मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

· मन्त्ररामायण ८३
रावणबन्धु किसी से कहता है : 'हितोपदेश कर्त्ता से द्वेष करता है,
पत्नी भोगादि से रोकती है, तप्त होता हुआ परपत्नीसङ्ग को नहीं
गिनता है । अतः धूर्त के भोग शरीर को नहीं देखता हूं अतः यह
कामदेवता से मारा जायेगा ! इन्द्रियों के क्षीण हो जाने पर मृत्यु उसके
शरीर को ले जायेगी ।'
द्वेष्टीति-रावणबन्धोः कस्यचिदुक्तिः श्वश्रूदां स्वपक्षीयान् स्त्रीगणान् हितो-
पदेशकर्तॄन् द्वेष्टि, जाया अपरुणद्धि भोगादौ निरुन्धे, नाथित उपतप्तः मर्डितारं
सुखयितारं परदारसङ्गं न विन्दते, अतोऽस्य कितवस्य भोगं शरीरं न विन्दामि
न पश्यामि, अयं कामवेदनया मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ तत्र दृष्टान्तः-जरतो जीर्यमाण-
स्याश्वस्य मृत्युना क्रेत्रा वा नीतस्य शरीरं न दृश्यत एवमस्यापीत्यर्थः ॥ पक्षे
विष्णुभक्त्या उपतापितः कामो भोगाशक्तिं सुखास्वादलक्षणां रतिं च परिहरति
श्रद्धां च वशीकर्तुं न क्षमते, अतोऽस्य स्वरूपं शीघ्रमेव नंक्ष्यतीति भावः ॥११७॥
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेप्यामीति तन्वा३शूशुजानः ।
अक्षासो अस्य वितिरंति कामं प्रतिदीव्नेदधत आकृतानि ॥११८॥
ऋ. १०. ३४, ६
हनुमान के द्वारा लङ्कादाह कर दिये जाने पर अहङ्कार से शरीर
को फुलाता हुआ रावण 'मैं जीतूँगा' इस प्रकार प्रश्नार्थी बनकर सभा में
आता है । अक्षसदृश कनिष्ठभ्राता विभीषण आदि उसके मनोरथ को
विशेष रूप से तिरस्कृत करते हैं ।
सभामेतीति-एवं हनुमता लङ्कादाहे कृते सति कितवो धूर्त्तो रावणः पृच्छ-
मानः प्रश्नार्थी सन् सभामेति जेप्यामीत्यहङ्कारेण तन्वा शरीरेण शूशुजानो वर्ध-
मानः । वस्य जश्त्वं छान्दस्रम् ॥ अक्षासः अक्षसदृशाः कनिष्ठभ्रातरो विभीषणादयः
अस्य कामं मनोरथं वितिरन्ति विशेषेण तिरस्कुर्वन्ति । कीदृशाः प्रतिजिगीषवे
रामाय कृतानि सीताख्यपणितद्रव्यलाभसूचकानि लक्षणानि आदधतः समर्थयन्तः ।
पक्षे सभाशास्त्रम् । अक्षासः प्रमाणानि प्रतिदीव्ये बोधाय शेषं प्राग्वत् अत्र प्रास्य
धारा इति मन्त्रः पठनीयः स च व्याख्यात उपोद्घात एव तत्र सख्युर्विष्णोर्जामिं
जायां सीताख्यां क्रन्दन्तीमपि भगवान् न एति न प्राप्नोतीत्येव पदार्थः-शेषं
पूर्ववदेव ॥ ११८ ॥
उदीर्ष्वातः पतिवतीं ह्ये ३ षा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीले ।