मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१८ मन्त्ररामायण
ऋषिराह—हिरण्यकर्णमिति । हरणात् हिरण्यं तारकं महावाक्यं कर्णे पतति, येन
तत् हिरण्यकर्णं मणिः आत्मछत्त्वं ग्रीवास्थेन उत्क्रममाणप्राणेन लक्ष्यते, यत्र तत्
मणीग्रीवम्, अर्णो जलं नोऽस्माकं विश्वे देवाः सर्वाणीन्द्रियाणि वरिवस्यन्तु
सेवन्ताम् । अत्राहोरात्रपदयोः पूर्वापरवर्णलोपात् होरापदमिव हिरण्यकर्णमणि-
ग्रीवपदयोरपि पूर्वापरावयवलोपेन मणिकर्णपदं निष्पन्नं स्त्रीत्वं लोकात्, तेन
मणिकर्णिका रूपमर्णोत्र ग्राह्यम् । पदद्वयस्यैकस्वर्यपाठेनाङ्गाङ्गिभावावगमात् ।
तत्त्वज्ञानस्य वाक्यकारणकत्वेन तदर्थयोरपि तथात्वावगमाच्च अतोऽत्रार्णः शब्देन-
तदभिमानिनीं देवतामालक्ष्य तस्यां च विग्रहवत्त्वं प्रकल्प्य तन्नालङ्कारत्वकल्प्यर्थं
पदद्वयमिति क्लिष्टकल्पना नोत्तिष्ठति, गौरवादेकस्वर्यपाठविरोधाच्च । अत्र हि
वैदिकाः प्रथमं पदमाद्युदात्तं द्वितीयं सर्वानुदात्तं च पठन्तीति प्रसिद्धम्, न च तस्य
सर्वानुदात्तत्वे पूर्वविद्यवत्त्वमन्तरेणान्यन्निमित्तमस्तीति स्वरशास्त्रविद एवं
विदांकुर्वन्तु । अर्णसः सेवायाः फलमाह-अर्य इति । अर्य ईश्वरो महाह्रदः
उदाहृते सूक्ताद्यमन्त्रे दृष्टः । गिरिधारकरूपाः उस्राः मन्त्रसिद्धिरूपाः कामधेनवश्च
सद्यः तपोजपादिकं विनैव अकस्मादाजग्मुषीः आगमनशीलाः सर्वे अस्मे अस्मान्
च्छाक्तु तर्पयन्तु, उभयेषु सविकल्पकनिर्विकल्पकभावेषु सिद्धिभिः स्वरूपानन्देन च
प्रीणयन्तु । अत्र समाधिव्युत्थानद्वयव्यपेक्षया बहुत्वम् । आ इत्यस्यावृत्त्या सद्य
आजग्मुषीरित्यस्य पदद्वयस्याप्यावृत्तिः । अनाराधितापि रुद्रो मणिकर्णिकायामन्त-
काले तारकब्रह्मोपादिशति, किं पुनराराधित इति तदुभयं तारकादिना न
मोक्तव्यमित्यर्थः । यत्तु “वर्णोऽरणी यमपत्यम्” इति व्याख्यातं तदर्णः शब्दस्य
उदकनामसु पाठादपत्यनामरूपपाठाच्च श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादुपेक्ष्यम् ॥१४६॥
न स स्वो दक्षो वरुण धृतिः सा सुरामन्युर्विभीदको अचित्तिः ।
अस्ति ज्यायान्कनीयस उ पारे स्वप्नश्च नेदनृतस्य प्रयोता ॥१४७
ऋ. ७. ८६, ६
'हे वरुण हे दक्ष ! हनुमानादि के समुद्र-लङ्घन की सामर्थ्य तुम्हारी
ही थी । आप हम लोगों के प्राणों के समीप हैं । मद, क्रोध उन्मादादि
ग्रसित पुरुष अशक्त होने पर भी शक्ति साध्य कार्य करता है इसी प्रकार
हम लोग आपके सामर्थ्य से कार्य करते हैं । स्वप्न के समान सुख और
दुःख प्रयोजक और वियोजक होते हैं ।'
अतः परं विग्रहधर्मैरेव स्तुवन्ति न सस्व इति । हे वरुण हे वरणीयसः दक्षः
तत्सामर्थ्यं समुद्रोल्लंघनादि हनुमदादीनां स्वः स्वकीयं न भवति, किं तु तवैव सा
धृतिः आधिष्ठातृत्वम् । यतो ज्यायान् भवान् ईश्वरः कनीयसोऽस्मदादेर्जीवस्य