मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 133, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ेंमन्त्ररामायण ९७
प्रवः पांतं रघुमन्यवोंधो यज्ञं रुद्राय मीलहुषे भरध्वम ।
दिवो अस्तोष्यसुरस्य वीरैरिषुध्येव मरुतो रोदस्योः ॥१४५॥
ऋ. १. १२२, १
'हे रामव्रती ! विद्यामृतवर्षी, रुद्र के लिए यज्ञ करते हुए तुम
लोगों को देह और मन की रक्षा करनी चाहिए। यह मानव शरीर
देवों के द्वारा तथा सनकादि के द्वारा स्तुत्य है। मनुष्यों के प्राण शरीर
से बाण के समान निकल जाते हैं। अतः इस चञ्चल जीवन के लिये
शीघ्र तारक गति की रुद्र से प्रार्थना करते हैं।'
एवं सफलोपासनां समाप्य तत्प्राप्तिकामैस्तत्सम्प्रदायप्रवर्त्तको रुद्रोप्याराधनीय
इत्याह-प्रवः पान्तमिति । हे रघुमन्यवः रामव्रतवो रामोपास्तिकामा इति
यावत्, मीढुषे विद्यामृतवर्षिणे रुद्राय यज्ञं भरध्वम् कीदृशं यज्ञं वः युष्माकम्,
अन्धः अन्नं तद्विकारं देहं मनश्च पान्तं रक्षन्तम् "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इति
देहवाङ्मनसांप्यत्र विकारत्वं श्रुतम् । कीदृशमन्धः यत् दिवः स्वर्गापेक्षयापि अस्तोषि
स्तुतं वेदे "ता अब्रुवन्त्सुकृतं वत" इति मानुषदेहस्य देवताभिरपि पुण्यत्वेन
स्तुतत्वात् । असुरस्य सुरां विनाश्यमरस्य ब्रह्मणो वीरैः पुत्रैः सनकादिभिरस्तोषीति
सम्बन्धः । मरुतां वाणवदाशुगाः प्राणाः रोदस्योर्भुवि दिवि च वसतां पुंसां नृणां
देवानां च इषुधी निषंगे इव देहे अर्द्धनिष्क्रान्ताः सन्ति, इषुध्यवेति-सुप आत्मन् ।
चञ्चलत्वाज्जीवितस्य शीघ्रं तारकप्राप्तये रुद्रं यजेतेति भावः ॥ १४५ ॥
हिरण्यकर्णम्मणिग्रीवमर्णस्ते नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः ।
अर्यो गिरः सद्य आजग्मुषीरुस्त्राश्चाकन्तूभयेष्वस्मे ॥१४६॥
ऋ. १. १२२, १४
जिस मणि रूपी मन्त्र के कान में पड़ते ही ग्रीवास्थित प्राण ऊपर
आ जाता है उस मन्त्रजल की हमारी सभी इन्द्रियाँ सेवा करें। ईश्वर
के गिरिधारकरूप तथा मन्त्रसिद्धिरूप तपजपादि से ही हमारे पास आयें
और सविकल्पक और निर्विकल्पक भावों में सिद्धियों द्वारा हमें आनन्दित
करें।
अनिज्यमानोपि रुद्रो देशविशेषे कालविशेषे च कारुणिकत्वात्तारकं
जनमात्रस्योपदिशतीति अत्र हि जन्तोः प्राणेषु प्रयाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे
येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवतीति अविमुक्तं प्रकृत्य जाबालाम्नातमर्थम्
७