मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 122, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें८६ मन्त्ररामायण
रूपो कण्टक से रहित पथ पर चलने वाले हमारे मित्र वैकुण्ठ स्थित
होने पर भी पृथिवी पर स्थित श्रेष्ठ स्थान राम के पास जावें। देव राम
से हमारा मिलन करावें। राम और सीता का दाम्पत्य धर्म सुसंयत हो।
एवं कुर्वतां विभीषणादीनां पुरोहिताः स्वस्त्यनं कुर्वन्ति-अनृक्षरा इति ।
ऋग्भ्यो वेदमार्गात् क्षरन्ति ते ऋक्षराः राक्षसादयः कण्टकाः तद्रहिताः अनृक्षराः,
अतएव ऋजवः पन्थाः पन्थानः सन्तु, येभिः येः पथिभिः नाऽस्माकं सखायः
वरेयं वरे श्रेष्ठे भूस्थानं याति सञ्चरति तं सर्वोपरि वैकुण्ठे स्थितमपि भूस्थं रामं
यन्ति गच्छन्ति, अर्यमा देवो नः अस्मदीयान् संनिनियात् रामेण सह ऐक्यं गमय-
तात्, भगश्च संनिनियात्, तथा जास्पत्यं सीतारामयोर्दाम्पत्यं धर्मः सुयमं सुसंयतम्
अस्तु, भो देवाः ॥ १२३ ॥
प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात् सविता सुशेवः ।
ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या दधामि ॥ १२४॥
ऋ. १०. ८५, २४
विभीषण सीता को आश्वासन देता है : 'कर्माध्यक्षदेवता सविता
ने जिस वरुण के पाश के दुःख से तुम्हें बाँधा है, उससे तुम्हें
छुड़ाऊँगा । सुन्दर कर्मफल के भोगस्थान पुण्यस्थान में दुःखरहित होकर
तुम पति के साथ विचरण करोगी ।
गच्छन् विभीषणः सीतामाश्वासयति-प्रत्वेति । त्वा त्वां वरुणस्य पाशात्
प्राप्तिदुःखात् प्रमुञ्चामि, येन पाशेन त्वा त्वां सविता कर्माध्यक्षो देवः अबध्नात्,
सुशेवः सुसुखः ऋतस्य कर्मफलस्य योनौ भोगस्थाने सुकृतस्य पुण्यस्य लोके स्थाने
अरिष्टां निर्दुःखां त्वां सह पत्या दधामि मा चिन्तां कुर्वित्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये
वर्तमानवन्निर्देशः ॥ १२४ ॥
आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोऽयुक्त यद्धरि तो वीतपृष्ठाः ।
उद्भाननावमनयन्त धीरा आशृण्वन्तीरापो अर्वागत्तिष्ठन् ॥१२५॥
ऋ. ५. ४५, १०
तब विभीषण के सेवा में आ जाने पर राम ने पुल बनाकर समुद्र
पार किया, उसे कहते हैं : सूर्यवंशी राम ने समुद्रजल में पर्वतों को पुल
के रूप में जोड़ दिया । हनुमानादि ने समुद्र को सेवक बनाते हुए उसमें
नाव के समान पर्वतों को रखा ।
ततो विभीषणे दासतां गते रामः सेतुं कृत्वाऽतरदित्याह-आ सूर्य इति सूर्यो