मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 121, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ेंमन्त्ररामायण ८५
सुनता है। जबकि विभीषण के प्रति वाणी अपने स्वरूप को कामनयुक्त
स्त्री के समान प्रकट करती है अर्थात् विभीषण दूसरों के द्वारा अदृष्ट
भविष्य को देखता है।
एवं बोध्यमानेषु रावणादिषु किं वृत्तमत आह-उतत्व इति। उतत्वः अपि
चैकः प्रहस्तादिः पश्यन् एकेन हनुमता कृतं कदनं पश्यन्नपि वाचं वचनस्यार्थं न
ददर्श मशंधत्वात् उत त्वः अप्येको रावणादिः शृण्वन्नपि शुकसारणादिमुखेन
परबलमाकर्णयन्नपि न शृणोति तन्मनसि न करोति दुराग्रहग्रस्तत्वात्, उतो अपि
त्वास्मै अन्यस्मै विभीषणाय तथ्यं स्वरूपं वाक् स्वार्थं प्रकटीकरोति, यथा उशती
कामयमाना जाया पत्ये सुवासाः ऋतुमती स्वं गुह्यं दर्शयति, तद्वत् अन्यैरदृष्टोऽपि
भावी विभीषणादिमिर्दृष्ट इत्यर्थः ॥ १२१ ॥
परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।
अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥१२२॥
ऋ. ६. ४७, १७
विभीषण जन्मवन्धु रावणादि के स्नेह को दूर करता है और मृत्यु
आदि को पार करने की इच्छा करते हुए रामादि के साथ मित्रता करता
है। अवश्य ही शत्रु को जीतूँगा' रावण के इस भ्रान्ति ज्ञान से दूर किया.
गया विभीषण भविष्य को देखता हुआ अमरत्व को प्राप्त करता है।
ततस्ते किम् चक्रुरत आह-परा पूर्वेषामिति पूर्वेषां जन्मबन्धूनां रावणादीनां
सख्या सख्यानि स्नेहम् परावृणक्ति दूरीकरोति विभीषणादिः, विशेषेण तर्तुराणः
मरणं तर्तुकामः अपरैः कार्यबन्धुभिः रामादिभिः सह सख्यानि एति
अभिगच्छति, अनानुभूतीः रावणादीनां भ्रान्तिज्ञानानि अवश्यमेव शत्रून् जेष्याम
इत्येवंरूपाणि अवधुन्वानो दूरीकुर्वन् इन्द्रः इदम् भाविकदनम् पश्यतीति इदन्द्र
इदन्द्र एव इन्द्रो विभीषणः पूर्वीः शरदः कालमृत्युं तर्तरीति अतिशयेन अमरत्वं
प्राप्य तरति । इदमीदृशमिति- “तमिदन्द्रम् सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते” इति-
श्रुतिदृष्टमत्र इन्द्रशब्दस्य निर्वचनम् ज्ञेयम् ॥ पक्षे पूर्वेषां कामादीनाम् अपरेषां
शमादीनाम् अनानुभूतीर्देहाद्यात्मभ्रान्तीः ॥ १२२ ॥
अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् ।
समर्यमा संभगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ॥१२३॥
ऋ. १०. ८५, २३
ऐसा करने वाले विभीषण की पुरोहित स्तुति करते हैं : राक्षसादि