सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 117, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 117

मन्त्ररामायण ८१
इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चरु मत्सरः ॥११४
ऋ. ९. ७२, ७
द्युलोक से भी महान जलपूर्ण नदियों से सिञ्चित समुद्र पर वानरों
को धारण करने के लिये पुल बनाया । वज्र के समान अप्रतिहत गति
वाले, धर्मस्वरूप, धन देने वाले, सोमयागादि से लोगों को पवित्र करने
वाले, देवताओं के लिये प्रीतिकर श्रीराम के बल से समुद्र भी घनत्व को
प्राप्त हो गया ताकि उस पर शिलायें तैर सकें।
नाभेति—दिवो द्युलोकादपि महः महति अपामूर्मौ सलिलानां सम्भे 'द्योः
समुद्रसमन्तर' इति द्युसमुद्रयोः साम्यदर्शनात् तादृशे समुद्रे अन्तः मध्ये समुद्रस्य
मध्ये इत्यर्थः ॥ पृथिव्याः नाभा । सुपो डादेशः । नाभिः नाभावुत्पन्नः पर्वत इति
यावत् स धरुणो वारकोऽभूत् । समुद्रे नौकावत्पर्वतसमुदायोऽपि वानराणां धारणार्थं
सेतुरूपेण स्थित इत्यर्थः ॥ कीदृशो नाभा सिंधुषु नदीषु निमित्तभूतासु उक्षितः
सिक्तः शिरसि प्रवर्तमानाभिर्नदीभिः आर्द्रीकृतः अतिशयेन महानित्यर्थः ॥ एतेन
“दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायते”। सेतौ तत्तत्पर्वतशिरोगता नद्योपि बह्वयः
सन्तीत्युक्तम् । कथं सलिले शिलानां तरणमत आह— इन्द्रस्येति इन्द्रस्य परमेश्वरस्य
रामस्य वज्रः वज्रवदप्रतिहतगतिः वृषभो धर्मः विभूनि व्यापकानि वसूनि
फलानि यस्य स विभूवसुः । दैर्घ्यं सांहितिकम् । सोमः सोमयागादिजन्मा हृदे
जनानां हृदयशोधनाय पवते गच्छति । कीदृशः सोमः मत्सरः देवानां मदकरः
हर्षद इतियावत् । यथाऽग्नये दिव्ये धर्मबलादग्निः स्वीयं दाहकत्वं त्यक्त्वा
शीतत्वं भजति एवमिहापि रामधर्मबलाद्विशुद्धहृदयो महोदधिरपि स्वीयं मज्जकत्वं
क्लेदकरत्वं च त्यक्त्वा घनत्वं गतः तेन तत्र पाषाणास्तरन्तीति भावः ॥११४॥
जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्वस्वित् ।
ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुपनक्तमेति ॥११५॥
ऋ. १०. ३४, १०
धूर्त रावण की पत्नी वैसे ही दुःखी रहती है जैसे कर्मानुसार परलोक
को गये पुत्र की माता दुःखी रहती है । वह धूर्त दुर्ग में रहता हुआ भी
डरता है और नष्ट होते हुए धन वाला वह रावण प्रदोष काल में सीता
के पास आता है ।
ततः परं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां सोममेव स्तुत्वाऽग्रिमसूक्तस्य अववेद्रप्सस्येत्यादे-
राद्येन चतुऋंचेन पुनः सेतुबन्धनमेव स्तुतं तद्वचश्चतुष्टयमग्रे व्याख्यास्यते । ततः
६