मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

८२ मन्त्ररामायण
परमृक्पञ्चकं शेषभूतं तूपोद्घात एव व्याख्यातं तदेवं सेतुबन्धान्तां कथ समाप्य
हनुमति समुद्रमुल्लङ्घ्याऽऽगते लङ्कायां कि वृत्तमित्याशङ्कायां पुत्रवधनगरदाहा-
दिना तयोर्मन्दोदरीरावणयोः शोकमाह-जायेति कितवस्य धूर्तस्य कपट-
संन्यासिनः सीताहर्तुः रावणस्य जाया मन्दोदरी तप्यते, यतः हीना पुत्रेणैव
वयस्विश्वरतः परलोकं कमनुरूपं गच्छतां माता हतपुत्रेत्यर्थः । कितवोऽपि ऋणवा
ऋणशब्दो दुर्गभूमी लङ्काख्यदुर्गवान् समुद्रजलाश्रयवानपि हनुमत्प्रतापं दृष्ट्वा बिभ्यत्
भयं कुर्वन् रावणः अन्येषां राघवाणाम् । अस्तं गृहं सीतां धनं राज्यं च इच्छमानः
इच्छन् उपनक्तं प्रदोषकाले एति सीतास्थानं रत्यर्थी सन् गच्छति । पक्षे हर्षनाशेन
सुखखादरूपायां मातर्युपतप्तायां कामरावणो मधुमत्याख्यां योगभूमिम् अयोगिभि-
र्दुर्गमां लङ्कारूपामाश्रितोऽपि भवतेभ्यो बिभ्यत् रजोगुणस्योदयकाले पुनः श्रद्धां
वशीकर्तुं कामयत इति भावः ॥ ११५ ॥
न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् ।
अक्षस्याऽहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जाया मरोधम् ॥११६॥
ऋ. १०. ३४, २
वह रावण सीता द्वारा अपमानित होने पर पुत्र और पत्नी का शोक
करता है । यह पत्नी न मुझे मारती है, न अपमानित करती है वरन्
सखियों के द्वारा मेरे प्रिय को करती हुई सर्वदा कल्याण रूपा है ।
हनुमान् द्वारा उसके पुत्र अक्ष की हिंसा से मैं इस पतिव्रता पत्नि के
धिक्कार के योग्य हूं ।
सः रावणः पुनः सीतया यो वः सेनानीरिति प्रत्याख्यातः उभयभ्रष्टः पुत्रं
भार्यां चाऽनुशोचति-नमेति एषा भार्या मा मां न मिमेथ न हिंसितवती, न जिहीळे
न मम हेलनं कृतवती, तथा सखिभ्यो मत्प्रियेभ्य उत मह्यं च सर्वदा शिवा
कल्याणरूपैवासीत् । ताम् । अनुव्रतां जायाम् अक्षस्य सम्बन्धो यः एकश्चासौ परश्च
एकपरस्तस्य हनुमता हेतोः अपाराधम् अक्ष निधनता हेतुभूतेन तेन अपरुद्ध-
वानस्मि धिङ्मामित्यर्थः ॥ पक्षे रति नाश्यतः कामस्य वीर्यं बलं च धिग्धिगिति
भावः ॥ ११६ ॥
द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मडितारम् ।
अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाऽहं विदामि कितवस्य भोगम् ॥११७
ऋ. १०. ३४, ३