मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 120, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें८४ मन्त्ररामायण
अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥११९॥
ऋ० १०. ८५, २१
सभा रावण से प्रार्थना करती है कि 'आप सीता विषयक अभिलाषा
से निवृत्त हों क्योंकि वह पतिव्रता हैं, परपत्नी व्यामोहकारी होती है।
संसार के समस्त ऐश्वर्यों से युक्त आपसे हमलोग नमस्कार पूर्वक प्रार्थना
करते हैं। आप अन्य किसी पितृगृह में स्थित कन्या की इच्छा कीजिये।
जो आपके भाग्य में है उसे प्राप्त कीजिये।'
एवमुक्तवापि तस्या रावणं प्रार्थयन्ते-उदीर्ष्वेति । अतः सीताविलापनिर्वन्धा-
दुदीर्ष्वं उदगच्छ निवृत्तो भव, हि यतःएवा पतिवती परभार्या, विश्वावसुं रावण-
व्यामोहकारी गन्धर्वः विश्वानि वसूनि यस्मिन् इति वा अद्यसकलकामं रावणं
त्वां नमस्कारेण सह गीर्भिर्वाग्भि रीळे स्तौमि प्रार्थयामि । अन्यां पितृगृहस्थाम्
अप्रत्तां कन्यामिच्छ, व्यक्तां विस्पष्टां ज्ञातशीललक्षणां सा का स्त्री ते तव भागः
जनुषा जन्मना तस्य तं विद्धि प्राप्नुहि ॥ ११९ ॥
'उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेलामहेत्वा ।
अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं १ सं जायां पत्या सृज ॥१२०॥
ऋ० १०. ८५, २२
विश्व के धन के स्वामी रावण, तुमको हम नमस्कार करते हैं।
आप सीता के अतिरिक्त किसी अन्य स्त्री की कामना कीजिये, सीता
को उनके पति राम को दे दीजिये।
उदीर्ष्वेति-अत्र द्वितीयमन्त्रे इच्छेत्यन्तं प्राग्वत् प्रफर्व्यं प्रकर्षेण फलाभ्यां
स्तनाभ्यां वेति रंहतीति प्रफल्वीः । लस्य रत्वम् अन्तलोपश्च छान्दसः । प्रफर्व्यं
सुस्तनीमित्यर्थः । जायां सीतां पत्या रामेण संसृज साम कुर्वित्यर्थः ॥ पक्षे
बोधप्रियां श्रद्धामपहाय विषयसुखदायिनीं श्रद्धामाश्रयस्वेति भावः ॥ बोधेन सह
कुर्वतस्तस्याऽपि कल्याणं भवति-"बुद्धीनां च तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"
इति सर्वकर्मफलभागित्वश्रवणात् ॥ १२० ॥
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् ।
उतो त्वस्मै तन्वं १ विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥१२१॥
ऋ० १०. ७१, ४
एक ओर प्रहस्तादि को देखकर और हनुमान द्वारा किये गये कार्यं
को देखकर भी शुक सरणादि द्वारा शत्रुपक्ष के बल को सुनकर भी नहीं