मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 128, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें९२ मन्त्ररामायण
वेविषत् व्याप्नुवन् एकं मुख्यम् अङ्गं चक्षुः तेन प्रमाणभूतेन जुह्वं न जुह्वस्थहविषत्
शुद्धाम् ॥ १३६ ॥
पुनर्वे देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत ।
राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥१३७॥
ऋ. १०. १०६, ६
दशरथादि मनुष्यों ने तथा अग्नि आदि देवताओं ने सत्य शपथ
करते हुए सीता को राम के लिए दिया ।
पुनरिति-देवा अग्न्यादयः, मनुष्याः दशरथादयो राजानः इन्द्रयमवरुणसोमाः
सत्यं शपथं कृण्वानाः ददुः रामायेति शेषः ॥ १३७ ॥
पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वी देवैर्निकिल्विषम् ।
ऊर्जं पृथिव्या भक्तायोरुगायमुपासते ॥१३८॥
ऋ. १०. १०६, ७
विवाह के बाद इस समय निर्दोष सीता को राम के लिए देकर
देवताओं ने महान् यश प्राप्त किया । पृथ्वी के राज्य को विभीषण सुग्रीव
आदि में बाँटकर सुखपूर्वक श्रीराम रहने लगे ।
पुनर्दायेति-विवाहापेक्षया इदानीं पुनर्दत्त्वा देवैर्निकिल्विषं निर्दोषं यथा
स्यात्तथा कृत्वी कृत्वा दत्त्वा च उरुगायं महाकीर्त्तिम् उपासते देवर्षयः । कथंभूतम्
पृथिव्याः ऊर्जमन्नाद्यं भक्ताय विभज्य विभीषणसुग्रीवलक्ष्मणादिभ्यो राज्यानि
विभज्य देवब्राह्मणयज्ञार्थं च विभज्य स्थितमिति शेषः ॥ १३८ ॥
सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानाँ आदिदेताः प्रदिविजे जवेन ।
मुमुक्षमाणा उत या मुमुग्धेऽथैता न रमन्ते नितिक्ताः ॥१३९॥
ऋ. १०. १११, ९
सर्परूपी रावण से ग्रसित समुद्र को पुनः अभय प्रदान किया । रावण
के भय से सिन्धुपत्नी नदियाँ शीघ्र चलती थीं । रावण के कारागार से
मुक्त होकर ये देवता भी शोक से रहित होकर भली प्रकार स्थित हो
गये हैं ।
तत्र प्रथमं प्रकृतैरेव कर्मभिरुपासकाः स्तुवन्ति-सृज इति । सिन्धून् समुद्रान्
सप्तचतुरो वा अहिना रावणस्य कालसर्पेण जग्रसानान् ग्रस्तान् सृज असृजः
अभयदानेन पुनः सृष्टवानसि, तथा-आदित अस्मादेव रावणात् एताः सिन्धुभार्याः