मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 126, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें९० मन्त्ररामायणम्
द्युलोकसाधनतया द्युशब्दवाच्यः, रामदारैः सह रामं रामस्याऽभिमुखम् अस्थात्
स्थितवान्, सुप्रकेतैः शोभनचिह्नैरिति दारनिर्दोषत्वं सूचितम्, वितिष्ठन्नस्थादिति
सम्बन्धः तिष्ठन्नासीदित्यर्थः ॥ उशद्भिर्दीप्यमानैः वर्णैः लोहितादिवर्णज्वाला-
भिरुपलक्षितः, अयं चार्थः-पुनः पत्नीमग्निरदादिति मन्त्रान्तरेपि दृष्टः ॥ पक्षे
भद्रो वोढः, भद्रयां श्रद्धया, जार कामः, अग्निर्वाक् ॥ १३१ ॥
तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा ।
वीळुहरास्तपउग्रो मयोभूरपो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥१३२॥
ऋ. १०. १०९, १
अग्नि द्वारा लायी गयी सीता के विषय में समुद्र, जलाधिप, काल-
चक्र के चालक निमेषादि के अधिष्ठाता देवताओं ने राम से कहा कि
सीता के शरीर के चिह्नों से ज्ञात होता है कि इन्होंने उग्र धर्माचरण
किया है और ये निर्दोष हैं।
तेऽवदन्निति-ते प्रसिद्धाः देवर्षयोऽग्निना आनीतायाः सीतायाः ब्रह्मकिल्बिषे
ब्रह्मचर्यरक्षणाख्ये दोषे विषये ऋतेन सत्यशपथेन अवदन्, इयं निर्दोषेति शपथपूर्वकं
राममवदन्नित्यर्थः ॥ ते के अकूपारः समुद्रः, सलिलो निर्मलः सलिलाधिपो वा,
वीळुहराः कालचक्रचालकाः निमेषाद्यधिष्ठात्र्यो देवताः, तपो धर्मः, उग्रः, मयः
सुखं भवत्यस्मादिति मयोभूर्वातः, आपः शरीरम् तच्चिह्नानि वेत्यर्थः ॥१३२॥
सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहणीयमानः ।
अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्यानिनाय ॥१३३॥
ऋ. १०. १०९, २
पहले राजा सोम के द्वारा बृहस्पति-पत्नी का हरण कर लिया गया
और बाद में उन्हें लौटाया गया । पतिव्रत के कारण अपने दोष से रहित
तारा का वरुण-मित्र ने अनुगमन किया । अग्नि देवता इसे स्वयं लेकर
आये हैं, अतः यह भी तारा के समान निर्दोष है और तुम्हारे द्वारा
स्वीकार करने योग्य है ।
ते किमवदन्नित्यत आह-सोम इति । प्रथमो राजा सोमः ब्रह्मजायां
बृहस्पतिभार्यां पुनः हृत्वा तस्यां पुत्रमुत्पाद्य पश्चात्प्रायच्छत् दत्तवान्, अहणीय-
मानः अनिन्द्यमान इतरैः तारायां पातिव्रत्येन स्वकृतदोषाभावात् तस्याश्च
अन्वर्तिता अनुगन्ता वरुणो मित्र आसीद्, अग्निर्होता एनां हस्तगृह्य हस्ते
गृहीत्वा आनिनाय तस्मात्तारावदियं स्वयमदुष्टा त्वया स्वीकार्येति भावः ॥१३३॥