मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

पूरितवानसि, कार्यसिद्धयवश्यम्भावको भूतप्रयोगोऽगन्म सुवः सुवरगन्मेतिवत्
तथा अध्वरे युद्धयज्ञे चम्वोः वानरराक्षससेनयोः मतीः बुद्धीः बुद्धिधर्मान् शौर्यादीन्
समजीः सम्यक्तितवानसि ॥ अस्मिन्निरपेक्ष एव शत्रून् निहन्तुं समर्थोऽसीत्यर्थः
यतस्त्वेति भावः ॥ कथं युष्माभिः सीता दृष्टेत्याशङ्कायां हनूमन्तं निर्दिश्य वदन्ति
वेनैदुपत्पक्षीव वृक्षाग्रूढो हरिर्हनुमान् आसदत् प्राप्तवान् त्वदीयं सोमसाधनमित्य-
नुषङ्गः समुद्रव्यवहिते पक्षिचरप्राये देशे सीता हनुमता समुद्रं लङ्घयता दृष्टेत्यर्थः
॥ ११२ ॥
अंशुं दुहंति स्तनयंतमक्षितं कविं कवयोऽपसो मनीषिणः ।
समीं गावो मतयो यंति संयत ऋतस्य योना सदने पुनर्भुवः ॥११३
ऋ. ६. ७२, ६
सूर्य, वायु और अग्नि तीनों के सारतत्व को (अग्नि से परदाहकत्व,
सूर्य से प्रकाशत्व, वायु से शीघ्रगमन) ग्रहण कर लिया है । गर्जन करते
हुए अक्षीण बल से वेगपूर्वक गगनमार्ग में जाने वाले वानरों ने गम्भीर
समुद्र पर भी शिलाओं को जोड़कर पुल बनाकर भूमि के समान कर
दिया ।
ततः किंवृत्तमत आह-अंशुं दुहन्तीति-- अंशुम् अंशुमन्तं सूर्य वायुमग्निं वा
त्रयः केशिन इति “अग्निर्वायुः सूर्यश्च केशिनः" इति स्मृतेः तस्मात् अपसः
कर्माणि दुहन्ति, यथा गोः सारभूतं पयो दुह्यते, एवं अग्नेः सारः परदाहकत्वम्
सूर्यस्य सर्वविषयप्रकाशकत्वम्, वायोः शीघ्रगामित्वं बलवत्त्वं च मनीषिणो
मनोनिग्रहसमर्थाः मतयो मेधाविनः वानराः दुहन्ति आददत इत्यर्थः । कीदृशम्
अंशुं स्तनयन्तं गर्जन्तं प्रख्यातामित्यर्थः अक्षितमक्षीणं बलेन वेगेन चेत्यर्थः ।
कविक्रान्तदर्शिनम् एतानि क्रमेणाग्निवायुसूर्याणां योग्यतया विशेषणानीति ज्ञेयम् ।
गर्जन्तोऽक्षीणबलवेगाः गगनमार्गेण गच्छन्तीत्यर्थः । गत्वा च किं कृतवन्तस्तदाह-
समिरिति । संयतः समेतीति संयत् संहतमचञ्चलं तस्य ऋतस्य सलिलस्य योना
योनौ, सुपो डादेशः । आकरे समुद्रे, आधारे सदने, निबदने निमित्ते पुनर्भुवो
गावः पूर्व धातुः सकाशात् जाताः, पश्चाच्चतुष्कोणत्वाद्याकारेण शिल्पभ्यो
नलादिभ्यो भूताः गावो भूमयः सुघटितशिलारूपाः इं लोकप्रसिद्धवत् संयन्ति
एकीभावेन मिलन्ति । यथा-पट्टांगणेष्वविवृतसंधयः शिला निवियन्ते, एवं
स्तब्धोदके सिन्धावपीति तथांशुं दुहन्तीति सम्बन्ध. ॥ ११३ ॥
नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोऽपामूर्मौ सिन्धुष्वन्तरक्षितः ।

मन्त्ररामायण ८१
इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चरु मत्सरः ॥११४
ऋ. ९. ७२, ७
द्युलोक से भी महान जलपूर्ण नदियों से सिञ्चित समुद्र पर वानरों
को धारण करने के लिये पुल बनाया । वज्र के समान अप्रतिहत गति
वाले, धर्मस्वरूप, धन देने वाले, सोमयागादि से लोगों को पवित्र करने
वाले, देवताओं के लिये प्रीतिकर श्रीराम के बल से समुद्र भी घनत्व को
प्राप्त हो गया ताकि उस पर शिलायें तैर सकें।
नाभेति—दिवो द्युलोकादपि महः महति अपामूर्मौ सलिलानां सम्भे 'द्योः
समुद्रसमन्तर' इति द्युसमुद्रयोः साम्यदर्शनात् तादृशे समुद्रे अन्तः मध्ये समुद्रस्य
मध्ये इत्यर्थः ॥ पृथिव्याः नाभा । सुपो डादेशः । नाभिः नाभावुत्पन्नः पर्वत इति
यावत् स धरुणो वारकोऽभूत् । समुद्रे नौकावत्पर्वतसमुदायोऽपि वानराणां धारणार्थं
सेतुरूपेण स्थित इत्यर्थः ॥ कीदृशो नाभा सिंधुषु नदीषु निमित्तभूतासु उक्षितः
सिक्तः शिरसि प्रवर्तमानाभिर्नदीभिः आर्द्रीकृतः अतिशयेन महानित्यर्थः ॥ एतेन
“दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायते”। सेतौ तत्तत्पर्वतशिरोगता नद्योपि बह्वयः
सन्तीत्युक्तम् । कथं सलिले शिलानां तरणमत आह— इन्द्रस्येति इन्द्रस्य परमेश्वरस्य
रामस्य वज्रः वज्रवदप्रतिहतगतिः वृषभो धर्मः विभूनि व्यापकानि वसूनि
फलानि यस्य स विभूवसुः । दैर्घ्यं सांहितिकम् । सोमः सोमयागादिजन्मा हृदे
जनानां हृदयशोधनाय पवते गच्छति । कीदृशः सोमः मत्सरः देवानां मदकरः
हर्षद इतियावत् । यथाऽग्नये दिव्ये धर्मबलादग्निः स्वीयं दाहकत्वं त्यक्त्वा
शीतत्वं भजति एवमिहापि रामधर्मबलाद्विशुद्धहृदयो महोदधिरपि स्वीयं मज्जकत्वं
क्लेदकरत्वं च त्यक्त्वा घनत्वं गतः तेन तत्र पाषाणास्तरन्तीति भावः ॥११४॥
जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्वस्वित् ।
ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुपनक्तमेति ॥११५॥
ऋ. १०. ३४, १०
धूर्त रावण की पत्नी वैसे ही दुःखी रहती है जैसे कर्मानुसार परलोक
को गये पुत्र की माता दुःखी रहती है । वह धूर्त दुर्ग में रहता हुआ भी
डरता है और नष्ट होते हुए धन वाला वह रावण प्रदोष काल में सीता
के पास आता है ।
ततः परं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां सोममेव स्तुत्वाऽग्रिमसूक्तस्य अववेद्रप्सस्येत्यादे-
राद्येन चतुऋंचेन पुनः सेतुबन्धनमेव स्तुतं तद्वचश्चतुष्टयमग्रे व्याख्यास्यते । ततः
६

८२ मन्त्ररामायण
परमृक्पञ्चकं शेषभूतं तूपोद्घात एव व्याख्यातं तदेवं सेतुबन्धान्तां कथ समाप्य
हनुमति समुद्रमुल्लङ्घ्याऽऽगते लङ्कायां कि वृत्तमित्याशङ्कायां पुत्रवधनगरदाहा-
दिना तयोर्मन्दोदरीरावणयोः शोकमाह-जायेति कितवस्य धूर्तस्य कपट-
संन्यासिनः सीताहर्तुः रावणस्य जाया मन्दोदरी तप्यते, यतः हीना पुत्रेणैव
वयस्विश्वरतः परलोकं कमनुरूपं गच्छतां माता हतपुत्रेत्यर्थः । कितवोऽपि ऋणवा
ऋणशब्दो दुर्गभूमी लङ्काख्यदुर्गवान् समुद्रजलाश्रयवानपि हनुमत्प्रतापं दृष्ट्वा बिभ्यत्
भयं कुर्वन् रावणः अन्येषां राघवाणाम् । अस्तं गृहं सीतां धनं राज्यं च इच्छमानः
इच्छन् उपनक्तं प्रदोषकाले एति सीतास्थानं रत्यर्थी सन् गच्छति । पक्षे हर्षनाशेन
सुखखादरूपायां मातर्युपतप्तायां कामरावणो मधुमत्याख्यां योगभूमिम् अयोगिभि-
र्दुर्गमां लङ्कारूपामाश्रितोऽपि भवतेभ्यो बिभ्यत् रजोगुणस्योदयकाले पुनः श्रद्धां
वशीकर्तुं कामयत इति भावः ॥ ११५ ॥
न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् ।
अक्षस्याऽहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जाया मरोधम् ॥११६॥
ऋ. १०. ३४, २
वह रावण सीता द्वारा अपमानित होने पर पुत्र और पत्नी का शोक
करता है । यह पत्नी न मुझे मारती है, न अपमानित करती है वरन्
सखियों के द्वारा मेरे प्रिय को करती हुई सर्वदा कल्याण रूपा है ।
हनुमान् द्वारा उसके पुत्र अक्ष की हिंसा से मैं इस पतिव्रता पत्नि के
धिक्कार के योग्य हूं ।
सः रावणः पुनः सीतया यो वः सेनानीरिति प्रत्याख्यातः उभयभ्रष्टः पुत्रं
भार्यां चाऽनुशोचति-नमेति एषा भार्या मा मां न मिमेथ न हिंसितवती, न जिहीळे
न मम हेलनं कृतवती, तथा सखिभ्यो मत्प्रियेभ्य उत मह्यं च सर्वदा शिवा
कल्याणरूपैवासीत् । ताम् । अनुव्रतां जायाम् अक्षस्य सम्बन्धो यः एकश्चासौ परश्च
एकपरस्तस्य हनुमता हेतोः अपाराधम् अक्ष निधनता हेतुभूतेन तेन अपरुद्ध-
वानस्मि धिङ्मामित्यर्थः ॥ पक्षे रति नाश्यतः कामस्य वीर्यं बलं च धिग्धिगिति
भावः ॥ ११६ ॥
द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मडितारम् ।
अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाऽहं विदामि कितवस्य भोगम् ॥११७
ऋ. १०. ३४, ३

· मन्त्ररामायण ८३
रावणबन्धु किसी से कहता है : 'हितोपदेश कर्त्ता से द्वेष करता है,
पत्नी भोगादि से रोकती है, तप्त होता हुआ परपत्नीसङ्ग को नहीं
गिनता है । अतः धूर्त के भोग शरीर को नहीं देखता हूं अतः यह
कामदेवता से मारा जायेगा ! इन्द्रियों के क्षीण हो जाने पर मृत्यु उसके
शरीर को ले जायेगी ।'
द्वेष्टीति-रावणबन्धोः कस्यचिदुक्तिः श्वश्रूदां स्वपक्षीयान् स्त्रीगणान् हितो-
पदेशकर्तॄन् द्वेष्टि, जाया अपरुणद्धि भोगादौ निरुन्धे, नाथित उपतप्तः मर्डितारं
सुखयितारं परदारसङ्गं न विन्दते, अतोऽस्य कितवस्य भोगं शरीरं न विन्दामि
न पश्यामि, अयं कामवेदनया मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ तत्र दृष्टान्तः-जरतो जीर्यमाण-
स्याश्वस्य मृत्युना क्रेत्रा वा नीतस्य शरीरं न दृश्यत एवमस्यापीत्यर्थः ॥ पक्षे
विष्णुभक्त्या उपतापितः कामो भोगाशक्तिं सुखास्वादलक्षणां रतिं च परिहरति
श्रद्धां च वशीकर्तुं न क्षमते, अतोऽस्य स्वरूपं शीघ्रमेव नंक्ष्यतीति भावः ॥११७॥
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेप्यामीति तन्वा३शूशुजानः ।
अक्षासो अस्य वितिरंति कामं प्रतिदीव्नेदधत आकृतानि ॥११८॥
ऋ. १०. ३४, ६
हनुमान के द्वारा लङ्कादाह कर दिये जाने पर अहङ्कार से शरीर
को फुलाता हुआ रावण 'मैं जीतूँगा' इस प्रकार प्रश्नार्थी बनकर सभा में
आता है । अक्षसदृश कनिष्ठभ्राता विभीषण आदि उसके मनोरथ को
विशेष रूप से तिरस्कृत करते हैं ।
सभामेतीति-एवं हनुमता लङ्कादाहे कृते सति कितवो धूर्त्तो रावणः पृच्छ-
मानः प्रश्नार्थी सन् सभामेति जेप्यामीत्यहङ्कारेण तन्वा शरीरेण शूशुजानो वर्ध-
मानः । वस्य जश्त्वं छान्दस्रम् ॥ अक्षासः अक्षसदृशाः कनिष्ठभ्रातरो विभीषणादयः
अस्य कामं मनोरथं वितिरन्ति विशेषेण तिरस्कुर्वन्ति । कीदृशाः प्रतिजिगीषवे
रामाय कृतानि सीताख्यपणितद्रव्यलाभसूचकानि लक्षणानि आदधतः समर्थयन्तः ।
पक्षे सभाशास्त्रम् । अक्षासः प्रमाणानि प्रतिदीव्ये बोधाय शेषं प्राग्वत् अत्र प्रास्य
धारा इति मन्त्रः पठनीयः स च व्याख्यात उपोद्घात एव तत्र सख्युर्विष्णोर्जामिं
जायां सीताख्यां क्रन्दन्तीमपि भगवान् न एति न प्राप्नोतीत्येव पदार्थः-शेषं
पूर्ववदेव ॥ ११८ ॥
उदीर्ष्वातः पतिवतीं ह्ये ३ षा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीले ।

८४ मन्त्ररामायण
अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥११९॥
ऋ० १०. ८५, २१
सभा रावण से प्रार्थना करती है कि 'आप सीता विषयक अभिलाषा
से निवृत्त हों क्योंकि वह पतिव्रता हैं, परपत्नी व्यामोहकारी होती है।
संसार के समस्त ऐश्वर्यों से युक्त आपसे हमलोग नमस्कार पूर्वक प्रार्थना
करते हैं। आप अन्य किसी पितृगृह में स्थित कन्या की इच्छा कीजिये।
जो आपके भाग्य में है उसे प्राप्त कीजिये।'
एवमुक्तवापि तस्या रावणं प्रार्थयन्ते-उदीर्ष्वेति । अतः सीताविलापनिर्वन्धा-
दुदीर्ष्वं उदगच्छ निवृत्तो भव, हि यतःएवा पतिवती परभार्या, विश्वावसुं रावण-
व्यामोहकारी गन्धर्वः विश्वानि वसूनि यस्मिन् इति वा अद्यसकलकामं रावणं
त्वां नमस्कारेण सह गीर्भिर्वाग्भि रीळे स्तौमि प्रार्थयामि । अन्यां पितृगृहस्थाम्
अप्रत्तां कन्यामिच्छ, व्यक्तां विस्पष्टां ज्ञातशीललक्षणां सा का स्त्री ते तव भागः
जनुषा जन्मना तस्य तं विद्धि प्राप्नुहि ॥ ११९ ॥
'उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेलामहेत्वा ।
अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं १ सं जायां पत्या सृज ॥१२०॥
ऋ० १०. ८५, २२
विश्व के धन के स्वामी रावण, तुमको हम नमस्कार करते हैं।
आप सीता के अतिरिक्त किसी अन्य स्त्री की कामना कीजिये, सीता
को उनके पति राम को दे दीजिये।
उदीर्ष्वेति-अत्र द्वितीयमन्त्रे इच्छेत्यन्तं प्राग्वत् प्रफर्व्यं प्रकर्षेण फलाभ्यां
स्तनाभ्यां वेति रंहतीति प्रफल्वीः । लस्य रत्वम् अन्तलोपश्च छान्दसः । प्रफर्व्यं
सुस्तनीमित्यर्थः । जायां सीतां पत्या रामेण संसृज साम कुर्वित्यर्थः ॥ पक्षे
बोधप्रियां श्रद्धामपहाय विषयसुखदायिनीं श्रद्धामाश्रयस्वेति भावः ॥ बोधेन सह
कुर्वतस्तस्याऽपि कल्याणं भवति-"बुद्धीनां च तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"
इति सर्वकर्मफलभागित्वश्रवणात् ॥ १२० ॥
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् ।
उतो त्वस्मै तन्वं १ विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥१२१॥
ऋ० १०. ७१, ४
एक ओर प्रहस्तादि को देखकर और हनुमान द्वारा किये गये कार्यं
को देखकर भी शुक सरणादि द्वारा शत्रुपक्ष के बल को सुनकर भी नहीं

मन्त्ररामायण ८५
सुनता है। जबकि विभीषण के प्रति वाणी अपने स्वरूप को कामनयुक्त
स्त्री के समान प्रकट करती है अर्थात् विभीषण दूसरों के द्वारा अदृष्ट
भविष्य को देखता है।
एवं बोध्यमानेषु रावणादिषु किं वृत्तमत आह-उतत्व इति। उतत्वः अपि
चैकः प्रहस्तादिः पश्यन् एकेन हनुमता कृतं कदनं पश्यन्नपि वाचं वचनस्यार्थं न
ददर्श मशंधत्वात् उत त्वः अप्येको रावणादिः शृण्वन्नपि शुकसारणादिमुखेन
परबलमाकर्णयन्नपि न शृणोति तन्मनसि न करोति दुराग्रहग्रस्तत्वात्, उतो अपि
त्वास्मै अन्यस्मै विभीषणाय तथ्यं स्वरूपं वाक् स्वार्थं प्रकटीकरोति, यथा उशती
कामयमाना जाया पत्ये सुवासाः ऋतुमती स्वं गुह्यं दर्शयति, तद्वत् अन्यैरदृष्टोऽपि
भावी विभीषणादिमिर्दृष्ट इत्यर्थः ॥ १२१ ॥
परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।
अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥१२२॥
ऋ. ६. ४७, १७
विभीषण जन्मवन्धु रावणादि के स्नेह को दूर करता है और मृत्यु
आदि को पार करने की इच्छा करते हुए रामादि के साथ मित्रता करता
है। अवश्य ही शत्रु को जीतूँगा' रावण के इस भ्रान्ति ज्ञान से दूर किया.
गया विभीषण भविष्य को देखता हुआ अमरत्व को प्राप्त करता है।
ततस्ते किम् चक्रुरत आह-परा पूर्वेषामिति पूर्वेषां जन्मबन्धूनां रावणादीनां
सख्या सख्यानि स्नेहम् परावृणक्ति दूरीकरोति विभीषणादिः, विशेषेण तर्तुराणः
मरणं तर्तुकामः अपरैः कार्यबन्धुभिः रामादिभिः सह सख्यानि एति
अभिगच्छति, अनानुभूतीः रावणादीनां भ्रान्तिज्ञानानि अवश्यमेव शत्रून् जेष्याम
इत्येवंरूपाणि अवधुन्वानो दूरीकुर्वन् इन्द्रः इदम् भाविकदनम् पश्यतीति इदन्द्र
इदन्द्र एव इन्द्रो विभीषणः पूर्वीः शरदः कालमृत्युं तर्तरीति अतिशयेन अमरत्वं
प्राप्य तरति । इदमीदृशमिति- “तमिदन्द्रम् सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते” इति-
श्रुतिदृष्टमत्र इन्द्रशब्दस्य निर्वचनम् ज्ञेयम् ॥ पक्षे पूर्वेषां कामादीनाम् अपरेषां
शमादीनाम् अनानुभूतीर्देहाद्यात्मभ्रान्तीः ॥ १२२ ॥
अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् ।
समर्यमा संभगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ॥१२३॥
ऋ. १०. ८५, २३
ऐसा करने वाले विभीषण की पुरोहित स्तुति करते हैं : राक्षसादि

८६ मन्त्ररामायण
रूपो कण्टक से रहित पथ पर चलने वाले हमारे मित्र वैकुण्ठ स्थित
होने पर भी पृथिवी पर स्थित श्रेष्ठ स्थान राम के पास जावें। देव राम
से हमारा मिलन करावें। राम और सीता का दाम्पत्य धर्म सुसंयत हो।
एवं कुर्वतां विभीषणादीनां पुरोहिताः स्वस्त्यनं कुर्वन्ति-अनृक्षरा इति ।
ऋग्भ्यो वेदमार्गात् क्षरन्ति ते ऋक्षराः राक्षसादयः कण्टकाः तद्रहिताः अनृक्षराः,
अतएव ऋजवः पन्थाः पन्थानः सन्तु, येभिः येः पथिभिः नाऽस्माकं सखायः
वरेयं वरे श्रेष्ठे भूस्थानं याति सञ्चरति तं सर्वोपरि वैकुण्ठे स्थितमपि भूस्थं रामं
यन्ति गच्छन्ति, अर्यमा देवो नः अस्मदीयान् संनिनियात् रामेण सह ऐक्यं गमय-
तात्, भगश्च संनिनियात्, तथा जास्पत्यं सीतारामयोर्दाम्पत्यं धर्मः सुयमं सुसंयतम्
अस्तु, भो देवाः ॥ १२३ ॥
प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात् सविता सुशेवः ।
ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या दधामि ॥ १२४॥
ऋ. १०. ८५, २४
विभीषण सीता को आश्वासन देता है : 'कर्माध्यक्षदेवता सविता
ने जिस वरुण के पाश के दुःख से तुम्हें बाँधा है, उससे तुम्हें
छुड़ाऊँगा । सुन्दर कर्मफल के भोगस्थान पुण्यस्थान में दुःखरहित होकर
तुम पति के साथ विचरण करोगी ।
गच्छन् विभीषणः सीतामाश्वासयति-प्रत्वेति । त्वा त्वां वरुणस्य पाशात्
प्राप्तिदुःखात् प्रमुञ्चामि, येन पाशेन त्वा त्वां सविता कर्माध्यक्षो देवः अबध्नात्,
सुशेवः सुसुखः ऋतस्य कर्मफलस्य योनौ भोगस्थाने सुकृतस्य पुण्यस्य लोके स्थाने
अरिष्टां निर्दुःखां त्वां सह पत्या दधामि मा चिन्तां कुर्वित्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये
वर्तमानवन्निर्देशः ॥ १२४ ॥
आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोऽयुक्त यद्धरि तो वीतपृष्ठाः ।
उद्भाननावमनयन्त धीरा आशृण्वन्तीरापो अर्वागत्तिष्ठन् ॥१२५॥
ऋ. ५. ४५, १०
तब विभीषण के सेवा में आ जाने पर राम ने पुल बनाकर समुद्र
पार किया, उसे कहते हैं : सूर्यवंशी राम ने समुद्रजल में पर्वतों को पुल
के रूप में जोड़ दिया । हनुमानादि ने समुद्र को सेवक बनाते हुए उसमें
नाव के समान पर्वतों को रखा ।
ततो विभीषणे दासतां गते रामः सेतुं कृत्वाऽतरदित्याह-आ सूर्य इति सूर्यो

सूर्यवंशो रामः शुक्लं शुद्धम् अर्णः समुद्रजलम् अरुहत् केनोपायेनेत्यत आह—
अयुक्तेति । यत् यतः हरितः पर्वततत्त्वसामान्यात् विराडंगुलिरूपान् पर्वतान्
अयुक्त सेतुरूपेण योजितवान् । वीतपृष्ठाः अनुच्चाः सुसमा इत्यर्थः ॥ तांश्च धीराः
हनुमदादयः उद्घाननावम् उदकदेशेन नावमिव अनयन्त आनीतवन्तः । अगाधे
जले कथमासां न मज्जनं जातम् अत आह-आशृण्वतीरिति । आशृण्वतीः-
आज्ञाकारिण्यः आपः समुद्ररूपाः अर्वान् अतिष्ठन् उपस्थानं दासवदकुर्वन् ॥ पक्षे
सूर्य आत्मा शुक्रमर्णः ब्रह्म समुद्रम् हरितः इन्द्रियनद्य आपो मनः ॥१२५॥
अश्मन्वती रीयते संरभध्वमुत्तिष्ठत प्रतरतासखायः ।
अत्रा जहीम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥१२६
ऋ. १०. ५३, ८
सेनापति ने कहा

८८ मन्त्ररामायण
नागपाशबन्धाद्याः जघ्नथुः नाशयामासथुः युधां वृषशिप्रेय महोक्षसदृशशरीरस्य
पृतनाज्येषु पक्षे यज्ञोपयोगाय माया लयविक्षेपरूपाः ॥ १२७ ॥
हरयो धूमकेतवो बातजूता उपद्यवि ।
यतन्ते पृथगग्नयः ॥१२८॥
ऋ० ८. ४३, ४
धूमकेतु के समान पूँछ वाले वानर, अन्तरिक्षचर राक्षसों को मारते
हैं और अग्नि के समान नष्ट करने में समर्थ हैं ।
हरय इति-हरयो वानराः, धूमवत् धूसराः केतुवदूर्ध्वंकृतानि पुच्छानि येस्ते
धूमकेतवः, वातो जूतो अतिवेगात् प्रवर्तिता यैस्ते वातजूताः उपद्यवि अन्तरिक्षे
यतःते अन्तरिक्षचरान् राक्षसान् बाधितुं यत्नं कुर्वन्ति पृथक् पृथक् प्रत्येकमिति
यावत् । अग्नयः अग्निवदितरनैरपेक्ष्येण सर्वं राक्षसकुलं दग्धुं क्षमा इत्यर्थः ॥ पक्षे
हरय इन्द्रियाणि हार्दाकाशे यतन्ते प्रवेष्टुमिति शेषः । अग्निवन्निर्दोषः ॥१२८॥
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शतादश ॥१२९॥
ऋ० ६. ४७, १८
राक्षसों के अनेक रूप धारण करने पर राक्षसों के प्रत्याख्यान के
लिये राम ने भी अनेक रूप धारण किये । राम माया से बहु रूप को
प्राप्त होते हैं। सहस्रों वानर राम के अनुवर्ती हैं और राम ही सभी
वानर रूपों में स्थित हैं ।
रूपमिति-रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, यावन्ति राक्षसानां रूपाणि तावन्ति
तत्प्रतिकूलानि रूपाणि दधारेत्यर्थः । तदस्य रामस्यानेकरूपत्वं प्रतिचक्षणाय
विराधिरूपान्तरप्रत्याख्यानाय । न तु राम एव विश्वरूपांस्ति, अतस्तेषु रूपेषु
स्वावयवेष्विव अन्योऽन्यं बाध्यबाधकभावो न युक्त इत्याशंक्या- इन्द्र इति । इन्द्रो
रामः पाशान्यायेन बहुवचनमवयवाभिप्रायम् । तथा च सत्त्वप्राधान्येन देवरूपः,
रजः प्राधान्येन असुररूपः, तमःप्राधान्येन राक्षसरूप इति पुरुरूपो बहुरूप ईयते
गम्यते । यथा सर्वरसोपादानस्यापि जलस्य स्वाभाविकं माधुर्यमिक्षुद्राक्षादिष्वति-
शयेनाभिव्यज्यते । निम्बूमरिचादिषु तदभिभूयोपाधिकमम्लत्वकटुत्वादिकं प्रथते
तद्वदिदं द्रष्टव्यम् । अतस्तेषां बाध्यबाधकभावो युज्यत एव । हि यस्मात् अस्य
इन्द्रस्य दशशता सहस्रम् अनन्ता इत्यर्थः । हरयो वानरा राममनोऽनुवर्तिन-
कायव्यूहे योगिशरीरांतरवद्युक्ताः सन्नद्धाः दृश्यन्त इति शेषः । राम एव सर्ववानरः

मन्त्ररामायण ८९
रूपोऽभवदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- "अयं वै हरयोऽयं वै दश च शतानि च
सहस्राणि च बहूनि चानन्तानि च" इति । पक्षे देवासुराः शमकामादयः, इन्द्र
आत्मा हरय इन्द्रियवृत्तयः शेषं समानम् ॥ १२९ ॥
यः सुविन्दमनर्शनिं पिप्रुं दास महीशुवम् ।
वधीदुग्रो रिणन्नपः ॥१३०॥
ऋ. ८. ३२, २
बिन्दु के समान जिसके शिर रूपी अवयव गिर रहे हैं, गतिरहित,
सर्प के समान फूत्कार करने वाले नीच रावण को राम ने समुद्र पर पुल
बनाकर मारा ।
य इति-यो रामः सुविन्दं सरन्ति पतन्ति बिन्दुवद्वर्तुलाः शिरोरूपा अवयवा
यस्य स सुविन्दश्चः अदन्तत्वम् आर्षम् । अत एवानर्शनिम् अगति कम् । ऋष
गतिस्तुत्यारित्यस्य सौत्रस्य धातोरेदं रूपम् । पिप्रुमिव पिप्रुं शरीरस्थचर्मकील-
वद्गत्यां मष्याकारचित्ररूपं दासं रावणं सर्पवत् सविषोच्छ्वासं वधीत् अवधीत् ।
उग्रः यतः सामुद्रोरपि रिणन् सेतुकरणेन हिंसन्, तस्य कृतानि प्रवोचतेति
पूर्वमन्त्रगतेनान्वयः । सुविन्दादयः पञ्च राक्षसा इति भाष्यम् । पक्षे सुविन्दं
निर्वीर्यम्, अनर्शनिं चित्तनिरोधाद्गतिकम्, पिप्रुं प्रसर्पणशीलं लोभकुम्भकर्णम्,
दासं दस्यत्युपक्षीणोतीति कामरावणम्, अहीशुवम् क्रोधेन्द्रजितं च अपः देहं
रिणन् प्रविलापयन् योऽवधीत्, तस्य योगिनः कृतानि ॥ १३० ॥
भद्रो भद्रया सचमान आगात् स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् ।
सुप्रकेतैर्युभिरग्निर्बितिष्ठन् रुशद्भिर्वर्णैरभि राममस्थात् ॥१३१॥
ऋ. १०. ३, ३
रामभद्र के सीता के साथ आने पर दण्डकारण्य में राम की अनु-
पस्थिति में सीता को हरने के लिये रावण आया था, उस समय सीता
के सहचर अग्निदेव थे । अतः द्युलोक से आकर सीता के साथ राम के
सामने स्थित होकर अग्निदेव ने राम की पत्नी के निर्दोषत्व को सूचित
किया ।
भद्र इति-भद्रः रामभद्रः भद्रया सीतया सह सचमानः सज्जमानः आगात्
दण्डकारण्यमित्यर्थात्, स्वसारम् अंगुलयः स्वसारः तद्वन्तं सीतायाः पाणि ग्रहीतुं
जारा रावणः पश्चात् रामापराध्ने अभ्येति आगत इति पूर्वोक्तानुवादः । ततो
रावणे हते सति "जाया गार्हपत्य०" इति श्रुतेः जाया सहचरोऽग्निः, द्युभिः

९० मन्त्ररामायणम्
द्युलोकसाधनतया द्युशब्दवाच्यः, रामदारैः सह रामं रामस्याऽभिमुखम् अस्थात्
स्थितवान्, सुप्रकेतैः शोभनचिह्नैरिति दारनिर्दोषत्वं सूचितम्, वितिष्ठन्नस्थादिति
सम्बन्धः तिष्ठन्नासीदित्यर्थः ॥ उशद्भिर्दीप्यमानैः वर्णैः लोहितादिवर्णज्वाला-
भिरुपलक्षितः, अयं चार्थः-पुनः पत्नीमग्निरदादिति मन्त्रान्तरेपि दृष्टः ॥ पक्षे
भद्रो वोढः, भद्रयां श्रद्धया, जार कामः, अग्निर्वाक् ॥ १३१ ॥
तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
वीळुहरास्तपउग्रो मयोभूरपो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥१३२॥
ऋ. १०. १०९, १
अग्नि द्वारा लायी गयी सीता के विषय में समुद्र, जलाधिप, काल-
चक्र के चालक निमेषादि के अधिष्ठाता देवताओं ने राम से कहा कि
सीता के शरीर के चिह्नों से ज्ञात होता है कि इन्होंने उग्र धर्माचरण
किया है और ये निर्दोष हैं।
तेऽवदन्निति-ते प्रसिद्धाः देवर्षयोऽग्निना आनीतायाः सीतायाः ब्रह्मकिल्बिषे
ब्रह्मचर्यरक्षणाख्ये दोषे विषये ऋतेन सत्यशपथेन अवदन्, इयं निर्दोषेति शपथपूर्वकं
राममवदन्नित्यर्थः ॥ ते के अकूपारः समुद्रः, सलिलो निर्मलः सलिलाधिपो वा,
वीळुहराः कालचक्रचालकाः निमेषाद्यधिष्ठात्र्यो देवताः, तपो धर्मः, उग्रः, मयः
सुखं भवत्यस्मादिति मयोभूर्वातः, आपः शरीरम् तच्चिह्नानि वेत्यर्थः ॥१३२॥
सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहणीयमानः ।
अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्यानिनाय ॥१३३॥
ऋ. १०. १०९, २
पहले राजा सोम के द्वारा बृहस्पति-पत्नी का हरण कर लिया गया
और बाद में उन्हें लौटाया गया । पतिव्रत के कारण अपने दोष से रहित
तारा का वरुण-मित्र ने अनुगमन किया । अग्नि देवता इसे स्वयं लेकर
आये हैं, अतः यह भी तारा के समान निर्दोष है और तुम्हारे द्वारा
स्वीकार करने योग्य है ।
ते किमवदन्नित्यत आह-सोम इति । प्रथमो राजा सोमः ब्रह्मजायां
बृहस्पतिभार्यां पुनः हृत्वा तस्यां पुत्रमुत्पाद्य पश्चात्प्रायच्छत् दत्तवान्, अहणीय-
मानः अनिन्द्यमान इतरैः तारायां पातिव्रत्येन स्वकृतदोषाभावात् तस्याश्च
अन्वर्तिता अनुगन्ता वरुणो मित्र आसीद्, अग्निर्होता एनां हस्तगृह्य हस्ते
गृहीत्वा आनिनाय तस्मात्तारावदियं स्वयमदुष्टा त्वया स्वीकार्येति भावः ॥१३३॥

मन्त्ररामायण ९१
हस्तेनेव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन् ।
न दूताय प्रह्येतस्थ एषा तत्रा राष्ट्रं गुप्तं क्षत्रियस्य ॥१३४॥
ऋ. १०. १०६, ३
जैसे तारा को सभी देवताओं ने ब्रह्मपत्नी ब्रह्मचर्यवती कहा था,
उसी प्रकार इस निर्दोष सीता को ग्रहण करने से आपको दुःख नहीं
होगा। क्योंकि इस जन्म में रावण रूप भगवान के पार्षद के वेग
पूर्वक हरण करते समय इन्होंने उसका अनुसरण नहीं किया था। अतः
इनके द्वारा राम का कुलधर्म सुरक्षित है।
हस्तेनेति-अस्याः हस्तेनैव ग्राह्यः ग्रहणं तदेव आधिः दुःखं जातं न तारावत्
शङ्केन यतः सर्वे देवाः ब्रह्मजाया ब्रह्मचर्यवती परभार्येयमिति चाऽवाचन् इत एव
अनिच्छन्तीमेनां धर्षयतस्तव नलकुबरशापनाशो भविष्यतीत्यवदन्नित्यर्थः ॥ अतो
हन्तोः दूताय पार्षदाय रावणाय प्रह्ये प्रकर्षेण जिहीत इति प्रहीतस्मै, वेगेन
गच्छते एषा न तस्थे न तमनुसृतवती, तथा तेन प्रकारेणानया क्षत्रियस्य रामस्य
राष्ट्रोपलक्षितं कुलधर्मादिकं गुप्तं रक्षितम् ॥ १३४ ॥
देवा एतस्यामवदन्त पूर्वे सप्तऋषयस्तपसे ये निषेदुः ।
भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धां दधाति परमे व्योमन् ॥१३५॥
ऋ. १०. १०६, ४
बलपूर्वक हरण करने वाले के लिये मृत्युप्रद, परलोक में कष्ट देने
वाली इनकी देवताओं और सप्तऋषियों ने वन्दना की ।
देवा इति-एतस्यां निमित्तभूतायां भीमा मृत्युप्रदा उपनीता बलाद्गृहीता
ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः दुर्धां नरकयातनां दधाति परमे व्योमन् परलोके ॥ १३५ ॥
ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विषः स देवानां भवत्येकमङ्गम् ।
तेन जायामन्वविन्दद्बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुह्वं१न देवाः ॥१३६॥
ऋ. १०. १०६, ५
ब्रह्मचर्य का पालन करती हुई शत्रु के लिए विष के समान सोम के
द्वारा लायी गयी पत्नी को बृहस्पति ने जैसे स्वीकार किया था आप भी
सीता को स्वीकार कीजिये ।
ब्रह्मचारीति-ब्रह्मचारी प्राणः स्वाभाविकसंगृहीतः विषो व्याप्याः प्रजाः

९२ मन्त्ररामायण
वेविषत् व्याप्नुवन् एकं मुख्यम् अङ्गं चक्षुः तेन प्रमाणभूतेन जुह्वं न जुह्वस्थहविषत्
शुद्धाम् ॥ १३६ ॥
पुनर्वे देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत ।
राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥१३७॥
ऋ. १०. १०६, ६
दशरथादि मनुष्यों ने तथा अग्नि आदि देवताओं ने सत्य शपथ
करते हुए सीता को राम के लिए दिया ।
पुनरिति-देवा अग्न्यादयः, मनुष्याः दशरथादयो राजानः इन्द्रयमवरुणसोमाः
सत्यं शपथं कृण्वानाः ददुः रामायेति शेषः ॥ १३७ ॥
पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वी देवैर्निकिल्विषम् ।
ऊर्जं पृथिव्या भक्तायोरुगायमुपासते ॥१३८॥
ऋ. १०. १०६, ७
विवाह के बाद इस समय निर्दोष सीता को राम के लिए देकर
देवताओं ने महान् यश प्राप्त किया । पृथ्वी के राज्य को विभीषण सुग्रीव
आदि में बाँटकर सुखपूर्वक श्रीराम रहने लगे ।
पुनर्दायेति-विवाहापेक्षया इदानीं पुनर्दत्त्वा देवैर्निकिल्विषं निर्दोषं यथा
स्यात्तथा कृत्वी कृत्वा दत्त्वा च उरुगायं महाकीर्त्तिम् उपासते देवर्षयः । कथंभूतम्
पृथिव्याः ऊर्जमन्नाद्यं भक्ताय विभज्य विभीषणसुग्रीवलक्ष्मणादिभ्यो राज्यानि
विभज्य देवब्राह्मणयज्ञार्थं च विभज्य स्थितमिति शेषः ॥ १३८ ॥
सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानाँ आदिदेताः प्रदिविजे जवेन ।
मुमुक्षमाणा उत या मुमुग्धेऽथैता न रमन्ते नितिक्ताः ॥१३९॥
ऋ. १०. १११, ९
सर्परूपी रावण से ग्रसित समुद्र को पुनः अभय प्रदान किया । रावण
के भय से सिन्धुपत्नी नदियाँ शीघ्र चलती थीं । रावण के कारागार से
मुक्त होकर ये देवता भी शोक से रहित होकर भली प्रकार स्थित हो
गये हैं ।
तत्र प्रथमं प्रकृतैरेव कर्मभिरुपासकाः स्तुवन्ति-सृज इति । सिन्धून् समुद्रान्
सप्तचतुरो वा अहिना रावणस्य कालसर्पेण जग्रसानान् ग्रस्तान् सृज असृजः
अभयदानेन पुनः सृष्टवानसि, तथा-आदित अस्मादेव रावणात् एताः सिन्धुभार्याः

मन्त्ररामायण ९३
नद्यः प्रविविज्रे प्रकर्षेण सीताश्लेषितवत्यः जवेन वेगेन, तथा-मुमुक्षमाणा रावण-
कारागारादात्मनो मोक्षमिच्छन्तः मुमुचे मुक्ताः, अथ अन्यदा एता देवताः न
रमन्ते इति एव यतः निक्तिताः नितरां कटुकाः शोकोपहतरसाः इदानीं
सम्यगवर्तन्त इत्यर्थः ॥ पक्षे सिंधून् मैत्र्यादीन्, यमनियमप्राणायामप्रत्याहार-
सम्यमतर्कान् वा पूर्वोक्तान्, एताः शमदमादयः, मुमुक्षमाणाः जीवा अहिनो
मोहेन ॥ १३९ ॥
सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्त्सन्मज्जार आरितः पूभिदासाम् ।
अस्तमाने पार्थिवावसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः ॥ १४०॥
ऋ. १०. १११, १०
समुद्र के समान अपार राम के पास नदी के समान सीता आयीं ।
सीता की इच्छा करने वाला जार रावण मारा गया ! हे राम ! तुम्हारे
गृह अयोध्या में सभी सम्पत्तियाँ निवास करती हैं। आपको हम लोग
हृदयाकाश में देखें ।
सीता रामं प्रत्युपगतेत्यन्यापदेशेनाहुः-सध्रीचीरिति । सध्रीच्योः सहधर्म-
चारिण्यः । पूजार्थं बहुत्वम् । सिन्धुं समुद्रवदपारं रामम् उशतीरिव कामयमानाः
नद्य इव आयन् आगताः, आसां जारो रावणः सन्त् सर्वदा पूभित शरीरशोषको
यः सः आरितो हिंसितः ॥ पक्षे समूले कामे हते श्रद्धादयो ब्रह्मान्त्रिमुखं
प्रापुरित्यर्थः ॥ हे इन्द्र हे राम ते तव अस्तं गृहम् अयोध्यां हार्दाकाशं वा
पार्थिवानि वसूनि सर्वे कामा आजग्मुः अस्मे अस्मांश्च त्वद्दर्शिनः पूर्वीः सूनृताः
वेदस्य वाचः "एष सर्वेश्वरः" इत्यादयः "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादयो वा
आजग्मुः । ब्रह्मभावेन बहिर्भवन्तं हार्दाकाशे चाऽत्मानं त्वां पश्याम इत्यर्थः
॥ १४० ॥
सचन्त यदुषसः सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् ।
आयन्नक्षत्रं ददृशे दिवो न पुनर्यतो न किरद्धा नुवेद ॥ १४१॥
ऋ. १०. १११, ७
जब सीतारूपी उषा श्रीराम रूपी सूर्य से मिलीं तब उन राम रूपी
सूर्य की रश्मियों ने विभिन्न रूप धारण कर लिया । और कोई भी व्यक्ति !
उन राम के दर्शन न कर सका ।
ईदृशज्ञाने हेतुमुपासनामाह-सचन्त इति । केतवो ज्ञानवन्तोऽस्य रामस्य ।

: 'त्र' is right after 'ष्टि': 'ष्टि', then 'त्र' (with a diagonal line like 'त्र'), then 'य': "समष्टित्रयवाचकात्".
Wait, on line 13, the first word:
र्पदात्? Or र्पद्यात्? Or रात्पदात्?
Look at the first letter of line 13:
'र्' (repha) on 'प'? No, there is a letter before 'प':
It's 'रा' with a stroke: 'रात्'?
Wait, line 12 ends with:
"सदृशसमष्टित्रयाचकात्" (ending in 'त्').
Then line 13 begins with:
'र्पदात्' or 'रात्पदात्'?
Wait! Look at the top of the first letter on line 13:
There is a vertical stem 'रा' with a repha?
Wait, look at line 12: does line 12 end in a hyphen or letter?
Line 12 ends in: 'त्' (ta-virama).
Wait, why would line 13 start with 'र्पदात्'?
Wait! Is line 12 ending with "सदृशसमष्टित्रयाचकात्"? No!
Look at the end of line 12:
"सदृशसमष्टित्रयवाचकात्" - wait, there is no 'त्' at the end of line 12!
Look

(saḥ) ।
शि (shi) व (va) मि (mi) त्य (tya)
र्ध (rdha) / र्थ (rtha)?
मा (mā) त्रा (trā)
[space/break]
नि (ni) / वि (vi)
न्द् (nd)
ता (tā) / दा (dā) / ना (nā)
व (va)
श्य (shya) / च्य (cya)
प (pa) रि (ri) शि (shi) ष्ट (ṣṭa)
इ (i) ति (ti)
Let's look at the characters:
Is that: "निन्दतावश्य"?
Wait, look at the fourth character from 'नि':
It is 'व'.
The fifth is 'श्य'.
Is the third 'ता'?
Wait, could it be "निन्द्यतावश्य"?
Wait, why would anything be "निन्द्यतावश्य परिशिष्ट इति"?
Wait! Look at the preceding sentence:
"प्रपञ्चोपशममिति षण्णामुपाधीनां अद्वैतमिति सर्वेषां निरासः ।"
All the previous words in Mandukya 7 are negations (निरास):

• "न प्रज्ञानघनम्" इति विशेषविज्ञानहीनस्य प्राज्ञीयस्य [निरासः]
• "अदृष्टम्" इति ... सौप्तस्योपाधेः [निरासः]

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

९६ मन्त्ररामायण
मनु और सूर्य जिस वंश के प्रवर्तक हैं, उस वंश में जन्म लेने वाला
मैं ही मनु और सूर्य हूं, जिस अवतार के लिए दशरथ ने ऋषि को दान
से सन्तुष्ट किया, वह दीर्घदर्शी कार्यज्ञ ऋषि मैं हूं, मैं ही आर्जुनेय को
आयुष्य प्रदान करने वाला हूं । भृगु ने जो 'तुम्हारी पत्नी का हरण
अन्य कोई करेगा' शाप दिया था वह भी मैं ही हूं । मेरे शत्रुओं की
वृद्धि का कारण जो शुक्र है वह भी मैं हूं इसीलिए उपासक को सभी में
राम का दर्शन करना चाहिए ।
एवं राममुपासीनो रामतादात्म्याभिमानात्सार्वत्म्यं प्राप्तो वामदेवापरनामा
रुद्रो रामविशेषणैरात्मानं स्तौत्याह बृहदारण्यकश्रुतिः, तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वाम-
देवः प्रतिपेदे--अहं मनुरभवं सूर्यश्चेतीति । यस्मिन्वंशेऽहमुत्पन्नस्तत्प्रवर्तकौ
मनुसूर्याविहमेवाभवम्, यच्चमदवतारनिमित्तं दशरथेन तोषितः क

मन्त्ररामायण ९७
प्रवः पांतं रघुमन्यवोंधो यज्ञं रुद्राय मीलहुषे भरध्वम ।
दिवो अस्तोष्यसुरस्य वीरैरिषुध्येव मरुतो रोदस्योः ॥१४५॥
ऋ. १. १२२, १
'हे रामव्रती ! विद्यामृतवर्षी, रुद्र के लिए यज्ञ करते हुए तुम
लोगों को देह और मन की रक्षा करनी चाहिए। यह मानव शरीर
देवों के द्वारा तथा सनकादि के द्वारा स्तुत्य है। मनुष्यों के प्राण शरीर
से बाण के समान निकल जाते हैं। अतः इस चञ्चल जीवन के लिये
शीघ्र तारक गति की रुद्र से प्रार्थना करते हैं।'
एवं सफलोपासनां समाप्य तत्प्राप्तिकामैस्तत्सम्प्रदायप्रवर्त्तको रुद्रोप्याराधनीय
इत्याह-प्रवः पान्तमिति । हे रघुमन्यवः रामव्रतवो रामोपास्तिकामा इति
यावत्, मीढुषे विद्यामृतवर्षिणे रुद्राय यज्ञं भरध्वम् कीदृशं यज्ञं वः युष्माकम्,
अन्धः अन्नं तद्विकारं देहं मनश्च पान्तं रक्षन्तम् "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इति
देहवाङ्मनसांप्यत्र विकारत्वं श्रुतम् । कीदृशमन्धः यत् दिवः स्वर्गापेक्षयापि अस्तोषि
स्तुतं वेदे "ता अब्रुवन्त्सुकृतं वत" इति मानुषदेहस्य देवताभिरपि पुण्यत्वेन
स्तुतत्वात् । असुरस्य सुरां विनाश्यमरस्य ब्रह्मणो वीरैः पुत्रैः सनकादिभिरस्तोषीति
सम्बन्धः । मरुतां वाणवदाशुगाः प्राणाः रोदस्योर्भुवि दिवि च वसतां पुंसां नृणां
देवानां च इषुधी निषंगे इव देहे अर्द्धनिष्क्रान्ताः सन्ति, इषुध्यवेति-सुप आत्मन् ।
चञ्चलत्वाज्जीवितस्य शीघ्रं तारकप्राप्तये रुद्रं यजेतेति भावः ॥ १४५ ॥
हिरण्यकर्णम्मणिग्रीवमर्णस्ते नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः ।
अर्यो गिरः सद्य आजग्मुषीरुस्त्राश्चाकन्तूभयेष्वस्मे ॥१४६॥
ऋ. १. १२२, १४
जिस मणि रूपी मन्त्र के कान में पड़ते ही ग्रीवास्थित प्राण ऊपर
आ जाता है उस मन्त्रजल की हमारी सभी इन्द्रियाँ सेवा करें। ईश्वर
के गिरिधारकरूप तथा मन्त्रसिद्धिरूप तपजपादि से ही हमारे पास आयें
और सविकल्पक और निर्विकल्पक भावों में सिद्धियों द्वारा हमें आनन्दित
करें।
अनिज्यमानोपि रुद्रो देशविशेषे कालविशेषे च कारुणिकत्वात्तारकं
जनमात्रस्योपदिशतीति अत्र हि जन्तोः प्राणेषु प्रयाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे
येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवतीति अविमुक्तं प्रकृत्य जाबालाम्नातमर्थम्
७

१८ मन्त्ररामायण
ऋषिराह—हिरण्यकर्णमिति । हरणात् हिरण्यं तारकं महावाक्यं कर्णे पतति, येन
तत् हिरण्यकर्णं मणिः आत्मछत्त्वं ग्रीवास्थेन उत्क्रममाणप्राणेन लक्ष्यते, यत्र तत्
मणीग्रीवम्, अर्णो जलं नोऽस्माकं विश्वे देवाः सर्वाणीन्द्रियाणि वरिवस्यन्तु
सेवन्ताम् । अत्राहोरात्रपदयोः पूर्वापरवर्णलोपात् होरापदमिव हिरण्यकर्णमणि-
ग्रीवपदयोरपि पूर्वापरावयवलोपेन मणिकर्णपदं निष्पन्नं स्त्रीत्वं लोकात्, तेन
मणिकर्णिका रूपमर्णोत्र ग्राह्यम् । पदद्वयस्यैकस्वर्यपाठेनाङ्गाङ्गिभावावगमात् ।
तत्त्वज्ञानस्य वाक्यकारणकत्वेन तदर्थयोरपि तथात्वावगमाच्च अतोऽत्रार्णः शब्देन-
तदभिमानिनीं देवतामालक्ष्य तस्यां च विग्रहवत्त्वं प्रकल्प्य तन्नालङ्कारत्वकल्प्यर्थं
पदद्वयमिति क्लिष्टकल्पना नोत्तिष्ठति, गौरवादेकस्वर्यपाठविरोधाच्च । अत्र हि
वैदिकाः प्रथमं पदमाद्युदात्तं द्वितीयं सर्वानुदात्तं च पठन्तीति प्रसिद्धम्, न च तस्य
सर्वानुदात्तत्वे पूर्वविद्यवत्त्वमन्तरेणान्यन्निमित्तमस्तीति स्वरशास्त्रविद एवं
विदांकुर्वन्तु । अर्णसः सेवायाः फलमाह-अर्य इति । अर्य ईश्वरो महाह्रदः
उदाहृते सूक्ताद्यमन्त्रे दृष्टः । गिरिधारकरूपाः उस्राः मन्त्रसिद्धिरूपाः कामधेनवश्च
सद्यः तपोजपादिकं विनैव अकस्मादाजग्मुषीः आगमनशीलाः सर्वे अस्मे अस्मान्
च्छाक्तु तर्पयन्तु, उभयेषु सविकल्पकनिर्विकल्पकभावेषु सिद्धिभिः स्वरूपानन्देन च
प्रीणयन्तु । अत्र समाधिव्युत्थानद्वयव्यपेक्षया बहुत्वम् । आ इत्यस्यावृत्त्या सद्य
आजग्मुषीरित्यस्य पदद्वयस्याप्यावृत्तिः । अनाराधितापि रुद्रो मणिकर्णिकायामन्त-
काले तारकब्रह्मोपादिशति, किं पुनराराधित इति तदुभयं तारकादिना न
मोक्तव्यमित्यर्थः । यत्तु “वर्णोऽरणी यमपत्यम्” इति व्याख्यातं तदर्णः शब्दस्य
उदकनामसु पाठादपत्यनामरूपपाठाच्च श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादुपेक्ष्यम् ॥१४६॥
न स स्वो दक्षो वरुण धृतिः सा सुरामन्युर्विभीदको अचित्तिः ।
अस्ति ज्यायान्कनीयस उ पारे स्वप्नश्च नेदनृतस्य प्रयोता ॥१४७
ऋ. ७. ८६, ६
'हे वरुण हे दक्ष ! हनुमानादि के समुद्र-लङ्घन की सामर्थ्य तुम्हारी
ही थी । आप हम लोगों के प्राणों के समीप हैं । मद, क्रोध उन्मादादि
ग्रसित पुरुष अशक्त होने पर भी शक्ति साध्य कार्य करता है इसी प्रकार
हम लोग आपके सामर्थ्य से कार्य करते हैं । स्वप्न के समान सुख और
दुःख प्रयोजक और वियोजक होते हैं ।'
अतः परं विग्रहधर्मैरेव स्तुवन्ति न सस्व इति । हे वरुण हे वरणीयसः दक्षः
तत्सामर्थ्यं समुद्रोल्लंघनादि हनुमदादीनां स्वः स्वकीयं न भवति, किं तु तवैव सा
धृतिः आधिष्ठातृत्वम् । यतो ज्यायान् भवान् ईश्वरः कनीयसोऽस्मदादेर्जीवस्य

/अनृतस्येव). In print it looks like "अनृतस्येष". Let's write "अनृतस्येष".

Wait, check L19:
"इतरेषां परोक्षं कुत्सम् ऋषिमू आवः" vs "ऋषिम् आवः":
Look at "ऋषिम्": 'ऋ' 'षि' 'म्' - under 'म्' there is a virama. It is just "ऋषिम् आवः".

Check L22:
"मानीतवानसीत्यर्थः ।" - yes, "मानीतवानसीत्यर्थः".

Check L23:
"शूद्रस्यायोग्थेन" vs "शूद्रस्यायोग्येन":
It's definitely "शूद्रस्यायोग्येन".

Check L25:
"कुत्साय तज्जीवनार्थं न्यरन्धयः" or "अरन्धयः"?
Look at the first letter: it is 'अ' or 'न्य'?
Wait, compare it to 'अ' in 'अरन्धय' (L10):
In L10: "अरन्धय" -> the 'अ' has top curl, bottom curl, middle bar connecting to vertical line.
In L25: it has the exact same 'अ'! It is "अरन्धयः".

Everything is very clear and thoroughly checked.मन्त्ररामायण ९९
उ पारे समीपेरित अतस्त्वदीय