मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायण ९३
नद्यः प्रविविज्रे प्रकर्षेण सीताश्लेषितवत्यः जवेन वेगेन, तथा-मुमुक्षमाणा रावण-
कारागारादात्मनो मोक्षमिच्छन्तः मुमुचे मुक्ताः, अथ अन्यदा एता देवताः न
रमन्ते इति एव यतः निक्तिताः नितरां कटुकाः शोकोपहतरसाः इदानीं
सम्यगवर्तन्त इत्यर्थः ॥ पक्षे सिंधून् मैत्र्यादीन्, यमनियमप्राणायामप्रत्याहार-
सम्यमतर्कान् वा पूर्वोक्तान्, एताः शमदमादयः, मुमुक्षमाणाः जीवा अहिनो
मोहेन ॥ १३९ ॥
सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्त्सन्मज्जार आरितः पूभिदासाम् ।
अस्तमाने पार्थिवावसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः ॥ १४०॥
ऋ. १०. १११, १०
समुद्र के समान अपार राम के पास नदी के समान सीता आयीं ।
सीता की इच्छा करने वाला जार रावण मारा गया ! हे राम ! तुम्हारे
गृह अयोध्या में सभी सम्पत्तियाँ निवास करती हैं। आपको हम लोग
हृदयाकाश में देखें ।
सीता रामं प्रत्युपगतेत्यन्यापदेशेनाहुः-सध्रीचीरिति । सध्रीच्योः सहधर्म-
चारिण्यः । पूजार्थं बहुत्वम् । सिन्धुं समुद्रवदपारं रामम् उशतीरिव कामयमानाः
नद्य इव आयन् आगताः, आसां जारो रावणः सन्त् सर्वदा पूभित शरीरशोषको
यः सः आरितो हिंसितः ॥ पक्षे समूले कामे हते श्रद्धादयो ब्रह्मान्त्रिमुखं
प्रापुरित्यर्थः ॥ हे इन्द्र हे राम ते तव अस्तं गृहम् अयोध्यां हार्दाकाशं वा
पार्थिवानि वसूनि सर्वे कामा आजग्मुः अस्मे अस्मांश्च त्वद्दर्शिनः पूर्वीः सूनृताः
वेदस्य वाचः "एष सर्वेश्वरः" इत्यादयः "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादयो वा
आजग्मुः । ब्रह्मभावेन बहिर्भवन्तं हार्दाकाशे चाऽत्मानं त्वां पश्याम इत्यर्थः
॥ १४० ॥
सचन्त यदुषसः सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् ।
आयन्नक्षत्रं ददृशे दिवो न पुनर्यतो न किरद्धा नुवेद ॥ १४१॥
ऋ. १०. १११, ७
जब सीतारूपी उषा श्रीराम रूपी सूर्य से मिलीं तब उन राम रूपी
सूर्य की रश्मियों ने विभिन्न रूप धारण कर लिया । और कोई भी व्यक्ति !
उन राम के दर्शन न कर सका ।
ईदृशज्ञाने हेतुमुपासनामाह-सचन्त इति । केतवो ज्ञानवन्तोऽस्य रामस्य ।