वद्विशेष्यकत्वं
विशेषणं व्यर्थम् ।
शंका-सभी ज्ञान यथार्थही होतेहैं इसलिये प्रमाज्ञानके लक्षणमें 'तद्वद्विशेष्यकत्व'
यह विशेषण देना व्यर्थ है किन्तु ( तत्मकारक ज्ञानं प्रभा ) इतना मात्र कहना-
उचित है. भाव यह कि-अन्यथाख्यातिके वारणार्थ आपने प्रमालक्षणमें 'तद्वद्विशेष्यकत्व'
यह विशेषण दिया है सो वह अन्यथाख्याति कुछ वस्तु नहीं क्योंकि "ख्यानं ख्यातिः
अन्यथा प्रकारान्तरेण ख्यातिः अन्यथाख्यातिः " इस व्युत्पत्तिसे प्रकारान्तरसे वस्तु
प्रतीतिका नाम 'अन्यथाख्याति' है और किसी वस्तुकीभी कहीं प्रकारान्तरसे प्रतीति
होतीही नहीं किन्तु जो वस्तु जैसी होतीहै उसकी वैसीही प्रतीतिभी होती है.
न च रङ्गे रजतार्थिनः प्रवृत्तिर्भमजन्या न स्यात्, तव मते भ्रम-
स्याभावादिति वाच्यम् । तत्र हि दोषाधीनस्य पुरोवर्तिनि स्व-
तन्त्रोपस्थितरजतभेदाग्रहस्य हेतुत्वात् ।
नैयायिक-रजतार्थि पुरुषकी जो राँगेमें भ्रमजन्या प्रवृत्ति वह आपके मतसे
नहीं हुई चाहिये क्योंकि आपके सिद्धान्तमें ( भ्रम ) अन्यथाख्याति कुछ वस्तु नहीं
है. प्रभाकर-अग्रभागवर्ति राँगेआदि पदार्थोंमें रजतार्थिपुरुषकी निष्फल प्रवृत्तिमें
केवल दोषवशसे स्वतंत्र उपस्थित रजतादि पदार्थके भेदाग्रहकी हेतुता है. भाव यह कि-
आपने प्रमाताके लोभभयादि दोषसे और प्रमाणके पित्तादि दोषसे तथा प्रमेयके
सादृश्यादि दोषसे राँगे आदिकोंमें रजतादि पदार्थोंकी अन्यथाख्याति मानी है परन्तु
यह मन्तव्य ठीक नहीं है, क्योंकि ज्ञान ज्ञेयवस्तुके अनुसारही होता है; जहां ज्ञेय
वस्तु राँगा या रज्जुआदि है वहां रजत तथा सर्पादिका ज्ञान मानना अत्यन्त असंगत
है; इसलिये ऐसे स्थलोंमें पूर्वोक्त दोषोंको केवल भेदाग्रहमात्रमें कारणता माननीही
उचित है उसका प्रकार यह है कि-जहां राँगे आदिमें रजतादिकी प्रतीति हुई है,
वहां नेत्रका अपनी वृत्तिद्वारा राँगे आदिके साथ सम्बन्ध हुए राँगे आदिका इदंरूपसे
सामान्यज्ञान होता है और रजतका स्मरण होता है एवं भ्रमस्थलमें " इदं रजतम् "
ये दो ज्ञान हैं. उसमें 'इदम' अंश तो राँगेका है इसलिये सामान्यरूपसे प्रत्यक्षात्मक
है और रजतअंशमें स्मरणात्मक ज्ञान है परन्तु पूर्वोक्त दोषबलसे पुरुषको यह प्रतीत
नहीं होता कि मेरेको दो ज्ञान हुए हैं यद्यपि यह दोनों ज्ञानयथार्थहि हैं तथापि ये
मेरेको दो ज्ञान हुए हैं उनमें राँगेका सामान्य प्रत्यक्षात्मक है और रजतका
स्मरणात्मक है, इत्याकारक पुरुषको भेदाग्रह होवे है अर्थात् विवेक नहीं होवे है
यह ज्ञान द्वयका अविवेकही हमारे मतमें भ्रम है इसीको अग्रदेशावच्छेदेन उपस्थित
शुक्तिरजतादि पदार्थोंकी निष्फल प्रवृत्तिमें हेतुता है.

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २७१
सत्यरजतस्थले तु विशिष्टज्ञानस्य सत्त्वात्तदेव कारणम्, अस्तु
वा तत्रापि भेदाग्रह एव कारणमिति ।
भाषा-और सत्यरजतस्थलीय प्रवृत्तिमें तो रजतत्वप्रकारक रजतविशेष्यक
‘ इदं रजतम् ’ इस एकही विशिष्टज्ञानका सद्भाव होनेसे उसीको कारणता है अथवा
सत्यरजतगोचर प्रवृत्तिमेंभी रजतभेदाग्रहकोही कारणता माननी उचित है.“ स्वस्मिन्
स्वस्य भेदाभावादेव रजते रजतभेदाग्रहः”उसीको सत्यस्थलीय रजतप्रवृत्तिमें हेतुताहै.
नवाऽन्यथाख्यातिः सम्भवति रजतप्रत्यक्षकारणस्य रजतसन्नि-
कर्षस्याभावाद्रङ्गे रजतबुद्धेरनुपपत्तेरिति चेत् । न । सत्यरजत-
स्थले प्रवृत्तिं प्रति विशिष्टज्ञानस्य हेतुतायाः क्लृप्तत्वादन्यत्रापि
तत्कल्पनात् ।
भाषा-परन्तु अन्यथाख्यातिका तो सम्भवही नहीं होसकता क्योंकि रजत
प्रत्यक्षके कारणीभूत रजतसन्निकर्षके न होनेसे रङ्गमें रजतबुद्धिकी उपस्थिति
होनीही दुर्घट है. ( इति चेन्न) नैयायिक-यह कथन आपका युक्त नहीं है क्योंकि
सत्यरजतस्थलीय प्रवृत्तिके प्रति पूर्वोक्त विशिष्टज्ञानको हेतुता क्लृप्तही है अर्थात् स्पष्ट
सिद्ध है उसीकी रङ्गगोचर रजतार्थिपुरुषकी प्रवृत्तिमेंभी कल्पना करनी उचित है
अर्थात् रङ्गगोचर रजतार्थिपुरुषकी प्रवृत्तिमेंभी विशिष्टज्ञानहीको हेतुता माननी
उचित है.
न च संवादिप्रवृत्तौ तत्कारणं विसंवादिप्रवृत्तौ तु भेदाग्रहः का-
रणमिति वाच्यम् । लाघवात्प्रवृत्तिमात्रे तस्य हेतुत्वकल्पनात् ।
शंका-यदि ( संवादि ) सफलप्रवृत्तिमें विशिष्टज्ञानकी कारणता तथा ( विसं-
वादि ) निष्फलप्रवृत्तिमें भेदाग्रहको कारणता मानली जाय तो हानि क्या है ?
अर्थात् प्रवृत्तिरूप कार्यकी विलक्षणतासे उसके कारणम विलक्षणता माननेमेंभी दोष
नहीं. समाधान-संवादिविसंवादिभेदेन कार्यकारणभावद्वयकल्पना करनेकी अपेक्षा
प्रवृत्तिमात्रके प्रति केवल विशिष्टज्ञानको हेतुता माननेमें लाघव है.
इत्थं च रंगे रजतत्वविशिष्टबुद्ध्यनुरोधेन ज्ञानलक्षणप्रत्यास-
त्तिकल्पनेऽपि न क्षतिः फलमुखगौरवस्यादोषत्वात् ।
भाषा-( इत्थञ्च ) इस रीतिसे प्रवृत्तिमात्रके प्रति विशिष्टबुद्धिको हेतुता सिद्ध
होनेसे पीछे जो आपने कहा कि-रजतांशमें सन्निकर्षके न होनेसे अन्यथाख्यातिका

सम्भव नहीं होसकता, वह दोषभी नहीं है; क्योंकि रांगेमें रजतत्वविशिष्ट रजतबुद्धिके
अनुरोधसे रजतके साथ ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिरूप सन्निकर्षकी कल्पना करनेमेंभी
विरोध नहीं है. यहां यह भाव है कि-'ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्ति' पूर्वोक्त रीतिसे अलौकिक
सम्बन्धविशेषका नाम है. जहां इन्द्रिययोग्य पदार्थके साथ इन्द्रियका सम्बन्ध होय
और उसी कालमें उस इन्द्रियके अयोग्यपदार्थका स्मरण होय तो वहां इन्द्रियसम्बन्ध
पदार्थका तथा स्मृतिगोचर पदार्थका एक ज्ञान होताहै. एवं स्मरणांशमें वह ज्ञान
अलौकिक है और इन्द्रियसम्बन्धजन्य अंशमें लौकिक है. इस रीतिसे प्रकृतमें पूर्वानु-
भवजन्य रजतके संस्कारका "इदं रजतं" इत्याकारक प्रत्यक्षके साथ अन्वयव्यति-
रेक है. इसलिये राँगेआदिमें 'इदं रजतं' इस चाक्षुषज्ञानका रजतानुभवजन्य
संस्कारजन्य रजतस्मृति कारण है. एवं ऐसे स्थलमें 'नेत्रसंयुक्तमनःसंयुक्तात्मसमवेत
स्मृतिज्ञानविषयत्व' रूप परंपरा सन्निकर्षात्मक ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिके सम्भव होनेसे
अन्यथाख्यातिभी बन सकती है अर्थात् जैसे 'सुरभि चन्दनं,' इत्यादि स्थलमें सौर-
भांशमें ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिरूप अलौकिक सन्निकर्ष स्वीकृत है, वैसेही 'इदं रजतं'
इत्यादि स्थलमें रजतांशमेंभी ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिकी कल्पना करली जाय तो (क्षति)
हानि नहीं है. (शंका) आपको सम्बन्धविशेषकी अधिक कल्पना करनेमें गौरव होगा?
समाधान-फलमुखगौरव दोषकर नहीं होता अर्थात् जिस गौरवसे इष्टार्थकी सिद्धि
होय उस गौरवको विद्वान्‌लोग दोषकर नहीं मानते.
किंच रङ्गरजतयोः 'इमे रजते रङ्गे वा' इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र
न कारणबाधोऽपि ।
भाषा-किञ्च जिस स्थलमें रङ्ग तथा रजत इन दोनोंमें "इमे रजते" अथवा
"इमे रङ्गे" इत्याकारक ज्ञान हुआ है वहां रजतादिसाक्षात्कारके कारणीभूत रजता-
दिके सन्निकर्षका बाधभी नहीं है. भाव यह कि-ऐसे स्थलमें रङ्गरजत उभयके साथ
युगपत् इन्द्रियसन्निकर्ष हुए पश्चात् रङ्गरजतमें "इमे रजते" या "इमे रङ्गे" इत्या-
कारक ज्ञानमें कोई बाधक नहीं है क्योंकि रजतत्व या रङ्गत्व इन दोनोंमें किसीएक
धर्मके साथ इन्द्रियसंयुक्त समवायरूप सम्बन्ध विद्यमान है, परन्तु एतादृश ज्ञान
उभयअंशमें प्रमारूप कदापि नहीं होसकता, क्योंकि विशेषणवद्विशेष्य सन्निकर्षरूप
प्रमासामग्रीका उभयअंशमें अभाव है, किन्तु उभयस्थलीय ज्ञानमें आंशिकप्रमात्वही
रहेगा इसलिये ऐसे स्थलमें अन्यथाख्याति अवश्य माननी पड़ती है.
अपि च यत्र रङ्गरजतयोः 'इमे रजतरङ्गे' इति ज्ञानं तत्रोभयत्रयु-
गपत्प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम्। रङ्गे रङ्गभेदग्रहे रजते रजतभेदग्र-

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २७३
हे चान्यथाख्यातिभयात्तन्मते दोषादेव रङ्गे रजतभेदाग्रहस्य
रजते रङ्गभेदाग्रहस्य च सत्त्वात् ।
भाषा-( अपिच )आपके अख्यातिवादमें औरभी किंचिद्विचारणीय है कि-जिस
स्थलमें रङ्ग रजत उभयमें "इमे रजतरङ्गे" इत्याकारक उभयत्र विपरीतज्ञान हुआहै वहां
उभयत्रही एककालावच्छेदेन पुरुषकी प्रवृत्ति तथा निवृत्ति हुई चाहिये, अर्थात्
रङ्गमेंभी एककालावच्छेदेन प्रवृत्तिनिवृत्ति दोनों हुई चाहिये तथा रजतमेंभी
उसी कालमें प्रवृत्ति निवृत्ति दोनों हुईं चाहिये. क्योंकि अन्यथाख्यातिके
भयसे आपको रङ्गमें रङ्गप्रतियोगिक भेदज्ञानका तथा रजतमें रजतप्रतियोगिक
भेदज्ञानका तो स्वीकारही नहीं अर्थात् रङ्गमें रङ्गप्रतियोगिक भेदज्ञान मानने
से तथा रजतमें रजतप्रतियोगिक भेदज्ञान माननेसे अन्यथाख्याति अवश्य माननी
पड़ती है; इसलिये आपके सिद्धान्तसे रङ्गमें रङ्गभेदाग्रहका तथा रजतमें रजतभेदा-
ग्रहका सर्वथा सत्त्व प्रतीत होताहै और यही अनिष्टसाधनताज्ञानपूर्वक रङ्गमें निवृत्ति-
का कारण है तथा इष्टसाधनताज्ञानपूर्वक रजतमें प्रवृत्तिका कारण है. एवं अन्यथा
ख्यातीके भयसे आपके सिद्धान्तानुसार दोषवशसे रङ्गमें रजतभेदाग्रहका तथा
रजतमें रङ्गभेदाग्रहकाभी सत्त्व है. भाव यह कि-रङ्गमें रजतभेदाग्रह होनेसे रङ्गमें
इष्टभेदाग्रहरूपा प्रवृत्तिसामग्री विद्यमान है; एवं रजतमें रङ्गभेदाग्रह होनेसे रजतमें
अनिष्टभेदाग्रहरूपा अर्थात् “ इदं मदनिष्टसाधनं ” इत्याकारक ज्ञानरूपा निवृत्तिसा-
मग्रीभी विद्यमान है, इसलिये उभयत्र युगपत् प्रवृत्ति तथा निवृत्ति हुई चाहिये. तात्पर्य
यह कि-पुरोवर्त्ति एकदेशमें उपस्थित हुए रङ्गरजतमें विपरीतबुद्धया उभयत्र युगपत्
प्रवृत्ति तथा निवृत्ति दोनों हुईं चाहिये, परन्तु हो नहीं सकतीं क्योंकि इष्टसाधनता
ज्ञानपूर्वक विषयके अभिमुखगमनका नाम 'प्रवृत्ति' है तथा अनिष्टसाधनताज्ञानपूर्वक
विषयके विमुखगमनका नाम 'निवृत्ति' है. यह परस्पर विपरीतगति एक कालमें एक
पुरुषमें एक विषयके उद्देशसे असम्भव है.
किंचानुमितिं प्रति भेदाग्रहस्य हेतुत्वे जलह्रदे वह्निव्याप्यधूम-
वद्भेदाग्रहादनुमितिर्निर्बाधा, यदि च विशिष्टज्ञानं कारणं तदा-
ऽयोगोलके वह्निव्याप्यधूमज्ञानमनुमित्यनुरोधादापतितम्, से-
यमुभयतःपाशा रज्जुः ।
भाषा-( किञ्च ) आपके अख्यातिवादमें औरभी थोडा विचारणीय है कि आप
अनुमितिज्ञानके प्रति व्याप्यवद् भेदाग्रहको कारणता मानतेहैं या कि विशिष्टज्ञानको?
यदि व्याप्यवद्भेदाग्रहको कहो तो जलहदमें वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतके भेदाग्रहसे
“ हदो वह्निमान् ” इत्याकारिका अन्यथाख्यातिरूपा अनुमिति आपके सिद्धान्तसे

२७४ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-
निराबाध हुई चाहिये अर्थात् जबतक बाधज्ञान नहीं हुआ तबतक व्याप्यवद्भेदाग्रह-
रूप अनुमितिकारण सर्वदा विद्यमान् है, अनुमितिरूप कार्य्यभी अवश्य हुआ चाहिये
और यदि इस दोषके वारणार्थ विशिष्टज्ञानको अनुमितिकारणता कहो तो " अयोगो-
लकं वह्निमत् " इत्याकारक अनुमितिके अनुरोधसे अर्थात् इस अनुमितिकी कारण
सामग्रीकी आवश्यकतासे आपको " वह्निव्याप्यधूमवदयोगोलकम् " इत्याकारक
अन्यथाख्यातिरूप परामर्शात्मक विशिष्टज्ञान अयोगोलकमें मानना लगेगा. भाव यह
कि-अनुमितिज्ञानानुरोधसे अन्यथाख्याति आपके उभयथा गले पतित है अर्थात्
अनुमितिज्ञानके प्रति भेदाग्रहको कारणता कहो तो प्रथमरीतिसे आपको अनुमितिज्ञान
अन्यथाख्यातिरूप मानना पड़ेगा और यदि विशिष्टज्ञानको अनुमितिकारणता कहो
तो द्वितीयरीतिसे आपको अनुमितिकारणीभूतपरामर्शज्ञान अन्यथाख्यातिरूप मानना
पड़ेगा; यही आपके गलेमें उभयतः पाशा रज्जु है अर्थात् आपको दोनों तरहसे अन्य-
थाख्यातिसे इनकार करना कठिन है.
इत्थंचान्यथाख्यातौ प्रत्यक्षमेव प्रमाणं रङ्गं रजततयाऽवेदिषमि-
त्यनुभवादिति संक्षेपः ॥ १३६ ॥
भाषा-( इत्थञ्च ) इस पूर्वोक्तरीतिसे जब आपके सिद्धान्तसेभी अन्यथाख्याति
बलात् सिद्ध हुई तो हमारे सिद्धान्तमें तो " रङ्गं रजततयाऽवेदिषम्-अर्थात् मैंने
रङ्गहीको रजतरूपसे जानाथा" इत्याकारक प्रत्यक्षात्मक अनुभवही अन्यथाख्यातिमें
प्रमाणरूप है. भाव यह कि-भ्रमज्ञानबाधके पीछे पुरुषको 'रङ्गं रजततयाऽवेदिषम्'
इत्याकारक अनुव्यवसायात्मक अनुभव होवे है, उसीसे प्रथमज्ञानमें भ्रमरूपताका
साक्षात् निश्चय होवेहै. ( इति संक्षेपः ) यह संक्षेपसे प्रभाकरके अख्यातिवादका खण्डन
तथा अन्यथाख्यातिका मण्डन दिखलाया है ॥ १३६ ॥
पूर्वं व्याप्तिरुक्ता तद्ग्रहोपायस्तु न दर्शित इत्यतस्तं दर्शयति,
व्यभिचारस्येति-
शंका-अनुमान प्रमाण यदि होय तो उससे ज्ञाननिष्ठ प्रमात्वधर्मका ग्रहण होसके,
परन्तु अनुमान प्रमाण तो कुछ वस्तु नहीं; क्योंकि-अनुमानका कारणभूत जो
व्याप्ति उसका स्वरूप तथा उसके स्वरूपका ग्राहक कोई नहीं है. समाधान--व्याप्तिका
स्वरूप तो हम पीछे अनुमानखण्डमें कहचुके परन्तु उसके ग्रहणका उपाय वहां नहीं
कहा इसलिये ' व्यभिचारस्य ' इत्यादिग्रन्थसे मूलकारस्वयं दिखलातेहैं-
व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा ॥
हेतुर्व्याप्तिग्रहे, तर्कः क्वचिच्छङ्कानिवर्तकः ॥१३७॥

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २७५
भाषा-व्यभिचारका अग्रहण तथा सहचारका ग्रहण व्याप्तिग्रहणमें कारण है और
यदि किसी स्थलमें व्यभिचारकी मिथ्याशंका उत्पन्न होय तो वह तर्कसे निवृत्त हो
सकती है ॥ १३७ ॥
व्यभिचाराग्रहः सहचारग्रहश्च व्याप्तिग्रहे कारणमित्यर्थः । व्य-
भिचारग्रहस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् तदभावः कारणम् ।
एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सहचारग्रहस्यापि हेतुता । भूयोदर्शनं तु
न कारणम्, व्यभिचारास्फूर्तौ सकृद्दर्शनेऽपि कचिद्व्याप्तिग्र-
हात् कचिद्व्यभिचारशङ्काविधूननद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते ।
भाषा-पदार्थोंके परस्पर व्यभिचारका अग्रहण तथा सहचारका ग्रहण व्याप्तिस्व-
रूपके ग्रहणमें कारणीभूत है. व्यभिचारज्ञान व्याप्तिज्ञानका प्रतिबन्धक है, इसलिये
उसका अभावभी कारण है. एवं “तत् वह्न्यादि सत्त्वे तत् धूमादिसत्त्वं; तत् वह्न्यादि
अभावे तत् धूमादि अभावः ” इत्याकारक अन्वयव्यतिरेकद्वारा सहचारज्ञानकोभी
व्याप्तिस्वरूप ग्राहकता है. व्यभिचारका स्फुरण न होय तो किसी एक स्थलमें एकबार
सहचार दर्शनसेभी व्याप्तिग्रहण होताहै; इसलिये पुनःपुनः सहचारदर्शनको कारणता
माननी उचित नहीं है परन्तु किसीएक स्थलमें व्यभिचारशंका विहननद्वारा भूयो
दर्शनकाभी व्याप्तिग्रहणमें उपयोग है.
यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापैति तत्र विपक्षबाधकतर्को
ऽपेक्षितः । तथाहि । वह्निविरहिण्यपि धूमः स्यादिति यद्याशङ्का
भवति तदा सा वह्निधूमयोः कार्यकारणभावस्य प्रतिसन्धाना-
न्निवर्तते ।
भाषा-और जिस स्थलमें भूयोदर्शनसेभी व्यभिचारशंका निवृत्त नहीं होती,वहां
शंका अपनयनार्थ विपक्षबाधक तर्ककी अपेक्षाभी होती है ( तथाहि )“वन्हिविरहस्थ-
लमेंभी यदि धूम रहे तो हानि क्या है?” इत्याकारक यदि कोई आशंका करे तो
उसका वह्निधूमका परस्पर कार्यकारणभाव विचारणेसे परिहार होताहै.
यद्ययं वह्निमान्न स्यात्तदा धूमवान्न स्यात्, कारणं विना कार्या-
नुत्पत्तेः ।
भाषा-यदि यह धूमवान् पर्वत वह्निमान् न होय तो धूमवान्भी नहीं हुआ
चाहिये, क्योंकि वह्निधूमका परस्पर कार्यकारणभाव है; इसलिये वह्निरूप कारणसे

२७६ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण -
विना धूमरूप कार्यका सम्भव होना दुर्घट है. एवं "धूमो यदि वह्निव्यभिचारी स्यात्
तदा वह्निजन्यो न स्यात् " यह परिनिष्ठित तर्कका आकार जानना उचित है.
यदि क्वचित्कारणं विनापि कार्यं भविष्यत्यहेतुक एव भविष्य-
तीति तत्राप्याशङ्का भवेत् तदा सा व्याघातादपसरणीया। यदि
कारणं विना कार्यं स्यात्तदा धूमार्थं वह्नेस्तृप्त्यर्थं भोजनस्य
वा नियमत उपादानं तवैव न स्यादिति । यत्र स्वत एव शङ्का
नावतरति तत्र न तर्कापेक्षापीति तदिदमुक्तम् । तर्कः क्व-
चिदिति ॥ १३७॥
भाषा-यदि किसी स्थलमें कारणसे बिनाभी कार्य उत्पन्न होगा तो वह कार्य
अहेतुकही होगा. इसलिये ( तत्र ) तादृश तर्क कारणीभूत कार्यकारणभावग्रहमेंभी
“ अहेतुकमेव कार्यं स्यात् ” इत्याकारक शंका प्रतिबन्धक होसकतीहै परन्तु ऐसी
शंकाका अपसरण ( दूरीकरण ) व्याघातदोषप्रदर्शनद्वारा होसकताहै; अर्थात् शंका-
कारक वादीके व्यवहारव्याघातप्रदर्शनसे उक्त शंकाकी निवृत्ति होसकतीहै. भाव यह
है; शंकाकारक वादीको यह कहसकतेहैं कि-यदि वह्नि आदि कारणसे बिनाभी धूमा-
दिकार्योंका सम्भव होय तो धूमके लिये वह्निका तथा तृप्तिके लिये भोजनका ग्रहण
आपको नियमसे नहीं करना चाहिये और जहां स्वभावसे शंका उत्पन्नही नहीं हुई
वहां तर्ककी अपेक्षाभी नहींहै इसीलिये मूलमें “ तर्कः क्वचिच्छङ्कानिवर्त्तकः ” यह
कहा है. अर्थात् किसीएक स्थलविशेषमें तर्क शंकाका निवर्त्तक होताहै सर्वत्र
नहीं ॥ १३७ ॥
इदानीं परकीयव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धार्थमुपाधिं निरूपयति, साध्य-
स्येति-
भाषा-इदानीं प्रतिपक्षीके व्याप्तिग्रहके प्रतिबन्धनार्थ 'साध्यस्य' इत्यादि ग्रन्थसे
मूलकार उपाधिका निरूपण करतेहैं-
साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्तथा ॥
स उपाधिर्भवेत्तस्य निष्कर्षोऽयं प्रदर्श्यते ॥ १३८ ॥
भाषा-जो साध्यका व्यापक होय तथा हेतुका अव्यापक होय, उसका नाम
' उपाधि ' है. उस उपाधिका ' निष्कर्ष ' अर्थात् सारभूत स्वरूप यह आगे दिख-
लाते हैं ॥ १३८ ॥

परिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २७७
साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वाभिमताव्यापकमुपा-
धिरित्यर्थः ।
भाषा-अर्थात् साध्यत्वेनाभिमत वस्तुका व्यापक होकर जो हेतुत्वेनाभिमत
वस्तुका अव्यापक होय उसका नाम ' उपाधि' है.
ननु स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजत्वं नोपाधिः
स्यात् तस्य साध्यव्यापकत्वाभावात्, श्यामत्वस्य कोकिलादा-
वपि सत्त्वात् ।
शंका-आपने 'साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम्' ऐसा उपाधिका स्वरूप
कहाहै, परन्तु यह लक्षण हरएक उपाधिमें घट नहीं सकता. जैसे “ काकः श्यामः
मित्रातनयत्वात् " इस अनुमानमें ' शाकपाकजत्व ' रूप उपाधि तो है, क्योंकि
मित्रातनयत्वरूप हेतु काकरूप पक्षमें न रहनेसे स्वरूपासिद्ध है, एवं श्यामत्वधर्म-
रूप साध्यके अभाववाले अर्थात् मित्रास्त्रीके अष्टम गौर पुत्रमें रहनेसे यह हेतु
व्यभिचारीभी है. एवं ऐसे दोषपूरित हेतुमें उपाधिका चिन्तन करनेसे यही हेतु व्या-
प्यत्वासिद्धभी होसकताहै परन्तु एतत्स्थलीय उपाधिमें आपका कहा लक्षण सम्यक्
नहीं होता.क्योंकि-साध्यव्यापकत्वका अर्थ यह है कि-जहां जहां साध्य रहे वहां वहां
नियमसे उपाधि रहे;परन्तु यह बात शाकपाकजत्वरूप उपाधिमें नहींहै. देखिये-
श्यामत्वधर्म कोकिलाघटपटादि अनेकस्थलोंमें रहताहै परन्तु वहां शाकपाकजत्व
अर्थात् शाकपाकसे उत्पन्न होना कहींभी नहीं है; इसलिये आपके लक्षणानुसार यह
शाकपाकजत्वरूप धर्म उपाधि नहीं हुआ चाहिये. परन्तु विद्वान् लोगोंने इसको उपा-
धिरूपसे स्वीकार किया है यांते आपके लक्षणमें कुछ न्यूनता अवश्य है.
एवं 'वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात्' इत्यत्रोद्भूतरूपवत्त्वं
नोपाधिः स्यात्, प्रत्यक्षत्वस्यात्मादिषु सत्त्वात्, तत्र च रूपा-
भावात् । एवं 'ध्वंसो विनाशी जन्यत्वात्' इत्यत्र भावत्वं नो-
पाधिः स्याद्विनाशित्वस्य प्रागभावेपि सत्त्वात्, तत्र च भाव-
त्वाभावादिति चेत् । न ।
भाषा-एवं आपके लक्षणानुसार " वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात् " इस
अनुमानमें 'उद्भूतरूपवत्त्व' धर्मभी उपाधि नहीं हुआ चाहिये; क्योंकि यह धर्मभी
साध्यका व्यापक नहीं है. देखिये-प्रत्यक्षत्वरूप साध्य जीवात्मामेंभी रहताहै परन्तु
वहां 'उद्भूतरूपवत्त्व' धर्म नहीं रहता; इसलिये आपके उपाधिलक्षणका लक्ष्य यह

२७८ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली- [ गुण-
धर्मभी नहीं बन सकता परन्तु विद्वान् लोगोंने इसकोभी उपाधिरूपसे स्वीकार किया
है यान्ते आपके लक्षणमेंही न्यूनता माननी उचित है; एवं आपके लक्षणानुसार
“ ध्वंसो विनाशी जन्यत्वात् ” इस अनुमानमें ‘ भावत्व ’ धर्मभी उपाधि नहीं हुआ
चाहिये क्योंकि-यह धर्मभी साध्यका व्यापक नहींहै. देखिये-विनाशित्त्वरूप साध्य
तो प्रागभावमेंभी है परन्तु वहां 'भावत्व' रूप उपाधि नहींहै.एवं भावत्वधर्म साध्यका
व्यापक न होनेसे आपके उपाधिलक्षणका लक्ष्यभी नहीं हो सकता परन्तु विद्वान्
लोग इस धर्मकोभी प्रकृतमें उपाधिरूपसे स्वीकार करतेहैं; इसलिये आपके लक्षणमेंही
न्यूनता माननी उचित है.
यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्व-
मित्यर्थे तात्पर्यात् । १ ।
समा०-हमारे मूलोक्त “ साध्यस्य व्यापको यस्तु ” इत्यादि ग्रन्थका यह
तात्पर्य्य है कि-उपाधिरूप धर्म यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यका व्यापक होय तद्धर्माव-
च्छिन्न साधनका अव्यापक होना चाहिये अर्थात् यादृश धर्मविशिष्ट साध्यके साथ
उपाधिका सहचार होय तादृश धर्मविशिष्ट हेतुके साथ अवश्य व्यभिचार होना
चाहिये. एवं यह लक्षण यावद् उपाधिस्थलमें अनुगत है. प्रथम “ धूमवान् वह्नेः ”
इस स्थलमें 'आर्द्रेन्धनसंयोग' को देखिये.यहां यद्धर्मपदेन पर्वत अयोगोलकअन्यतरत्व
रूप धर्मका ग्रहण करनेसे तदवच्छिन्न आधारतानिरूपित आधेयतासम्बन्धसे पर्वता-
योगोलकअन्यतरत्वावच्छिन्न धूमरूप साध्यके साथ आर्द्रेन्धनसंयोगरूप उपाधिकी
व्यापकता है; तथा पर्वतायोगोलकान्यतरत्वावच्छिन्न वह्निरूप हेतुके साथ उक्त उपा-
धिकी अव्यापकता है । १ ।
मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वस्य व्यापकं शाकपाकजत्वम् ।
तदवच्छिन्नसाधनाव्यापकं च । २ ।
भाषा-एवं “ स श्यामः मित्रातनयत्वात् ” इस स्थलमें यद्धर्मपदेन 'मित्रात-
नयत्वरूप धर्मका ग्रहण करनेसे समानाधिकरणसम्बन्धेन मित्रातनयत्वावच्छिन्न
श्यामत्वरूप साध्यका व्यापक तथा तादात्म्येन मित्रातनयत्वावच्छिन्न जो मित्रातन-
यत्व उसका अव्यापक शाकपाकजत्वरूप उपाधि है । २ ।
एवं पक्षधर्मबहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वस्य व्यापकमुद्भूतरूपव-
त्त्वं बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नसाधनस्याव्यापकं च । ३ ।
भाषा-‘एवं “ वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात् ” इस स्थलमें यद्धर्मपदेन
‘ बहिर्द्रव्यत्व ’ रूप धर्मका ग्रहण करनेसे बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षत्वरूप साध्यका