मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

६० मन्त्ररामायण
सङ्कटानि तैर्हेतुभिः अदितिम् । “इयं वा अदिति” इति श्रुतेः पृथ्वों तज्जां
त्वाम् उद्दिश्य स्वस्तये कल्याणाय त्वां भर्त्रा सह संगमयितुमित्यर्थः । विवास
प्रवासमपि कृतवानस्मि रामदासोऽहं त्वामुपागतोस्मीत्यर्थः । पक्षे विष्णुभक्तोऽहं
यज्ञादीनामनित्यफलतां ज्ञात्वा शुद्धबोधोल्लासिनीं श्रद्धां त्वां प्राप्तोस्मीत्यर्थः ॥
अक्षराणि तथैव योज्यः ॥ ७७ ॥
अव्ये वधूयुः पवते परि त्वचि श्नथीते नत्तीरदितेर्ऋतंयते ।
हरिरिक्रान्त्यजतः संयतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥७८॥
ऋ. ९. ६६, ३
दुष्ट कामुक रावण शुद्ध हो रहा है, मुझ सीता को पाकर ब्रह्मचर्य
को प्राप्त हो रहा है। क्योंकि उसके परिजनों द्वारा स्वर्ग से बलपूर्वक
लायी गयी स्त्रियाँ, सीता को न प्राप्त कर पाने से तप्त रावण को रुचिकर
नहीं लगती हैं। सोमचित्त के अधिष्ठाता हरि ने उसे आक्रान्त कर दिया है
कि स्त्रीसङ्ग के लिये इच्छुक रावण को अपने को संयमित रखना चाहिये
अन्यथा मरण भय को भी त्याग कर परपत्नी का सङ्ग करना चाहिये ।
इसलिये काम से दीप्त होता हुआ भी रावण अधिक सुशोभित नहीं होता
अपितु कृश हो रहा है।
एवं पवमानः सन्ततिरित्यिादिना स्वस्मिन्नामानुग्रहं पृष्ट्वा स्वस्य विशुद्धतां
मन्त्रद्वयेनाह—सीता—अव्ये इति । अव्ये अवीनारी रजस्वला तस्यां योग्यं कर्म
अव्यं मैथुनं तस्मिन् अव्ये निमित्ते वधूयुः वध्वा पुत्रभार्यया सह यौति मिश्री
भवतीति वधूयु दुष्टकामुकोपिरावणः त्वचि परिपवते शुद्ध्यति मदप्राप्त्या पाण्डुरो
भवतीत्यर्थः यतः अदितेः अदितिं सीतां मां प्राप्य ऋतं सत्यं ब्रह्मचर्यम् एति
प्राप्नोतीति ऋत यत् तस्मै ऋतयन्ते रावणाय तत्परिजनः नत्तीः नयन्ति
स्वर्गादिति नत्तय उर्वश्याद्याः स्त्रियस्ताः श्नथीते शिथिलाः करोति बलादाहरति
सीताया अलाभात्तप्यमानं रावणं चिकित्सितुमानीयता अपि रम्भाद्यस्तस्मै न
रोचन्त इत्यवज्ञातास्ता नयन्तीत्यर्थः । नन्वीदृशोपि बलात्सीतां कुतो न कामयत
इत्यत आह–हरिरिति । हरिः सोमश्चित्ताधिष्ठाता अक्रान् एनम् आक्रान्तवान् ।
यजतः सङ्गतिकर्तॄन् रावणादीन, अत एव तेषां मदस्संयतो निगृहीतः । अन्यथा
पाण्डुधन्मरणभयमपि त्यक्त्वा ते परदारानाक्रमेयुः, अत एव नृम्णा कामबलेन
शिशानो दीप्यमानो महीषो महान् रावणो न शोभते, न पुष्यत्यपि तु कृश एव
भवति ॥ ७८ ॥
उक्षा मिमाति प्रति यंति धेनवो देवस्य देवीरुपयंति निष्कृतम् ।

अत्यक्रमीदर्जुनं वारमव्ययमतकं न निक्तं परिसोमो अव्यत ॥७९॥
ऋ. ६. ६६, ४
कामाकुल रावण अन्यत्र रमण करता है। रावण अपने दोष से
भोग्य देवों के द्वारा प्रदत्त सुख को भी अधर्माधिक्य से नष्ट कर रहा
है। कृष्णावतार में अर्जुन वृक्ष बने हुए नलकूबर द्वारा भूतकाल में
रम्भा को बलपूर्वक पकड़ने पर रम्भा ने उन्हें शाप दे दिया कि किसी
स्त्री के साथ बलपूर्वक रति करने पर पाण्डु के समान मरण को प्राप्त
होंगे। अतः वह सीता के विषय में हठब्रह्मचर्य का पालन करता है।
पूर्वोक्तमेव विवृणोति-उक्षेति । उक्षेवोक्षाःरेतः सेचनकामः मिमाति आत्मानं
हिनस्ति, अन्यत्रारमणात् । यतो धेनवः इव धेनवः आगताः दिव्यस्त्रियः प्रतिवन्ति
परावृत्य गच्छन्ति, तावतैव देहस्य धर्मस्य देवीर्देवाङ्‌गनाः निष्कृतिम् आनृण्यम्
उपयन्ति, रावणकृतो धर्मस्तस्मै दिव्याङ्गनाः समर्प्य कृतार्थोऽभूत् न हि तस्य
भोगपर्यन्तं व्यापारोस्ति, रावणस्तु स्वदोषात् भोगभागभूत् देवदत्तमपि सुखम्
अधर्माधिक्यान्नाशयतीति भावः । अतीति-अर्जुनं कृष्णावतारे अर्जुनवृक्षतां प्राप्तं
नलकूबरं भाविदृत्त्या भूतवृत्त्या वाऽर्जुनशब्दवाच्यम् अव्ययं याति मनसा गच्छ-
तीत्यव्ययम् रम्भा सम्भोगार्थिनं वारं बालं स्वपुत्रम् अत्यक्रमीत् । वध्व्युः रम्भाया
आक्रमणेनातिक्रान्तवान्, अतस्तेन शप्तो मरणभयान्न सीतां बलाद्भोक्तुमिच्छति ।
ननु पाण्डुवन्मरणभयमप्यतिकामुकत्वात्कुतो न त्यजतीत्यत आह-अत्कमिति ।
सततं गच्छतीत्यत्को नित्यप्रवासी परिव्राट्, न शब्द इवार्थे परिव्राजमिव निक्तं
निर्णिंक्तं सीताविषये हठब्रह्मचर्यं तं सोमश्चित्ताधिष्ठाता सकलराक्षससंहारमिच्छन्
परि परितः चित्तप्रभावात् कामात् अव्यत अरक्षत् । अतोऽयं मां न स्पृष्टवान्
यदि स्पृशेत्, तर्हि नलकूबरशापेन सद्यो नश्येदित्यात्मशुद्धिरुक्ता ॥ ७९ ॥
अशुक्लेन रुशता वाससा हरिरमर्यो निर्णिजानः परिव्यत ।
दिवस्पृष्टं बर्हणा निर्णिजे कृतोपस्तरणं चम्वोर्नभस्मथम् ॥८०॥
ऋ. १०. ६६, ५
पहले न देखी गयी मुझ सीता को तुमने कैसे जाना ? यह पूछने पर
हनुमान कहते हैं : 'अलौकिक वानर रूपी मेरे द्वारा आप मलिन होने
पर भी सोने के कण के समान देदीप्यमान, वस्त्र से वियोगिनी दिखने
से जान ली गयी हैं। सुख के उच्च स्थान राम की पत्नी आपको मैंने
पहचान लिया ! आकाश में भी शक्तिशाली, ब्रह्माण्ड का शोधन करने

६२ मन्त्ररामायण
वाले वानर, राक्षस सेना को भस्म कर देंगे ।
अथाहदृष्टपूर्वां मां त्वं कथं ज्ञातवानिति प्रष्टु मिच्छन्तीं सीतामालक्ष्य हनू-
मानाह-अमृक्तेनेति । अमर्त्यः अपाकृतोहरिर्वानरो मद्रूपी अमृक्तेन
असम्मार्जितेन मलिनेन रुशता कनकतन्तुमयत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च दीप्यमानेन वाससा
वस्त्रेण वियोगिनीचिह्नेन परिव्यतपर्यवेष्टयन् ज्ञातवानित्यर्थः । कीदृशो
निणिजानः शोधयन् सीतामन्वेषन यन्नित्यर्थः । दिवः सुखस्य पृष्ठमिव पृष्ठम्
उच्चस्थानं यदपेक्षयाऽन्यन्महदानन्दस्थानं भर्तुर्नास्ति-“सर्वेषामानन्दानामुपस्थ्य
एकायनम्” इति श्रुतेः ॥ तादृशं रामस्य कलत्रं त्वां नभस्यं नभस्मार्यं नभोऽव्या-
कृतम् आकाशः शक्तिर्मयित्ति पर्यायाः तन्मयं परिव्यतेति सम्बन्धः ॥ यत् निणिजे
कण्टकनिरसने

मन्त्ररामायण ६३
शंनोनिवेशे द्विपदे चतुष्पदेऽस्मे वाजाः सोम तिष्ठंतु कृष्टयः ॥८२॥
ऋ. १०. ६६, ७
एक माह में सीता को खोज लेंगे। इस प्रतिज्ञा से च्युत होकर
नदी के प्रवाह के समान शीघ्रगामी वानर सीता को खोजते हुए पाताल
में प्रविष्ट होकर नरक में गये हुये के समान हो गये। तब उन्होंने सोम
राजा की स्तुति की कि 'हमलोगों का कल्याण करें। हम लोग संग्राम
में शत्रु को पराजित करें।' इस प्रकार स्तुति करने पर वे सब बिल
से निकल कर पृथ्वी पर आये।
नेन्द्राद्वत इत्युक्तं तदेव स्पष्टयति-सिन्धोरिवेति । सिन्धोः नद्याःप्रवणे निर्झर-
प्रपाते इव यथा प्रविष्टाः वृषच्युताः स्वातन्त्र्यलक्षणान्धर्मात् च्युताः प्रयाहवशा
भवन्ति, एवमेव शीघ्रगाभिनोपि वानराः निम्ने नीचे पातालमध्ये प्रविष्टाः
सन्तः वृथाः मासेन सीताशुद्धिमानेष्याम इति स्वप्रतिज्ञात्मकः येषांधर्मः ततः
[L

६४ | मन्त्ररामायण
सुस्पर्श चर्म से त्वक् देवता वायु सन्तुष्ट होंगे ।
ततो बिलान्निर्गत्यापि सीतायाः प्रवृत्तिमलभमानानां 'पुनस्तमेव शिरस्मा
इत्यादिभिरुत्तरस्य सूक्तस्य दशर्चस्य रेणुदृष्टस्य सप्तभिऋग्भिः स्तुतवतामप्यस्माकं
मयमागतमित्याहाष्टम्या शुचिः पुनान इति । एकवचनं जात्यभिप्रायम्, शुचिः
स्वभावशुद्धोपि अरेपसं निष्पापमपि तन्वं तनुं शरीरं पुनानः उपवासैः शोधयन्
हरिरनिलः सानवि सानौ मेरुशिखरे अध्ये संगमे निमित्ते नितराम् अवाविष्ट धावनं
कृतवान् प्रतिज्ञाभङ्गाद्भीतो वानरगणोऽनशनव्रतेन अभ्रपस्थानं ब्रह्मलोकं गन्तुं
त्वरावानभूदित्यर्थः । ततः सुकर्मभिः सुकृतवत्या सम्पातिना पक्षिणा बहुत्वं
पूजायाम् त्रिधातु क्लीबत्वं छांदसम्, वातपित्तकफात्मकं वानरशरीरं मधु आत्मनो
अन्नं क्रियते, वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवन्निर्देशः । अतिशीनानामेवां मध्ये योयो
मरिष्यति, तमहं भक्षयिष्यामीति मनस्यकरोदित्यर्थः ॥ कीदृशस्त्रिधातुः जुष्टः
मित्रादीनां प्रीत्यर्थं सम्यगेतैः सेवितस्तर्पितः । तथा हि-सुपक्वमाहारं भुंजानस्याऽपि
देहवह्निस्तृप्यति, सुरसं भुंजानस्य रसनादेवता वरुणस्तृप्यति, सुस्पर्शं वसनं
वसानस्य त्वग्देवता वायुस्तृप्यति ॥ ईदृशानां देहानां भक्षणेनाहं शुद्धः पुष्टश्च
भविष्यामीति सम्पाते राशयः ॥ ८३ ॥
पवस्व सोम देववीतये वृषेन्द्रस्य हार्दि सोमधान माविश ।
पुरा नो बाधाद्दुरितातिपारय क्षेत्रीवन्वि दिश आहाविपृच्छते ॥८४॥
ऋ. ६. ७०, ६
उसको मारने के लिये आता हुआ देखकर वे पुनः जीवन के लिये
सोम की स्तुति करने लगे : 'हे ईश्वर ! तुम अभिमत फलदाता हो,
देवों के रक्षक हो, तुम राम के हृदय में (सीता रूप में) रहते हो ! इस
पक्षी के द्वारा कष्टसाध्य मरण से हमें पार करो । पहले राम के द्वारा
सीता का पता पूछने पर जटायु न राम को सीता का पता बताकर
कुछ कार्य किया, हमलोग तो व्यर्थ ही मर रहे हैं ।
तं च जिघत्सुमायान्तम् अभिप्रैक्ष्य पुनः सोमं स्तुवंति शेषेण ऋग्द्वयेन
जीवनार्थम्-पवस्वेति । हे सोम त्वं वृषा अभिमतफलवर्षकः देववीतये देवानां
पाता प्रयतस्व यतस्त्वम् इन्द्रस्य रामस्य हार्दि हृदयंगमं सोमधानं सोमो धीयतेऽने-
नेति व्युत्पत्त्या सोमयागाधिकारे मुख्यं निमित्तं स्त्रीरूपम् आविश प्रविश सोमेनाहं
यक्ष्ये इति यथा सीता संकल्पयति, यथा च सोमेन देवाः तृप्यन्ति, तथा रावण-
वधेन सीतोप्रोत्साहनेन च सम्पादयेत्यर्थः । पुरा प्राक् नोऽस्माकं बाधात् अनेन

मन्त्ररामायण ६५
पक्षिणा वधात् दुरिता दुरितानि दुर्मरणानि अतिपारय सङ्कटान्यतिक्रम्योत्तारय
इत्युक्तवा जटायुं स्तुवन्ति । हि प्रसिद्धः तीक्ष्णदृष्टिर्जटायुनामा गृध्रः क्षेत्रवित्
सीतास्थानवित् विपृच्छते सीतायाः गतिं विशेषेण पृच्छते रामाय दिशः दिशं
संज्ञया आह उक्तवान् । सः रामार्थं मृतोपि किंचिद्रामकार्यं कृतवान् । वयं तु
व्यर्थमेव म्रियामह इत्यर्थः ॥ ८४ ॥
हितो न सप्तिरभिवाजमर्षेन्द्रस्येन्दो जठरमापवस्व ।
नावा न सिन्धुमतिपर्षि विद्वाञ्छूरो न युध्यन्व नो निदः स्पः ॥८५॥
ऋ. ९. ७०, १०
'हे हितकारी राम ! जैसे अश्व संग्राम में जाता है वैसे ही आप
शत्रु को मार कर इन्द्र की हवि के भोक्ता अपने सोमरूप से हवि
के द्वारा उदर में प्रवेश कीजिये । नौका के समान हमें संकट से पार
कीजिये । हमारे मन को जानने वाले आप व्यर्थ में बेचारे मारे गये
हमलोगों के प्रति ऐसा कहने वाले राक्षसों को मारिये !'
हितो नेति ॥ हे इंदो सोमाभिन्न श्रीविष्णो रामभद्र हितो हितकरो
नेत्युपमार्थे यथा-सप्तिरश्वः वाजं संग्रामं गच्छति, तथा-त्वं वाजम् अर्ष अभ्यर्णं
अभिमुखं गच्छ । ततो दारहरान् शत्रून्हत्वा दारैः संगतःसन् इन्द्रस्य हविर्भोक्तुः
स्वेनैव सोमरूपेण हविषा जठरम् उदरम् आपवस्व प्रविश । सोमयागान्कुर्वित्यर्थः ।
नावा नौकायानेन यथा सिन्धु नदीं नाविका अतिपर्षि अतिपारयन्ति, एवं त्वम्
अस्मान् सङ्कटानि अतिपर्षि अतिपारय । कीदृशो विद्वान् अस्माकं चित्तं जानन्
शूरो न युध्यन् शूर इव शत्रून् प्रहरन् नोऽस्माकं निदो निन्दकान् व्यर्थमेते वराकाः
मृता इत्येवंवदिनो राक्षसान् अवस्पः अवाङ्मुखं जहि स्पृहि हिंसायाम् । 'बहुलं
छन्दसि' इति श्नाप्रत्ययस्य लुक् तिपि गुणे हल्ङ्यादिना तिपो लोपः ॥ ८५ ॥
आदक्षिणा सृज्यते शुष्म्या ३ खदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृविः ।
हरिरोपशं कृणुते नभस्पय उपस्तरे चम्वो ३ ब्रँह्मनिर्णिजे ॥८६॥
ऋ. ९. ७१, १
स्वामिभक्त वानरों को जानकर सम्पाति ने कहा कि सीतान्वेषण
के लिये प्रार्थी तुम लोगों को दक्षिण दिशा में लंका में उनकी खोज
करना चाहिए । इस प्रकार आज्ञापित बलवान वानर ने सीता को प्राप्त
कर लिया । जागरूक यह वानर रावण से रक्षा करेगा, अतः
५

६६ मन्त्ररामायण
सीता उसे देखकर उसी प्रकार प्रेमयुक्त हुई जैसे बछड़े को देखकर गाय
दुग्धयुक्त हो जाती है।
तदेवं स्वामिभक्तान् वानरान् ज्ञात्वा सम्पातिरप्यनुजग्राहेत्याह-ऋषभो
वैश्वामित्रो नवर्चैन सूक्तेन आदक्षिणेत्यादिना। शुष्मी बलवान् हरिर्वानरः आ
दक्षिणा दक्षिणदिगभिमुखम् आसृज्यते आज्ञाप्यते सीतान्वेषणार्थी त्वं दक्षिणस्यां
दिशि लंकायां तस्या अन्वेषणं कुर्वित्याज्ञाप्यते, अर्थात् सूक्तांते दृष्टेन दिव्येन
सुपर्णेनेति गम्यते। एवमाज्ञप्तमात्रो हरिः आसदम् आसीदंत्यस्मिन्निति रामस्य
गृहं सीतारूपं वेति प्राप्नोति। तत्राप्य जागृविः जागरूकः सन् द्रुहो द्रोग्धुः रक्षसो
रावणात् पाति आत्मानमिति शेषः, स एव हरिः ओपशं सर्वस्य धारकं नभः
अव्याकृतं मायामयं सीतारूपं पयः पयस्वत् प्रसवयुक्तं कृणुते करोति, वत्सं गौरिव
सीता तमवेक्ष्य स्निग्धा अभूदित्यर्थः। कस्मै प्रयोजनाय-चम्वोः वानरराक्षससेनयोः
उपस्तिरे उक्तलक्षणाय तत्पूर्वकाय चम्वोः संग्रामाग्नौ होमायेत्यर्थः। होमस्यापि
प्रयोजनं ब्रह्मनिर्णिजे ब्रह्मणः ब्रह्मांडस्य कंटकोद्धरणेन शोधनाय, येन कंटका एव
मृताः, वानरास्तु मृता अपि पुनरुत्थापिता इति ध्वनितम् ॥ ८६ ॥
प्रकृष्टिवेव शूष एति रोरुवदसूर्य १ वर्णन्निरीणीते असुर्यतम् ।
जहाति वन्नि पितुरेति निष्कृतमुपप्रुतं कृणुते निणिज तना ॥८७॥
ऋ. ६. ७१, २
सीता को खोजने वाले वानरों ने राक्षसों को पीटकर गर्जनादि
मात्र से रावणादि को दीन बना दिया और उसने अल्परूप को त्याग
कर विशालरूप धारण कर लिया। वह पिता वायु के द्वारा वेगवान
हो गया और सीता के पास जाकर पुनः लघु रूप हो गया।
आसृष्टो हरिः कथं तां दिशं गतवानित्यत आह-प्रकृष्टिवेवेति । स आसृष्टो
हरिः शूषः सीतायाः शोधकः कृष्टिवेव कृष्टयः कर्षकाः लोकानां पीडका राक्षसा-
स्तान्हन्तीति तथा तेषां काल इव क्रूरः प्रेति प्रकर्षेण गच्छति । रोरुवत् गर्जन्
अस्य कर्षणकर्तुः रक्षोगणस्य वर्णं मुखच्छायाम् असूर्यम् अतिक्रूरं तं प्रसिद्धं
निर्जिणीते निर्गमयति प्रगतमात्रो रावणादीन् दीनान् करोति किं च वन्निम्
आवरणम् अल्पकायस्वरूपं जहाति त्यजति महद्रूपं धारयतीत्यर्थः । तथा-पितुः
वायोः निष्कृतं निश्चितं कृतं वेगवत्त्वम् एति प्राप्नोति ततश्च उपप्रुतं सीतायाः
समीपं गन्तुं प्रुतं प्लवनं कृणुते करोति निणिजं विशुद्धं यथा स्यात्तथा उपप्रुतं
कृणुते तना विस्तारेण महता रूपेण ॥ ८७ ॥

मध्वरामायण ६७
अद्रिभिः सुतः पवते गभस्त्योर्वृषायते नभसा वेपते मती ।
स मोदते नसते साधते गिरा नेनिक्ते अप्सु जयते परीमणि ॥८८॥
ऋ. ६. ७१, ३
वह वानर मध्यभाग में मैनाक पर्वत के द्वारा विश्राम के लिए
कहे जाने पर, हाथ का स्पर्श मात्र करके, अपने बल से प्रकशित होता
हुआ, आकाश मार्ग से चला गया । मेधावी, वाणी मात्र से कार्य सिद्ध
करने वाला, वह अपने बल से देवताओं में पूजित हुआ ।
अद्रिभिरिति-स हरिः मध्यैमार्गम् अद्रिभिः मैनाकपर्वतेन समुद्रमध्यादुद्गतेन
सुतः प्रसूनो मयि विश्रमस्वेति आज्ञप्तः सन् तं गभस्त्योः बाहुभ्यां पवते गच्छति ।
हस्तस्पर्शमात्रेण तं सम्भावयति, न तु तस्य पृष्ठे तिष्ठतीत्यर्थः । यतः वृषायते
वृषभद्वलं स्वीयं प्रकाशयति, अत एव नभसा आकाशेन वेपते सर्वत्र गच्छति ।
मती मेधावी पूर्वसवर्णः समती मत्या वा मोदते अनेनाहं मानित इति हृष्टो
भवति । अतएव गिरा नसते वाङ्मात्रेण तत्र संश्लिष्टो भवति । साधते स्वकार्यं
च साधयति, यतोयम्, अप्सु तीर्थरूपासु नेनिक्ते आत्मानं शोधयति, तथा परीमणि
परितो मीयते इति परिमा देहो यज्ञभूमी तत्र यजते आत्मानमंतर्यामिणं वा
देवान्वा पूजयते । स्वमुकृतवलेनैव सर्वं साधयति, न त्वन्यबलेनेति भावः ॥८८॥
परिद्युक्षं सहसः पर्वतावृधं मध्वः सिंचंति हर्म्यस्य सक्षणिम् ।
आयस्मिन् गावःसुहुताद ऊधनि मूर्द्धञ्छ्रीणंत्यग्रियं वरीमभिः ॥८९॥
ऋ. ६. ७१, ४
सहसा वेग से चारो ओर अंतरिक्ष को लघु बनाने वाले, पूर्वोक्तरीति
से मैनाक द्वारा सम्मानित, उस पर देवों ने पुष्प वर्षा की । उसने शत्रु के
नगर के सम्यक परिपालित उच्चभवनों को अग्नि से जला दिया अर्थात्
ईश्वर के उच्च स्थान को प्राप्त करा दिया ।
परीति-सहसा वेगात् परिद्युक्षं परितः कात्स्न्येन दिवम् अंतरिक्षं क्षिणोत्य-
लघीकरोति तम् । कृत्स्नमप्यंतरिक्षं हरेर्वेगस्य न पर्याप्तमित्यर्थः । अत एव
पर्वतावृधं पर्वत वर्द्धयन्तं मैनाकं पूर्वोक्तरीत्या मानयन्तं तं मध्वो मदकराः देवाः
परिसिंचन्ति पुष्पवृष्ट्यादिना । कीदृशं तं हर्म्यस्य शत्रुपुरस्य सक्षणिम् अभिभावकं
यस्मिन् हर्म्ये गावःसुहुतादः सुष्ठु हुतं दत्तमदन्ति ताः सम्यक्पालिताः, ऊधनि
ऊधःप्रभवे क्षीरे अग्रियं श्रेष्ठं सोमं मूर्धनि उच्चस्थाने प्राप्तव्ये निमित्ते सति
वरीमभिः उरुतरैर्यज्ञादिभिर्हेतुभिः श्रीणन्ति मिश्रयन्ति यत्रोत्र सोमयागादयः

६८ मन्त्ररामायण
प्रवर्तन्ते इत्यर्थः । तथा चोक्तम्- "अग्निहोत्रं च वेदाश्च राक्षसानां गृहे गृहे" इति
॥ ८९ ॥
समी रथं न भुरिजोरेहेषत दश स्वसारो अदितेरुपस्थ आ ।
जिगादुपज्जयति गोरपीच्यं पदं यदस्य मतुथा अजीजनन् ॥ ९०॥
ऋ. ९. ७१. ५
उस हनुमान ने पृथ्वी के श्रेष्ठ स्थान समुद्र को पार करके उस
राक्षस के स्थान लंका को जला दिया और दशबाहु रावण तथा लंका
की अधिष्ठात्री देवी को पीड़ित किया ।
हर्म्यस्य सक्षणिमित्येतद्विवृणोति-समीति । ईमित्यन्तलोप इत्यादिना
मकारस्य लोपः प्रकरणात् । स केसरी हनुमान् अदितेः पृथिव्याः उपस्थे श्रेष्ठस्थाने
आजिगात् आगतः सिन्धोः पारं प्राप्तः, तत्रापि गोः पृथिव्याः अपीच्यम् अत्यंत रम-
णीयम् अस्य रक्षसः पदं स्थानं लङ्काख्यं यत् मतुथाः मननीयगाथा

मन्त्ररामायण ६९
इव देवान् प्रीणयन् अप्यैति, ईम् एनं प्रियं देवानां सातसमं बर्हिषि यज्ञे निर्मिते
यज्ञादिमार्गप्रवृत्त्यर्थं गिरा हेतुभूतया किंचिद्वक्तुमित्यर्थः । एरिणन्ति अभिमुखं
प्रेरयन्ति, अभिज्ञानप्रदानेन विश्वस्तायां सीतायां हनुमान् वक्तुमारेभे इत्यर्थः
॥ ९१ ॥
परा व्यक्तो अरुणो दिवः कविर्वृषा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि ।
सहस्रणीतिर्यतिः परायति रेभो न पूर्वीरुषसो विराजति ॥९२॥
ऋ. ९. ७१, ७
द्युलोक से परे, व्यक्त, शान्त, क्रान्तदर्शी, धर्मार्थ काम का सेवन
करने वाले श्रीराम पत्नी-हरण के कारण शोक से सभी दिशाओं को शून्य
देखकर हाहाकार करते हैं। वह इस समय आपको प्राप्त करने के लिये
हजारों शूरवीरों को लेकर आयेंगे । आपके वियोग के आरम्भ से लेकर
अब तक वह महोक्ष के समान शब्द करते रहे हैं ।
वचनमेवाह-परेति-दिवो द्युलोकात् परा दूरे व्यक्तः अक्षयदत्तः-“परो
दिवो ज्योतिर्दीप्यते” इति श्रुतेः । अरुणः शांतः शुद्धेन रूपेण कविः क्रांतदर्शी
सर्वज्ञो मायाविरूपेण वृषा गृहस्थधर्मरूपः त्रिपृष्ठः त्रयो धर्मार्थकामाः यज्ञराज्य-
रतिरूपाः दारहरणात् पृष्ठे यस्य स त्रिपृष्ठः गाः अभि भूप्रदेशान् अभिव्याप्य
अनविष्टशब्दमकरोत् त्वच्छोकेन सर्वा दिशः शून्याः पश्यन् हाहाशब्दं करोती-
त्यर्थः ॥ एतेन मधुमान् द्रप्सः पवारमर्षतीति सीतया पृष्टं यत् रामो मयि
प्रीतिमानस्तीति तस्यैदमुत्तरम् ॥ यत्पृष्टं रावणं सपरिवारंदग्धुमेष्यति तस्योत्तर-
माह-सहस्रेति । स इदानीं यतिःत्वत् प्राप्त्यर्थं यतमानःसहस्राणीतिःसहस्राणि
अनंतानि शूराणां नयतीति, तथा-परायतिः शत्रून् पराकर्त्तुं यतमानः रेभो न
शब्दं कुर्वाणो महोक्ष इव पूर्वीरुषस आरभ्य अस्माकं त्वद्वियोगकालमारभ्य सम्प्रति
विराजते दीप्यते बह्वीं सेनामादाय शत्रूनुन्मूलयितुं क्षमते इत्यर्थः ॥ ९२ ॥
त्वेषं रूपं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समिता सेधति सिधः ।
अप्सायाति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टुती नसते सङ्गा अग्यया ॥९३॥
ऋ. ९. ७१, ८
क्षत्रिय वर्ण के स्वभाव के तेज से अपने को दीप्त करते हुए वह संग्राम
में शत्रुओं का नाश करते हैं। देवताओं के कार्य को करते हुए, उससे
उत्पन्न लाभ के विषय में निर्जल व्रत करने के समान अर्थात् लाभ की
कामना से रहित अधिदेवता सुन्दर स्तुति के द्वारा आतिथ्य करते हैं ।

७० मन्त्ररामायण
त्वेषमिति-अस्य रामरूपस्य सोमस्य वर्णः क्षत्रियः तेन तत्स्वभावः 'शौर्यं
तेजो धृतिर्दाक्ष्यं' इत्यादिः त्वेषं दीप्तं रूपमात्मनः कृणुते कुरुते, सः यत्र यस्यां
समिता समितौ संग्रामे स्रिधः शोधकान् शत्रून् सेधति निषेधति, तत्र तान्
अशयत्शयनमकारयत् अस्मात् कश्चिदपि शत्रुर्जीवन्न मुच्यते इत्यर्थः । सेनाऽव-
श्यमसौ रावणं सपरिवारं मारयिष्यत्येवेत्युक्तम् । स्वधाय पितृकार्येण निमित्तेन
दैव्यं जनं देवताकार्यनिमित्तं च अप्साः अपां सनिता विभाजकः सन् याति
अनुसरति, सर्वं दैवपितृकार्यमङ्गिरेव कुर्वन् स्वममपि त्वल्लाभार्थमन्वभक्षयतो-
ऽस्तीत्यर्थः । तथा सुष्टुती शोभनया स्तुत्या संनसते देवैः पितृभिश्च सह सङ्गताे
भवति स्तुतिमात्रेण तेषामातिथ्यं करोतीत्यर्थः । कीदृश्या सुष्टुत्या सङ्गो
अग्रयेति-समीचीना गीर्वाणी सुरसंस्कारादिमतां अग्रे पुरोवर्तिनी प्रधानभूता
यस्यां सा तयेत्यर्थः ॥ सुरखशब्दगुम्फितया स्तुत्येत्यर्थः ॥ ९३ ॥
उक्षेव यूथा परियन्नरावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य ।
दिव्यः सुपर्णोवचक्षत क्ष्मां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९४॥
ऋ. ९. ७१, ९
'किसने तुम्हें दक्षिण दिशा की ओर जाने के लिये प्रेरित किया,'
ऐसा पूछने के लिये इच्छुक सीता से हनुमान ने स्वयं कहा : 'जिस
प्रकार इच्छुक वृष गोयूथ के पास आता है उसी प्रकार सम्पाति नामक
पक्षी ने वानर समूह के पास आकर उन्हें वचनामृत से सींचा । सूर्य
के तेज से जले हुए पंख वाले, ऊपर से पृथ्वी को देखने वाले, ब्रह्मभाव
को प्राप्त सम्पाति ने राम की पत्नी सीता को दिव्यदृष्टि से देखते हुए
'इस स्थान पर सीता है' यह बताया ।'
केन त्वं दक्षिणां दिशं प्रति गन्तुं विसृष्ट इति प्रष्टुमिच्छन्तीं सीताम् आलक्ष्य
स्वयमेवाह-उक्षेवेति । यथा उक्षा रेतःसेचनकामः यूथा गोयूथानि परियन्
परिक्रामन् एति, एवं दिव्यः सुपर्णः सम्पातिनामा पक्षी वानरयूथानि परिक्रामन्
वचनामृतसेचनकामोऽरावीत्, इमं शब्दं कृतवान् । कोऽसौ यः सूर्यस्य त्विषीः
दीप्तीः अधि अधिकम् अधित धृतवान्, सम्पातिजटायू पक्षिणौ अरुणपुत्रौ सूर्य
स्प्रष्टुं प्रस्थितौ, तयोः सूर्यदीप्त्या दह्यमानयोर्मध्ये सम्पातिः स्वपक्षाभ्यां
जटायुमाच्छादयत् अधिको दग्धोऽभूदित्युपाख्याने । यः सुपर्णः क्ष्मां पृथिवीं
कृत्स्नाम् अवचक्षत उपरि भूत्वाऽधःपश्यति, स एव क्रतुना उपासनया सोमः
सामभावं गतः, सच तस्य जाः जायां सीतां परिपश्यते दिव्यदृष्ट्या स्वां-
दृष्ट्वाऽमुष्मिन् स्थले सीताऽस्तीत्यस्मान् प्रयुक्तवानित्यर्थः । एतेन यदुक्तम्, "नैवाद्दष्टे

मन्त्ररामायण ७१
पवते धाम किंचन” इति तस्याऽप्युपसंहारः । सोमः परिक्रतुना पश्यते जा
इति ॥ ९४ ॥
अवीरामिव मामयं शरारुरभिमन्यते ।
उताऽहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९५॥
ऋ. १०. ८६, ९
इस प्रकार अपने प्रति राम के अनुग्रह को सुनकर सीता हनुमान
से अपने दुःख और इष्ट को कहती हैं : 'यह रावण मुझे वीररहित के
समान मानते हुए, राक्षसियों द्वारा धमकाता है । किन्तु मैं वीरवती
और श्री राम की पत्नी हूँ । वायुपुत्र तुम जिसके सखा हो, अतः मैं
मरुत्सखा हूँ, इसलिये मैं तीनों लोकों में उत्कृष्ट हूँ ।'
एवं रामानुग्रहमात्मनि श्रुत्वा सीता हनुमन्तं स्वस्य दुःखमिष्टं च निवेदयति-
अवीरामिवेति द्वाभ्याम् ॥ अयं शरारुर्मुमूर्षुः रावणः माम् अवीरामिव वीररहिता-
मिव अभिमन्यते हिनस्ति राक्षसीद्वारा तर्जयति, उत परन्तु अहं वीरिणी वीरवती
अस्मि इन्द्रपत्नी परमेश्वरस्य सहचारिणी मरुद्वायुस्तत्पुत्रस्त्वं च सखा यस्याःसा
मरुत्सखाऽस्मि विश्वस्मात् त्रैलोक्यादिन्द्र उत्तरः उत्कृष्टतरः अतः एवं वीरपत्नीं मां
धर्षयन् अयं मरिष्यत्येवेत्यर्थः ॥ ९५ ॥
संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति ।
वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥९६॥
ऋ. १०. ८६, १०
जो स्त्री अग्निहोत्रादि करती है वह सत्यकर्म से वीरवती होकर
इन्द्राणी के समान महान रूप से सुशोभित होती है ।
संहोत्रमिति-होत्रम् अग्निहोत्रादिकं समनम् "यान्येव संग्रामनामानि तानि
यज्ञनामानि” इत्युक्तेर्यज्ञं वा या नारी पुरा अवगच्छति सा ऋतस्य कर्मणो यज्ञादेः
वेधाः स्रष्टा वीरिणी वीरयुक्ता च भूत्वा इन्द्रपत्नी यथा महीयते होत्रादिना तथा
पुनरिन्द्रः करोत्विति शेषः ॥ पक्षे यज्ञविवेकाख्याम् अग्नि जटायुष्यां संरक्षितां
श्रद्धां मां बोध राम एव नेतुं समर्थ इति भावः ॥ मरुत्प्राणः सूत्रात्मा ॥ ९६ ॥
इदं त एकं पर ऊं त एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व ।
संवेशने तन्व १ श्चारुरेधि प्रियो देवानां परमे जनित्रे ॥९७॥
ऋ. १०. ५६, १

:
स ् व य ा म ि म ी य ा !
Wait, Rigveda 10.56.2: "स्वममीमीथाः" - but some shakhas or prints have "स्वयामिमीथा" or "स्वयामिमीया"?
Wait! If L13 is "स्वयामिमीया" or "स्वयामिमीथा"?
Wait, in L27:
"त्यर्थः।"
Then:
"मियाः" or "नियाः"?
Wait, why would it say "ष्यामी" or "स्यामी"?
Look at L26: "स्वीकरोत्वि-"
L27: "त्यर्थः।"
Then: "नियाः" ... wait, is it "मिमीयाः"?
If the verse ends with "मिमीयाः" (or "मिमीया"), that's an optative (विधिलिङ्) form!
Root मा -> मिमीयात्, मिमीयाताम्, मिमीयुः; मिमीयाः (2nd person singular optative)!
Yes! मिमीयाः is विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन!
And सीता is saying: "स्वीकरोतु" (3rd person imperative / लोट् प्रथमपुरुष)!
So the commentator explains: "मिमीयाः इति मध्यमव्यत्ययेन वा" (meaning: "मिमीयाः" is used with a change of person, i.e., 2nd person instead of 3rd person "स्वी

:
Is it "कुपीटञ्जत्वाद"?
Look at the characters:
क + ु = कु
प + ी = पी
ट = ट
Then: looks like 'ञ्ज' (ञ joined to ज).
Then: 'त्' + 'वा' = त्वा.
Then: 'द'.
Wait, could it be "कुपीटञ्जत्वाद"?
Wait, what if it is "कुपीटञ्जलत्वात्" with 'ल' merged?
Look between 'ज' and 'त्वा': there is NO letter between them! It goes directly from 'ज' to 'त्' to 'वा'!
Wait, but what does "कुपीटञ्जत्वाद" mean?
Wait, what if it is:
"कु" "पी" "ट" "ञ्" "ज" "ल" "त्वा" "त्"?
Wait, look at the letter between 'ट' and 'त्वा':
It is 'ञ्ज' + something?
Wait! Is it "कुपीटं जलत्वाद्"?
Look at the space:
Is there a space?
"कुपीटञ्जत्वाद" - all letters are connected under one shirorekha:
क-ु-प-ी-ट-ञ-्-ज-त्-व-ा-द (or with 'ल'?).
Wait, look at the shape:
Between 'ट' and 'त्वा':
There is a shape with a curve on the left, a horizontal link, a vertical

-like shape... wait, is it व? द्?
Wait, compare it to द्द: in Devanagari द्द is a द with another द below it.
Compare it to दृ: द with a ृ hook below.
Here, it has a top part, and a bottom part that hooks down and left.
Wait, is it चिदृहते?
Wait, could the letter be चि + द + द?
Look at चिदृहते: चि + दृ + ह + ते.
Wait, why does it look like चिद्दहते? Look at the middle:
There is a circle/loop.
Wait, let's look at द्द in आराद्दूरात् (line 14):
Look at line 14: आराद्दूरात्!
Look at द्दू in आराद्दूरात्:
It has a द on top, and a दू below it!
Now look at line 4: does it look like द्द?
In line 4, it has a vertical, a curve, and below it... wait!
Look at line 4:
चि
then a letter that has a top, a middle, a bottom:
Wait, could

मन्त्ररामायण ७५
निरुद्धस्तानेव कर्षन् यथेष्टं सञ्चरतीति भावः ॥ १०२ ॥
अक्षानहो नह्यत नोत सोम्या इष्कृणुध्वं रशना ओत पिंशत ।
अष्टाबन्धुरं वहताभितो रथं येन देवासो अनयन्नभि सप्रियम् ॥१०३
ऋ. १०. ५३, ७
ब्रह्मपाश के बन्धन को भी न मानने पर हनुमान से देवता प्रार्थना
करते हैं कि ब्रह्मपाश का अपमान नहीं करना चाहिये । 'हे सौम्य !
रावणपुत्र अक्ष को मृत्युपाश में बाँधते हुए तुमने अपने को नहीं बाँधा ।
ब्रह्मपाश को स्वीकार करके बाद में उसे खण्डित कर देना ।' आठ जगह
से बँधे हुए अपने शरीर को नगर में पहुंच कर हनुमान ने देवताओं का
प्रिय कार्य किया ।
स एवं ब्रह्मपाशैर्बद्धोऽपि तान् यदा न गणयति तदैनं देवाः प्रार्थयन्ते
ब्रह्मपाशानामपमानो मा भूदित्येतदर्थम्-अक्षानह इति । भोः सोम्याः विष्णुभक्ताः
अक्षानहः अक्षं रावणपु

७९ मन्त्ररामायण
एवं बद्धस्य हनुमतः पुच्छे लापितमग्निं सीता प्रार्थयते—रक्षोहणमिति ।
रक्षोहणं रक्षसां अक्षादीनां हन्तारं वाजिनं हरिं वानरं दृष्ट्वा आजिघर्मि क्षरामि
शोकेनाऽश्रूणि निवर्त्तयामीत्यर्थः ॥ अतो मित्रं हनुमत्पितुर्वायोः सखायं प्रथिष्ठं
प्रथमानम् अग्निं शर्म हनूमते कल्याणं उपयामि उपेत्य याचामि । तत्त्वायामीति-
वत् वर्णलोपश्चान्दसः । शिशानो दीप्यमानोऽग्निः क्रतुभिः यज्ञैः पूर्वम् अस्माभिः
समिद्धः सन्दीपितः स इदानीं नोऽस्मत्सम्बन्धिनं जनं दिवा नक्तं च सरिपः हिंसातः
पातु ॥ पक्षेऽग्निर्विज्ञानम्, तद्युक्ता भक्तिः कृत्स्नां कामसम्पदं नाशितवतीत्यर्थः
॥ १०४ ॥
अयोदंष्ट्रो अर्चिषा यातुधानानुपस्पृश जातवेदः समिद्धः ।
आजिह्वया मूरदेवान् रभ

मन्त्ररामायण ७७
धृषद्वर्णं दिवेदिवे हन्तारं भंगुरावताम् ॥१०७॥
ऋ. १०. ८७, २२
'हे अग्नि ! तुम व्यापक हो, तेजस्वी हो, शत्रु के नगर को चारों
ओर से घेर कर स्थिर हो जाओ और नित्य उसका नाश करो।'
परीति-हे अग्ने त्वा त्वां विप्रं व्यापकम् हे सहस्य तेजस्विन् पुरं परि
अरिनगरस्य परितः धीमहि स्थापयामः कृत्स्नं नगरमावेष्ट्य यथा बहिर्निः
सर्तुमन्यो न शक्नोति, तथा स्थिरो भवेत्यर्थः धृषत् अग्यं धर्षयन् वर्णो यस्य तं
त्वां धृषद्वर्णं दिवेदिवे नित्यं भंगुरं विनाशिनशीलं मायामयं अहङ्कारादि तद्वत्
तां भंगुरावतां हन्तारं निवोमहि ॥ पक्षे सर्वशरीरस्थं पाप्मानं भस्मी कुरु, यथा
बहिर्वासिना न निःसरेयुस्तथेति भावः ॥ १०७ ॥
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते संधेनुभिः कलशे सोमो अज्यते ।
उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कतिचित्परिप्रियः ॥१०८
ऋग्. ६. ७२, १
इस प्रकार लङ्का को जलाकर वानरों के साथ हनुमान् राम के पास
आ गये । जैसे कलश में गाय का दूध रखा जाता है उसी प्रकार शान्त
श्रीराम ने कार्य करने वाले हनुमान पर प्रेमपूर्वक हाथ रखकर उन्हें
सम्मानित किया । मेधावी स्वामी का हित चाहने वाले वानर ने कहा
कि ब्रह्मादि के द्वारा स्तुत्य आप जो मेरी स्तुति कर रहे हैं उसको तुलना
में मेरे द्वारा किया गया कार्य क्षुद्र है ।
एवं लङ्कां दग्ध्वा वानरै. सह हनुमान् रामं प्रत्यागत इत्याह-हरिं मृजन्तीति-
हरिं वानरं हनुमन्तं कृत कार्यं मृजन्ति प्रेम्णा हस्तेन परिमार्जयन्ति के अरुषः
रोषरहिताः शान्ताः श्रीरामभद्राः बहुत्वं पूजायाम् एतेनान्वेषणतावत्कृतकोपाः
स्थिता इति गम्यते, नशब्द उपमार्थे उत्तरान्वयी यथा धेनुभिर्धेनुप्रभवै. पयोभिः
कलशे द्रोणकलशे सोमः समज्यते सङ्गतां भवत्यतिशयाधानाय, एवं यो हरिर्युज्यते
अर्थात्स्वामिनेति लभ्यते । स च हरि. वाचम् उदीरयति । हिन्वते वर्धयते च
स्वामिनं यतो मती मेधावी सुपः पूर्वसवर्णः तामेव वर्धनरूपां वाचमाह-पुरुष्टुतस्य
कतिचित्परिप्रिय इति बहुभि. ब्रह्माद्यैः स्तुतस्य तव गर्दायाः परिप्रियः परितः
प्रीणयन्ति ता. स्तुतिवाचः कतिचित् कियत्यः यावती स्तुतिर्मया कर्तव्या सा
सर्वथाप्यत्यल्पैवेति भाव. ॥ १०८ ॥
साकं वदंति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोमं जठरे यदादुहुः ।

९८ मन्त्ररामायण
यदीं सृजंति सुगभस्तयो नरः सुनीलाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥१०९
ऋ. ६. ७२, २
बुद्धिमान वानर एक साथ श्रीराम से कहते हैं : इन्द्र की जठर तृप्ति
के लिये सोमयाग करने वालों की रामपर्यन्त गति है। यह राम मनुष्यों
के काम्य हैं, प्रज्ञावान लोग पाँच प्राणवृत्तियों और पाँच बुद्धिवृत्तियों के
द्वारा तथा सभी कर्मों और सभी ज्ञानों के द्वारा इन राम को पाने की
चेष्टा करते हैं।
साकमिति-अतः परं बहवो मनीषिणो धीमन्तो वानराः साकं युगपत्
श्रीरामभद्रं प्रवदन्ति, यत् यतः कारणात् ते सर्वे इन्द्रस्य जठरे जठरतृप्त्यर्थं सोमं
पयोभिर्मिश्रयितॄन् आदुहुः दुग्धवत्या धेन्वाः कृतसोमयागास्तेषां रामपर्यन्तं
गतिरासीदित्यर्थः ॥ कुत एवं रामस्य दोर्लभ्यमत आह-यदिति । यत् यतः ईम्
एनं रामं काम्यं कामनीयं मधु अमृतं नरा मनुष्याः सुगभस्तयः प्रज्ञानांशवो
विशुद्धचेतस्त्वादंशा वै तथाभूताः दशभिः सनीळाभिः समाननीडाभिः पञ्चभिः
प्राणवृत्तिभिः पञ्चभिर्बुद्धिवृत्तिभिश्च सर्वैः कर्मभिः सर्वैर्ज्ञानैश्च सृजन्ति मृगयन्ति,
तस्माद्रामेण सह सम्वादो महतः पुण्यस्य फलमिति ज्ञेयम् ॥ १०९ ॥
अरममाणोऽत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो रवम् ।
अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेतिजामिभिः
॥११०॥
ऋ. ६. ७२, ३
'हे राम ! तुम्हारे वियोग से आतुर सोम, सूर्य की पुत्री पतिव्रत के
कारण प्रसिद्ध सावित्री को तिरस्कृत करके भू-प्रदेश को पार करके
अन्य लोकों में चला गया। इस प्रकार के सोम को पाने के लिये
रावण ने पर्याप्त प्रयत्न किया। कमनीय वस्तुओं को समर्पित किया ओर
वह सावित्री इष्टवियोग से उत्पन्न शोक से क्षीण हो रही है।
सम्वादमेवाह तिसृभिः-अरममाण इति । इन्द्र ते ऋत्वियः सोम इति
पदचतुष्टयमुत्तरमन्त्रादपकृष्यते हे इन्द्र श्रीराम ते तव सोमः सोमाभिव्यक्तिनिमित्तभूता
ऋत्वियः ऋतौ ईयते गम्यत इति ऋत्वियः ऋतुशब्दात्फिड् । कः इयङ्
ऋतुकालेकगम्या जायेत्यर्थः । स सोमस्त्वद्वियोगातुरः सूर्यस्य दुहितुः पतिव्रता-
त्वेनातिप्रसिद्धायाः सावित्र्याः प्रियं रवं कीर्तिशब्दं तिरः तिरस्कृत्य गाः भूप्रदेशान्
अभितो व्याप्य अत्येति अतिक्रम्य गच्छति लोकान्तराणिति शेषः ॥ एवं तस्याः

मन्त्ररामायण ७९
पातिव्रत्यमुक्त्वा दुःखमाहुः-अन्विति । अस्मै एनम् उक्तविधं त्वदीयं सोमं प्राप्तुं
धिनं कमनीयं वस्तुजातं समर्पयितुं गृह्णातीति निगर्तुसो रावणः ओपं पयांसि यथा
स्यातथा अन्वभरत् अनुहरति सर्वं कमनीयायै प्रयच्छति अथापि सा संक्षेति
अतिशयेन क्षीयत एव जामिभिः सहचरीभिः स्वसृभिः एकयोनिभिः द्वयीभिरुभ-
यीभिः चेतोवृत्तिभिः हेतुभूताभिः संक्षेति इष्टवियोगजैः शोकादिभिरनिष्टसंयोग-
जैर्भयादिभिश्चातिक्षीणास्तीत्यर्थः ॥ ११० ॥
नृधूतो अद्रिपुतो बर्हिषि प्रियः पतिर्गवां प्रदिव इन्दुऋत्वियः ।
पुरंधिवान् मनुषो यज्ञसाधनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥१११
ऋ. ६. ७२, ४
राक्षसियों के द्वारा डरायी जाने पर भी शान्त बैठी हुई, जिसके
जितेन्द्रिय ईश्वर आप पति हैं, मानव रूप में आपके यज्ञ में सहधर्म-
चारिणी, वह सीता बुद्धि से अपने को पवित्र करती है ।
नृधूत इति-नृभिः राक्षसीभिर्धूतोऽवधूतः भीषितः अद्रिसुतः अद्रयः पाषाणाः
सुता आज्ञप्ताः यस्मै पाषाणैरियं चूर्णीकर्त्तव्येति एवं भीषितोपि बर्हिषि तृणे
निष्षण्णा इति शेषः ॥ प्रियस्तव गवां पतिर्जितेन्द्रियः प्रदिवः पुराणः इन्दुः ईश्वरः
स्वसंरक्षणे प्रभु ऋत्वियः व्याख्यातः पुरन्धिवान् बहुधीयुक्तः मनुषो मनुष्यरूपस्तव
यज्ञसाधनः सहधर्मचारी धिया शुचिः पवते आत्मानं पुनाति ॥ १११ ॥
नृबाहुभ्यां चोदितो धारया सुतोऽनुष्वधं पवते सोम इन्द्र ते ।
आप्राः ऋतून् समजैरुध्वरे मतीवेर्नद्रु षच्चम्वो ३रासद्दधरिः ॥११२॥
ऋ. ६. ७२, ५
'हे राम ! तुम्हारा सोम बाणरूप से तुम्हारी भुजाओं से प्रेरित
होता हुआ प्रत्येक शरीर में जाता है । वर्तमान काल में तुम सङ्कल्प से
सीता को अवश्य प्राप्त करोगे । युद्धरूपी यज्ञ में वानरगण राक्षस सेना को
बुद्धि और शौर्य से जीतेंगे । पक्षी के समान वृक्ष पर चढ़ने वाले हनुमान
ने समुद्र पार करके सीता को देखा है ।
नृबाहुभ्यामिति-हे इन्द्र ते तव सोमः सोमयागसाधनं सीताख्यः बाणरूपेण
परीतः सन् बाहुभ्यां नररूपस्य तव बाहुभ्यां भुजाभ्यां चोदितः प्रेरितःसन् अनुष्वधं
स्वधा अन्नं तेन तद्विकारो देह उच्यते प्रतिशरीरं पवते गच्छति शीघ्रमेवेत्यर्थः ।
वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवन्निर्देशात् । कीदृश धारया अविच्छिन्नप्रवाहेण सुतः
निसृष्ट. त्वं च ऋतून् सङ्कल्पान् स्वस्य सीताया अस्मदीयांश्च आ अतिशयेन आप्राः