मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायण ८९
रूपोऽभवदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- "अयं वै हरयोऽयं वै दश च शतानि च
सहस्राणि च बहूनि चानन्तानि च" इति । पक्षे देवासुराः शमकामादयः, इन्द्र
आत्मा हरय इन्द्रियवृत्तयः शेषं समानम् ॥ १२९ ॥
यः सुविन्दमनर्शनिं पिप्रुं दास महीशुवम् ।
वधीदुग्रो रिणन्नपः ॥१३०॥
ऋ. ८. ३२, २
बिन्दु के समान जिसके शिर रूपी अवयव गिर रहे हैं, गतिरहित,
सर्प के समान फूत्कार करने वाले नीच रावण को राम ने समुद्र पर पुल
बनाकर मारा ।
य इति-यो रामः सुविन्दं सरन्ति पतन्ति बिन्दुवद्वर्तुलाः शिरोरूपा अवयवा
यस्य स सुविन्दश्चः अदन्तत्वम् आर्षम् । अत एवानर्शनिम् अगति कम् । ऋष
गतिस्तुत्यारित्यस्य सौत्रस्य धातोरेदं रूपम् । पिप्रुमिव पिप्रुं शरीरस्थचर्मकील-
वद्गत्यां मष्याकारचित्ररूपं दासं रावणं सर्पवत् सविषोच्छ्वासं वधीत् अवधीत् ।
उग्रः यतः सामुद्रोरपि रिणन् सेतुकरणेन हिंसन्, तस्य कृतानि प्रवोचतेति
पूर्वमन्त्रगतेनान्वयः । सुविन्दादयः पञ्च राक्षसा इति भाष्यम् । पक्षे सुविन्दं
निर्वीर्यम्, अनर्शनिं चित्तनिरोधाद्गतिकम्, पिप्रुं प्रसर्पणशीलं लोभकुम्भकर्णम्,
दासं दस्यत्युपक्षीणोतीति कामरावणम्, अहीशुवम् क्रोधेन्द्रजितं च अपः देहं
रिणन् प्रविलापयन् योऽवधीत्, तस्य योगिनः कृतानि ॥ १३० ॥
भद्रो भद्रया सचमान आगात् स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् ।
सुप्रकेतैर्युभिरग्निर्बितिष्ठन् रुशद्भिर्वर्णैरभि राममस्थात् ॥१३१॥
ऋ. १०. ३, ३
रामभद्र के सीता के साथ आने पर दण्डकारण्य में राम की अनु-
पस्थिति में सीता को हरने के लिये रावण आया था, उस समय सीता
के सहचर अग्निदेव थे । अतः द्युलोक से आकर सीता के साथ राम के
सामने स्थित होकर अग्निदेव ने राम की पत्नी के निर्दोषत्व को सूचित
किया ।
भद्र इति-भद्रः रामभद्रः भद्रया सीतया सह सचमानः सज्जमानः आगात्
दण्डकारण्यमित्यर्थात्, स्वसारम् अंगुलयः स्वसारः तद्वन्तं सीतायाः पाणि ग्रहीतुं
जारा रावणः पश्चात् रामापराध्ने अभ्येति आगत इति पूर्वोक्तानुवादः । ततो
रावणे हते सति "जाया गार्हपत्य०" इति श्रुतेः जाया सहचरोऽग्निः, द्युभिः