बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
३०२ बृहत्संहिता
अथ दुर्जनं प्राह—
तृणैरिवाग्निः सुतरां विवृद्धिमाच्छाद्यमानोऽपि गुणोऽभ्युपैति ।
स केवलं दुर्जनभावमेति हन्तुं गुणान् वाञ्छति यः परस्य ॥१०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सौभाग्यकरणं
नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥७५॥
तृणों से आच्छादित हुये अग्नि की तरह छिपाये हुये गुण वृद्धि को ही प्राप्त होते हैं।
जो मनुष्य दूसरे के गुणों का नाश करना चाहता है, वह केवल दुर्जनता को प्राप्त करता
है, गुण का नाश करने से भी कदापि उसका नाश नहीं होता है॥१०॥
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां सौभाग्यकरणाध्यायः पञ्चसप्ततितमः ॥७५॥
दुर्जनैः सज्जनस्य गुण आच्छाद्यमानोऽपि सुतरामतिशयेन विवृद्धिमुपैति वृद्धिं प्राप्नोति।
यथा तृणेनाच्छाद्यमानोऽग्निर्विवृद्धिं याति। यः परस्य गुणान् हन्तुं विनाशयितुं वाञ्छति
स केवलं दुर्जनभावं दौर्जन्यमेति प्राप्नोति, न साधोर्गुणविनाशो भवति। तस्याधिकतरा
गुणाः प्रकाशमायान्ति। यथा तृणैरग्निश्च्छाद्यमानः केवलमेव तृणानि तत्र दह्यन्त इति॥१०॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतावन्तःपुरचिन्तायां
सौभाग्यकरणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥७५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ कान्दर्पिकाध्यायः
अथ कान्दर्पिकं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
रक्तेऽधिके स्त्री पुरुषस्तु शुक्रे नपुंसकं शोणितशुक्रसाम्ये ।
यस्मादतः शुक्रविवृद्धिदानि निषेवितव्यानि रसायनानि ॥१॥
गर्भधारण-काल में रक्त अधिक हो तो कन्या, शुक्र अधिक हो तो पुत्र और दोनों
समान हों तो नपुंसक सन्तान की उत्पत्ति होती है; अतः वीर्य बढ़ाने वाले रसायन का
सेवन कराना चाहिये॥१॥
गर्भाधानकाले स्त्रीपुरुषयो रक्ते शोणितेऽधिके सति गर्भे स्त्री भवति। शुक्रे रेतस्यधिके
पुरुषो नरो भवति। शोणितस्य रक्तस्य शुक्रस्य रेतसश्च साम्ये तुल्यत्वे नपुंसकं भवति।
यस्मादेवमतोऽस्माद्धेतोः शुक्रविवृद्धिदानि रेतसः संवर्धनानि रसायनानि नियोगात्रिषेवि-
तव्यान्यभ्यवहार्याणीति॥१॥
अथ कामस्य बन्धनरज्जुमाह—
हर्म्यपृष्ठमुडुनाथरश्मयः सोत्पलं मधु मदालसा प्रिया ।
वल्लकी स्मरकथा रहः स्रजो वर्ग एष मदनस्य वागुरा ॥२॥
प्रासाद के पृष्ठ, चन्द्रमा के किरण, नीलोत्पल, मद्य, मदालसा-प्रिया, वीणा, कामदेव
की कथा, एकान्त, माला—ये सब कामदेव को बाँधने की रस्सियाँ हैं॥२॥
हर्म्यपृष्ठं गृहपृष्ठम्। उडुनाथरश्मयश्चन्द्रकिरणाः। सोत्पलं नीलोत्पलसहितम्। मधु
मद्यम्। मद्यग्रहणमुपलक्षणार्थं शूद्रमधिकृत्यैतदुक्तम्। ब्राह्मणादेरन्यदभिमतं पानम्। प्रिया
वल्लभा। मदालसा मद्यपानेनालसा क्षीबा। वल्लकी वीणा। स्मरकथा कामकथा। रह
एकान्तो निर्जनस्थानम्। सुरताभिनिवेशश्च। स्रजो मालाः। एष वर्गः समूहो मदनस्य कामस्य
वागुरा बन्धनरज्जुः। अनया रज्ज्वा बध्यत इति॥२॥
अथ शुक्रवृद्धियोगमाह—
माक्षीकधातुमधुपारदलोहचूर्ण-
पथ्याशिलाजतुघृतानि समानि योऽद्यात्।
सैकानि विंशतिरहानि जरान्वितोऽपि
सोऽशीतिकोऽपि रमयत्यबलां युवेव ॥३॥
सोना, मक्खी, शहद, पारा, लौहचूर्ण, हर्रे, शिलाजीत, घृत—इन सबको सम भाग
लेकर चूर्ण करके शहद या घृत के साथ इक्कीस दिन तक खाने से अस्सी वर्ष का वृद्ध
भी युवा की तरह स्त्री में रमण करता है॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
३०४ बृहत्संहिता
माक्षीकधातुः पाषाणमाक्षीकम्। मधु माक्षिकं क्षौद्रम्। पारदं प्रसिद्धम्। लोहचूर्णं
शस्त्रचूर्णम्। पथ्या हरीतकी। शिलाजतुः प्रसिद्धः। घृतमाज्यम्। एतानि माक्षीकवर्जं सर्वाणि
सममात्राणि। घृतमाक्षीकाभ्यां सममात्राभ्यां भावयित्वा गुलिका कार्या। तानि योऽद्याद् भक्षयेत्।
सैकानि विंशतिरहानि सहैकेन वर्तते विंशतिः सैकविंशतिरहानि दिनानि। एकविंशति-
दिनानीत्यर्थः। योऽद्यात् स जरान्वितोऽपि जरायुक्तोऽपि। अशीतिकोऽपि अशीतिवर्षोऽपि
अतिवृद्धोऽपि तथाभूतोऽप्यबलां स्त्रियं युवेव तरुण इव रमयति क्रीडयति॥३॥
अन्यदप्याह—
क्षीरं शृतं यः कपिकच्छूमूलैः पिबेत् क्षयं स्त्रीषु न सोऽभ्युपैति ।
माषान् पयःसर्पिषि वा विपक्वान् षड्ग्रासमात्रांश्च पयोऽनुपानम् ॥४॥
कपिकच्छु (केवाँच = कबाछु) के जड़ को दूध में मिलाकर काढा बना कर जो
पान करता है, वह मनुष्य स्त्री-प्रसंग करने में क्षीण नहीं होता तथा दूध से निकाले हुये
घृत में उड़द को पकाकर उसको छः ग्राम खाकर ऊपर से दूध पीने से भी स्त्री-प्रसंग
करने में पुरुष क्षीण नहीं होता है॥४॥
यः कामी कपिकच्छूमूलैरात्मगुप्तामूलैः सह क्षीरं दुग्धं शृतं क्वथितं पिबेत्, स
स्त्रीषु विषये क्षयमशक्ततां नाभ्युपैति नायाति। क्षीरमेव निर्मथ्य यद्घृतमुत्पाद्यते तत्
पयोघृतम्। पयःसर्पिषी पयोघृते। माषान् विपक्वान् कृत्वा षड्ग्रासमात्रान् भुक्त्वा षडेव
ग्रासान् प्राश्यानु पश्चात् पयसः क्षीरस्य पानं कार्यम्। तस्मात् पयोऽनुपानात् स स्त्रीषु क्षयं
नाभ्युपैति॥४॥
अन्यदप्याह—
विदारिकायाः स्वरसेन चूर्णं मुहुर्मुहुर्भावितशोषितं च ।
शृतेन दुग्धेन सशर्करेण पिबेत् स यस्य प्रमदाः प्रभूताः ॥५॥
जिस पुरुष की बहुत स्त्रियाँ हों, वह बिदारीकन्द के चूर्ण में बिदारीकन्द के रस की
बार-बार भावना देकर सुखावे और उस चूर्ण को खाकर औटाया हुआ दूध में मिश्री
मिलाकर पान करे॥५॥
विदारिका प्रसिद्धा तस्याश्चूर्णं स्वरसेनैव विदारिकारसेनैव मुहुर्मुहुः प्रतिक्षणं भावितं
सेवितं मुहुर्मुहुः शोषितं च। एतदुक्तं भवति—स्वरसेन यावत् प्रतिपालनं भावयितुमायाति
तेन भावयित्वा तापे शोषयेत्। पुनः शुष्कं भावयित्वा शोषयेत्। एवं भूयो भूयः सप्त
वारानित्यर्थः। तस्याश्चूर्णं यस्य प्रमदाः प्रभूताः स्त्रियो बह्व्यो भवन्ति। स दुग्धेन क्षीरेण
शृतेन क्वथितेन सशर्करेण शर्करासहितेन पिबेत्॥५॥
अन्यदाह—
धात्रीफलानां स्वरसेन चूर्णं
सुभावितं क्षौद्रसिताज्ययुक्तम् ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
कान्दर्पिकाध्यायः ३०५
लीढ्वानु पीत्वा च पयोऽग्निशक्त्या
कामं निकामं पुरुषो निषेवेत् ॥६॥
आँवले के चूर्ण में आँवले के रस की बार-बार भावना देकर सुखाने के पश्चात्
उसमें शहद या मिश्री मिलाकर चाटे और ऊपर से अपनी शक्ति के अनुसार दूध पीकर
पुरुष पर्याप्त स्त्री-प्रसंग कर सकता है॥६॥
धात्रीफलानामामलकानां चूर्ण स्वरसेनामलकरसेनैव सुभावितमतिशयेन भावितम्।
ततः क्षौद्रसिताज्ययुक्तम्। क्षौद्रं माक्षिकम्। सिता शर्करा। आज्यं घृतम्। एतैः सममात्रैः
संयुक्तं कृत्वा द्रवरूपं कृत्वा तल्लीढ्वाऽऽस्वाद्य अनु पश्चादग्निशक्त्या जठराग्निसामर्थ्येन
पयः क्षीरं पीत्वा पुरुषो नरः कामं मैथुनं निकामं पर्याप्तं निषेवेदनुभवेत्॥६॥
अन्यदप्याह—
क्षीरेण बस्ताण्डयुजा शृतेन
सम्प्लाव्य कामी बहुशस्तिलान् यः ।
सुशोषितानत्ति पयः पिबेच्च
तस्याग्रतः किं चटकः करोति ॥७॥
बकरे के अण्ड को दूध में डाल कर काढ़ा बनाने के बाद तिलों में उस दूध की
भावना देकर उसे सुखाकर उन तिलों को खाकर ऊपर से दूध का पान करे तो उसके
सामने चटक ( गंवरा = गंवरैया ) भी क्या कर सकता है?॥७॥
बस्तश्छागः तस्याण्डौ वृषणौ क्षीरेण दुग्धेन बस्ताण्डयुजा बस्ताण्डयुतेन शृतेन
क्वथितेन यः कामी कामुकः बहुशो बहून् वारान् सप्त वारान् यावदित्यर्थः। तिलान्
सम्प्लाव्य प्लावयित्वा ततस्तानेव तिलान् सुशोषितानतिशुष्कान्। अत्ति भक्षयति। पयः
क्षीरं पश्चात् पिबेत् तस्य नरस्याग्रतः पुरतश्चटकः कलविङ्कः किं करोति। बहुस्त्रीगमनम्,
अतीव स्त्रीषु बहुवारं शीघ्रगामी भवतीत्यर्थः॥७॥
अन्यदप्याह—
माषसूपसहितेन सर्पिषा षष्टिकौदनमदन्ति ये नराः ।
क्षीरमप्यनु पिबन्ति तासु ते शर्वरीषु मदनेन शेरते ॥८॥
जिन रातों में घृत के साथ उड़द की दाल के साथ सट्ठी के चावलों का भात खाकर
जो ऊपर से दूध पीता है, वह उन रातों में कामदेव के साथ सोता है॥८॥
ये नरा मनुष्या माषसूपसहितेन सर्पिषा घृतेन षष्टिकौदनं षष्टिशालिभक्तमदन्ति भक्षयन्ति।
क्षीरं दुग्धमनु पश्चात् पिबन्ति यासु शर्वरीषु रात्रिषु तासु नरा मदनेन कामेन सह शेरते
स्वपन्ति। असकृत् स्त्रीगमनादिति॥८॥
बृ० भ० द्वि०-२०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
३०६ बृहत्संहिता
अन्यदप्याह—
तिलाश्वगन्धाकपिकच्छूमूलैर्विदारिकाषष्टिकपिष्टयोगः ।
आजेन पिष्टः पयसा घृतेन पक्वं भवेच्छष्कुलिकातिवृष्या ॥९॥
तिल, असगन्ध, क्यवांच ( कवाछु ) का जड़, विदारीकन्द—इन सबों को बराबर
लेकर चूर्ण बनाकर सबके तुल्य साठी के चावलों का आटा उसमें मिलाने के पश्चात्
उसको बकरी के दूध में मथकर बकरी के घृत में ही बनाई गई उसकी पूरी प्रचुर शुक्र
उत्पन्न करने वाली होती है॥९॥
तिलाः प्रसिद्धाः । अश्वगन्धा प्रसिद्धैव। कपिकच्छूमूलमात्मगुप्तामूलम्। विदारिका
प्रसिद्धा। षष्टिकः शालिविशेषस्ततः पिष्टः। औषधानामर्धं षष्टिकपिष्टस्य पिष्टेन सहैतेषां
योगः कार्यः। तत आजेन छागेन पयसा क्षीरेण पिष्टः श्लक्ष्णीकृतः। ततो घृतेनाज्येन
शष्कुलिका भक्ष्यप्रकारं पक्वं साधिताऽतिवृष्या बहुशुक्रकरी भवेत् सा।।९।।
अन्यदप्याह—
क्षीरेण वा गोक्षुरकोपयोगं विदारिकाकन्दकभक्षणं वा।
कुर्वन्न सीदेद् यदि जीर्यतेऽस्य मन्दाग्निता चेदिदमत्र चूर्णम् ॥१०॥
गोक्षुरक ( गोखरू ) का चूर्ण या विदारीकन्द का चूर्ण खाकर ऊपर से दूध पान
करने पर यदि यह चूर्ण पच जाय तो पुरुष स्त्री-प्रसङ्ग से क्षीण नहीं होता है। यदि
मन्दाग्नि के कारण नहीं पच सके तो पहले अग्निसन्दीपन के लिये वक्ष्यमाण चूर्ण का
सेवन करना चाहिये।।१०।।
क्षीरेण वा गोक्षुरकोपयोगं कुर्यात्। गोक्षुरकैः सह क्षीरं क्वाथयित्वा पिबेत्। अथवा
विदारिकायाः कन्दस्य मूलस्य क्षीरेण क्वथितस्य भक्षणं कुर्यात्। एवं कुर्वन्न सीदेत्
स्त्रीषु नावसादं याति। यद्यस्य कामुकस्य जीर्यते कामुकत्वं गच्छति तदैवम्। चेच्छब्दो
यद्यर्थे। यदि मन्दाग्निताऽल्पाग्निताऽल्पाग्नित्वं भवति, तदा तस्मिन्निदं वक्ष्यमाणं चूर्णमग्नि-
सन्दीपनम्।।१०।।
तदाह—
साजमोदलवणा हरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली ।
मद्यतक्रतरलोष्णवारिभिश्चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् ॥११॥
अजवायन, नमक, हरें, सोंठ, पीपल—इन सबको सम भाग लेकर चूर्ण बनाने के
पश्चात् उस चूर्ण को मद्य, तक्र, काञ्जी या उष्ण जल के साथ सेवन करने से जठराग्नि
दीपित होती है।।११।।
अजमोदं दीप्यकम्। लवणं सैन्धवम्। हरीतकी पथ्या। हरीतकी अजमोदलवणाभ्यां
सहिता। शृङ्गवेरं शुण्ठी। शृङ्गवेरेण सहिता संयुता पिप्पली। सर्वाण्येतानि सममात्राणि
कान्दर्पिकाध्यायः ३०७
कृत्वा चूर्णयेत्। अस्य चूर्णपानं मद्यतक्रतरलोष्णवारिभिः कुर्यात्, मद्यं शीध्वासवम्, तक्र-
मुदश्वित्, तरलं काञ्जिकम्, पय इति केचित्, उष्णवार्युष्णपानीयम्। एतेषामन्यतमेनैव
पिबेत्। तदग्निदीपनं जठराग्निविवर्धनमिति॥११॥
अथात्र विरुद्धान्याह—
अत्यम्लतिक्तलवणानि कटूनि वाऽत्ति
यः क्षारशाकबहुलानि च भोजनानि।
दृक्शुक्रवीर्यरहितः स करोत्यनेकान्
व्याजान् जरन्निव युवाऽप्यबलामवाप्य॥१२॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां कान्दर्पिकं
नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥
अधिक खट्टा, अधिक तीता, अधिक नमकीन, अधिक कडुआ (लाल मिर्च आदि),
अधिक खारा या अधिक शाक भोजन करने वाला युवा पुरुष भी दृष्टि, वीर्य और बल
से रहित होकर वृद्ध की तरह स्त्री-प्रसंग के समय अनेक व्याज करता है॥१२॥
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां कान्दर्पिकाध्यायः षट्सप्ततितमः॥७६॥
यः पुरुषो भोजनान्याहारानत्यम्लान्यतितिक्तानि, अतिलवणानि, अतिकटूनि वा अत्ति
भक्षयति। तथा क्षारबहुलानि भोजनानि च अत्ति। द्रव्याणां संयोगं कृत्वा दग्ध्वा च क्षारं
कारयेत्। तद्यथा—
क्षारो विषैडगजचिर्भिटचव्यवाह्निव्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम्।
दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगदोद्भवेषु।। इति।
एवमादिक्षारप्रयोगाः।
एवं क्षारबहुलानि भोजनानि। तथा शाकबहूनि च योऽत्ति। अथवा क्षारशाकाः सुप्रसिद्धाः।
स दृक्शुक्रवीर्यरहितः, दृग् दृष्टिः, शुक्रं रेतः, वीर्यं च बलम्। एतै रहितो वर्जितो भवति।
अबलां स्त्रियमवाप्य प्राप्य युवाऽपि तरुणोऽपि अनेकान् व्याजान् जरन्निव वृद्धो यथा
करोत्यशक्तत्वादित्यर्थः ॥१२॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतावन्तःपुरचिन्तायां
कान्दर्पिकं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ गन्धयुक्त्यध्यायः
अथ गन्धयुक्तिर्व्याख्यायते। तत्रादावेव च द्रव्याणां नामपरिज्ञानायास्माभिर्निघण्टुर्लिख्यते।
तद्यथा--
अथात्र व्यवहारार्थं निघण्टुरभिलिख्यते।
कस्तूरी मदनी नाभिर्मदो दर्पो मृगोद्भवा।।
मृगदर्पो मृगमदो गन्धचेत्येकवाचकाः।
स्फटिकेन्दुतुषाराख्यं कर्पूरं घनसारकम्।।
काश्मीरं घुसुणं रक्तसंज्ञकं कुङ्कुमं विदुः।
वानराख्यं चलाख्यं च तैलं सिंह्लं तुरुष्ककम्।।
कालीयं जोङ्गकं लोहं खलः कार्पासिकोऽगुरुः।
हिमं शीताख्यमाहेयं मलयाख्यं च चन्दनम्।।
सूक्ष्मैला बहुलाख्या च चन्द्रैला द्राविडी त्रुटिः।
श्रीपुष्पं देवपुष्पं च लघुपुष्पं लवङ्गकम्।।
कोलं कोलककक्कोले फलं जातीफलं विदुः।
उष्णं कटुफलं जातिं मालतीं जातिपत्रिकाम्।।
फलं पत्रं तमालं च गन्धपत्रं च नेत्रकम्।
भृङ्गाख्यं नेत्रराजं च वराङ्गं त्वक् तनुत्वचम्।।
गणकाख्यं काञ्चनाख्यं केसरं नागकेसरम्।
रसं गन्धरसं पिण्डरसं बोलं चलं विदुः।।
पूतिकोशो विडालाख्यश्चेलिस्तज्जातकाभिधः।
लता लतानाभिनाम्नी रेणुः कुन्ती हरेणुका।।
मेघाख्यं मुस्तमिच्छन्ति वक्राख्यं तगरं नतम्।
करजाख्यं नखं शङ्खं तथा नखपदं स्मृतम्।।
ज्वरक्षयोत्पलाख्यं च वाप्यं कुष्ठं गदोऽथ रुक्।
मांसीं केशीं पिशाचीं च नलदं कमलं जटाम्।।
श्यामा प्रियाख्या श्रीसंज्ञा प्रियङ्गुः फलिनी स्मृता।
ग्रन्थिपर्णी ग्रन्थिपर्णं शुकं स्थौणेयकं विदुः।।
ह्रीबेरं वारिसंज्ञं च ह्रीबारं बालकं स्मृतम्।।
रणं सेव्यं मृणालाख्यमुशीरमिह कथ्यते।
रोमो मृणालो रामज्ञो व्यामकं दवदग्धकम्।।
गन्धयुक्त्यध्यायः ३०९
प्रवालं विद्रुमाख्यं च वल्ली स्यान्नलिका नली।
स्पृक्काऽसृग्ब्राह्मणी माला देवी च परिभाष्यते।।
चक्राङ्गी कटुकी गन्धा जटिलोग्रा जया वचा।
कर्चुं कर्पूरमुग्रं च गन्धमूलं च कीर्त्यते।।
पुष्पा समन्तपुष्पा च शतपुष्पा शता मसिः।
कुसुमालो भवेच्चण्डः स्तेनश्चौरोऽथ तस्करः।।
आकृष्टं केशपलितं जरा स्थविरसंज्ञितम्।
गिर्याख्यं गिरिजाख्यं च शैलेयं समुदाहृतम्।।
दार्वा दारु निशाख्या च कालेयं पीतचन्दनम्।
पीता हरिद्रा नक्ताख्या दारु तद्देवदारु यत्।।
रक्ता समङ्गा मञ्जिष्ठा मधुकं मधुयष्टिका।
धान्याकं धान्यकं धानीयकं कुस्तुम्बुरु स्मृतम्।।
मरुं मरुबकं मूर्वी फणिज्जं सानवं तथा।
सर्जा सर्जरसासंज्ञा राला चेह निगद्यते।।
पुरं गुग्गुलु भद्रं च भद्राख्यं महिषाक्षकम्।
रोहिषं पेशलं प्राहुः पर्यासं च कुठेरकम्।।
क्षीरदध्याज्यसंज्ञश्च श्रीवासः श्रीश्च वासकः।
जतु लाक्षा कृमिस्तज्जा धात्रीमामलकं विदुः।।
हरीतक्यभया पथ्या विजया प्राणदाऽपि च।
कलिर्विभीतकं चाक्षं त्रिफलं स्यादिदं त्रिकम्।।
शुण्ठीमरीचपिप्पल्यर्यूषणं सर्वसंयुता।
त्रिफला सत्रिजाता च त्रिवर्गं त्रितयं स्मृतम्।।
त्वक् पत्रैला त्रिजातं स्याच्चतुर्जातं सकेसरम्।
त्रिफला स्यात्तु कक्कोलकटुजातिफलैस्त्रिभिः।।
घृतेन्दुकुङ्कुमैः पञ्चसुगन्धिः कोलपुष्पवृत्।
कोलोञ्झितः सदपँश्च देवराजः सदैव हि।।
कर्पूरं कुङ्कुमं दर्प त्रितयं स्यात् त्रिगन्धिकम्।
लवङ्गफलकक्कोलकटुकर्पूरकुङ्कुमैः ।।
त्वग्लताजातिचूतोत्थरसैर्दशसुगन्धिकः ।
तीक्ष्णं मरीचमिच्छन्ति चित्रकं वह्निसंज्ञकम्।।
रोचना रुचिरा ज्ञेया शर्करा सिकता सिता।
पुष्पासवः पुष्परसः सारघं मधु माक्षिकम्।।
क्षौद्रं भ्रामरमित्याहुस्तन्मलं सिक्थकं विदुः।
मदनं च मधूच्छिष्टं मधुसारं च पण्डिताः।।
३१० बृहत्संहिता
द्राक्षा फलोत्तमा विल्वः श्रीफलः श्रीतरुस्तथा।
लुङ्गं च मातुलुङ्गं च केशरी बीजपूरकम्।।
सौभाञ्जनं सुभाञ्जं च शिग्रुवत्फलपल्लवाः।
अजो बस्तो जरश्छागो मूत्रं स्रावस्तदम्बु वा।।
त्वक्सहा सुरभिर्वज्री सुरभिश्च महातरुः।
स्वर्णक्षीरी स्वर्णलता ज्योतिषमत्यभिधीयते।।
सुवीरं काचिकं वीरं तालुमालं च तालुकम्।
सौभाग्यं टङ्कणं टङ्कं बाकुची मालतीभवम्।।
निःसारं राक्षसं पद्मं कच्छं कतकजं फलम्।
आम्रश्चूतश्च कामाङ्गः सहकारः स्मरप्रियः।।
अक्षरं कोकिलाक्षश्च निघण्टुज्ञैरुदाहृतः।
तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
स्रग्गन्धधूपाम्बरभूषणाद्यं न शोभते शुक्लशिरोरुहस्य।
यस्मादतो मूर्धजरागसेवां कुर्याद् यथैवाञ्जनभूषणानाम् ॥१॥
सफेद केश वाले पुरुष को माला, सुगन्ध द्रव्य, धूप, वस्त्र, भूषण आदि शोभा
नहीं देते; इसलिये अञ्जन और भूषण के सेवन की तरह केश काले करने का भी प्रयत्न
करना चाहिये।।१।।
शुक्लशिरोरुहस्य श्वेतकचस्य स्रग् माला। गन्धाः सुगन्धद्रव्याणि। धूपः सुगन्धधूपः।
अम्बरं वस्त्रम्। भूषणमलङ्करणम्। आदिग्रहणादनुधूपनमिति। एवमादिकं सर्वं न शोभते,
यस्मादतोऽस्माद्धेतोर्मूर्धजानां केशानां रागे रञ्जने सेवां यत्नं कुर्यात्। यथेव येन प्रकारेणाञ्जने
नेत्रयोर्भूषणानामलङ्करणादीनां सेवा क्रियते प्रत्यहं प्रयत्नतः संस्क्रियते तथैव मूर्धजरागसेवां
कुर्यादिति।।१।।
अथ केशरञ्जनप्रयोगमाह—
लौहे पात्रे तण्डुलान् कोद्रवाणां
शुक्ले पक्वांल्लोहचूर्णेन साकम्।
पिष्टान् सूक्ष्मं मूर्ध्नि शुक्लाम्लकेशे
दत्वा तिष्ठेद् वेष्टयित्वार्द्रपत्रैः ॥२॥
याते द्वितीये प्रहरे विहाय
दद्याच्छिरस्यामलकप्रलेपम् ।
सञ्छाद्य पत्रैः प्रहरद्वयेन
प्रक्षालितं कार्ष्ण्यमुपैति शीर्षम् ॥३॥
सिरके में कोदो के चावल को लोहे के पात्र में पकांकर उसमें चूर्ण मिला कर खूब
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
गंधयुक्त्यध्यायः ३११
बारीक चूर्ण करने के पश्चात् उसको सिरके से खट्टे किये केशों में लेप करके हरे पत्ते से
ढक कर दो पहर तक बैठने के बाद उस लेप को धोकर आँवलों का लेप करके हरे
पत्तों से ढककर दो पहर तक बैठा रहे। तत्पश्चात् शिर को धो डाले; इससे केश काले
हो जाते हैं।।२-३।।
लौहे पात्र इति । कोद्रवाः प्रसिद्धाः। कोद्रवाणां तण्डुलान् लोहपात्रे आयसभाजने
शुक्लेऽम्ले काञ्जिकादौ पक्वान् स्विन्नान् ततो लोहचूर्णेनायसचूर्णेन साकं सह पिष्टान्
अतिसूक्ष्मचूर्णीकृतान् मूर्ध्नि शिरसि शुक्लामलकेशे शुक्लेनाम्लेन काञ्जिकादिनाम्लीकृताः
केशा यस्मिंस्तथाविधे मूर्धनि तैर्लेपं कृत्वा तत आर्द्रपत्रैः सरसैर्वेष्टयित्वाऽऽच्छाद्य तिष्ठेत्
प्रहरद्वयं यावत्।
याते द्वितीय इति । ततो द्वितीये प्रहरे यातेऽतिक्रान्ते तल्लेपं विहाय त्यक्त्वा ततः
शिरसि मूर्ध्नि आमलकैः प्रलेपं दद्यात्। पत्रैश्च सरसैः सञ्छाद्य तिष्ठेदन्येन प्रहरद्वयेन तल्लेपं
त्यक्त्वा शीर्षं प्रक्षालयेत्। प्रक्षालितं काष्ण्र्यं कृष्णत्वमुपैति गच्छति।।२-३।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
पश्चाच्छिरःस्नानसुगन्धतैलैर्लोहाम्लगन्धं शिरसोऽपनीय।
हृद्यैश्च गन्धैर्विविधैश्च धूपैरन्तःपुरे राज्यसुखं निषेवेत् ॥४॥
केश काले हो जाने के बाद शिरःस्नान और सुगन्धित तेलों के द्वारा लोहे तथा
सिरके के गन्धों को दूर करके मनोहर सुगन्धित द्रव्य और धूपों को लगाते हुये राजा को
अन्तःपुर में राज्यसुख का सेवन करना चाहिये।।४।।
पश्चादनन्तरं शिरःस्नानैः सुगन्ध्यैश्च तैलैर्लोहगन्धमम्लगन्धं च शिरसो मूर्ध्नोऽपनीयापास्य
ततो हृद्यैश्च गन्धैर्हृदयस्य प्रियं हृद्यं चित्ताह्लादकम्। हृद्यैर्गन्धैः सुगन्धद्रव्यैस्तुष्टजननैर्विविधैश्च
धूपैः सहान्तःपुरे राज्यस्य सुखं निषेवेत् स्वमहिषीभिः क्रीडां कुर्यादित्यर्थः।
अत्र द्रव्याणां सर्वेषां प्रायः काञ्जिकेन क्षालनं निर्मलेन केषाञ्चिज्जलेन केषाञ्चिद्
गोमूत्रेण नखतिलतैलेनायसभाण्डे पचेत्। मृद्वग्निना पाकवेधगन्धधूपनानि लोकतो ज्ञेयानि।
आचार्येण नोक्तानि। अस्माभिर्ग्रन्थविस्तरभयान्न प्रदर्शितानि। यतः सकलसंहितास्माभिर्व्या-
ख्यातुमारब्धा केवलमत्राक्षराणां व्याख्या क्रियते, न चास्माकमत्र तथाविधं प्रावीण्यम्।
अतस्तज्ज्ञैर्लोकव्यवहारतः कार्यः प्रयोगनिचयः।।४।।
तत्रादावेव शिरःस्नानमाह—
त्वक्कुष्ठरेणुनलिकास्पृक्कारसतगरबालकैस्तुल्यैः ।
केसरपत्रविमिश्रैर्नरपतियोग्यं शिरःस्नानम् ॥५॥
दालचीनी, कूठ , रेणुका ( गगनधूरि ), नलिका, स्पृक्का, बोल, तगर, नेत्रबाला,
नागकेसर, पत्र ( गन्धपत्र )—इनको सम भाग लेकर पीसे और फिर शिर में लगाकर
स्नान करे तो यह राजा के योग्य शिरःस्नान होता है।।५।।
३१२ बृहत्संहिता
त्वक् प्रसिद्धा। कुष्ठः प्रसिद्ध एव। रेणुर्हरेणुका। नलिका प्रवालवल्ली। स्पृक्का
प्रसिद्धा लता। रसो बोलः। तगरः प्रसिद्धः। बालकं हीबेरम्। एतैस्तुल्यैः समभागैः। किं
भूतैः? केसरपत्रविमिश्रैः, केसरं नागकेसरम्। पत्रं गन्धपत्रं त्वगादिभिः केसरपत्रैर्विमिश्रितैः
शिरःस्नानं नरपतियोग्यं राजोपयोग्यं भवति।।५।।
अथ सुगन्धतैलमाह—
मञ्जिष्ठया व्याघ्रनखेन शुक्त्या त्वचा सकुष्ठेन रसेन चूर्णः ।
तैलेन युक्तोऽर्क्रमयूखतप्तः करोति तच्चम्पकगन्धि तैलम् ॥६॥
मञ्जीठ, समुद्रफेन, शुक्ति, दालचीनी, कूट, बोल—इन सबको बराबर लेकर चूर्ण
करे। फिर उस चूर्ण को तिल के तेल में डालकर धूप में तपाये तो उस तेल में चम्पे के
फूलों के तेल की गन्ध आ जाती है।।६।।
मञ्जिष्ठा प्रसिद्धा। तथा व्याघ्रनखेन व्याघ्रनखः समुद्रफेनः, तेन। तथा शुक्त्या नखेन।
नखं शङ्खोद्भवं चर्म। त्वक् प्रसिद्धा। तया त्वचा। तथा सकुष्ठेन रसेन। कुष्ठं प्रसिद्धम्।
रसो बोलः। कुष्ठसहितेन रसेन बोलेन सह चूर्णः कार्यः। सर्वैरेतैर्यथोक्तैः समभागकैः स
चूर्णः कार्यः। तैलेन तिलतैलेन युक्तः। अर्कमयूखतप्तः, अर्कमयूखै रविकिरणैः सन्तप्तो-
ऽतीव तापितः। तत् तैलं चम्पकगन्धि चम्पकपुष्पसमसुरभिं सुगन्धिं करोति।।६।।
अथ गन्धचतुष्टयमाह—
तुल्यैः पत्रतुरुष्कबालतगरैर्गन्धः स्मरोद्दीपनः
सव्यामो बकुलोऽयमेव कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः ।
कुष्ठेनोत्पलगन्धिकः समलयः पूर्वो भवेच्चम्पको
जातीत्वक्सहितोऽतिमुक्तक इति ज्ञेयः सकुस्तुम्बुरुः ॥७॥
गन्धपत्र, सिह्लक, नेत्रबाला, तगर—इन सबको सम भाग लेकर मिलाने से कामो-
दीपन करने वाली गन्ध हो जाती है। इस गन्ध में व्यामक ( दवदग्धक ) मिला कर
कटुका ( गुगुल ) और हिङ्गु का धूप देने से मौलसरी पुष्प के समान सुगन्धित द्रव्य
बन जाता है। कूठ मिलाने से नील कमल की, सफेद चन्दन मिलाने से चम्पे के फूलों
की तथा जायफल, दालचीनी और धनियाँ मिलाने से अतिमुक्तक के पुष्प की गन्ध आ
जाती है।।७।।
पत्रं गन्धपत्रम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्। बालं बालकम्। तगरः प्रसिद्धः। एतैस्तुल्यैः
समभागैः स्मरोद्दीपनः कामोद्दीपनो गन्धो भवति। सव्याम इति । अयमेव पूर्वोक्तो गन्धः।
सव्यामो व्यामकेन दवदग्धकेन सहितः, तथा कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः, कटुका प्रसिद्धा,
हिङ्गुर्हिङ्गुलुकः, गुग्गुलुक इति प्रसिद्धः। आभ्यां धूपान्वितो धूपितः। बकुलो बकुलपुष्पगन्धो
भवति। कुष्ठेनोत्पलगन्धिक इति। स एव पूर्वोक्तः कुष्ठेन सहित उत्पलगन्धिक उत्पल-
समगन्धो भवति। समलयः पूर्वो भवेच्चम्पक इति। स एव पूर्वोक्तः समलयो मलयेन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
गन्धयुक्त्यध्यायः ३१३
सहितश्चम्पकपुष्पाणां समगन्धिको भवति। जातीत्वक्सहित इति। स एव पूर्वोक्तो जाती-
त्वक्सहितो जातीशब्देन जातीफलमुच्यते। त्वक् प्रसिद्धा। आभ्यां सहितो युक्तः सकुस्तुम्बुरुः
कुस्तुम्बुरुसहितः। अतिमुक्तकोऽतिमुक्तकसदृशगन्धो भवेत्॥१७॥
अन्यदप्याह—
शतपुष्पाकुन्दुरुकौ पादेनार्धेन नखतुरुष्कौ च।
मलयप्रियङ्गुभागौ गन्धो धूप्यो गुडनखेन ॥१८॥
सौंफ और कुन्दरक (देवदारु वृक्ष का निर्यास) एक चतुर्थांश, नख (शंख से
उत्पन्न चमड़ा) और सिह्लक दो चतुर्थांश, श्वेत चन्दन और प्रियङ्गु एक चतुर्थांश—इन
सबको मिलाकर गन्धद्रव्य बनावे। फिर उसमें गुड और नख का धूप दे (पहले हरें का
धूप देकर बाद में उक्त द्रव्य का धूप देना—यह प्राचीनों का मत है)॥१८॥
शतपुष्पा प्रसिद्धा। कुन्दुरुकः प्रसिद्ध एव दारुनिर्यासः। एतौ द्वौ पादेन चतुर्थभागेन
देयौ। अर्धेन नखतुरुष्कौ च, नखं शङ्खोद्भवं चर्म, तुरुष्कं सिह्लरसम्। एतौ द्वावर्धेन देयौ।
मलयप्रियङ्गुभागाविति। मलयं चन्दनम्, प्रियङ्गुर्गन्धप्रियङ्गुः। अनयोर्द्वौ भागौ। द्वयोरेव
चतुर्थभागो देयः। गन्धो धूप्यो गुडनखेन। एष गन्धो गुडेन नखेन च धूप्यो धूपयितव्यः।
यत्र यत्र गन्धो धूप्यते तत्र तत्रादावेव हरीतक्या धूप्यः पश्चादुक्तद्रव्येणेत्यागमविदः प्राहुः॥१८॥
अधुना धूपमाह—
गुग्गुलुबालकलाक्षामुस्तानखशर्कराः क्रमाद् धूपः।
अन्यो मांसीबालकतुरुष्कनखचन्दनैः पिण्डः ॥१९॥
गूगल, नेत्रबाला, लाख, मोथा, नख, खाँड—इन सबको बराबर लेकर धूप बनावे
तथा बालछड़, नेत्रबाला, सिह्लक, नख, चन्दन—इन सबको सम भाग लेकर पिण्ड
नामक दूसरा धूप बनावे॥१९॥
गुग्गुलुः प्रसिद्धः। बालकः प्रसिद्ध एव। लाक्षा प्रसिद्धा। मुस्ता प्रसिद्धैव। नखं
शङ्खोद्भवं चर्म प्रसिद्धमेव। शर्करा प्रसिद्धा। एते क्रमात् समभागयोजिता धूपो भवति।
अन्य इति। मांसी प्रसिद्धा। बालकं प्रसिद्धम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्। नखचन्दनं च प्रसिद्धमेव।
एतैः समभागैरन्यो द्वितीयः पिण्डः पिण्डधूपो भवति॥१९॥
अन्यदप्याह—
हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिर्गुडोत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः।
नवान्तपादादिविवर्धितैः क्रमाद् भवन्ति धूपा बहवो मनोहराः ॥१९०॥
हर्रें, शंख, नख, बोल, नेत्रबाला, गुड, कूठ, शैलक, मोथा—इन नौ वस्तुओं को
क्रम से एक पाद से लेकर नौ पाद तक ले। जैसे हर्रे एक पाद, शंख दो पाद, नख तीन
पाद इत्यादि मोथा नौ पाद = एक धूप। गुड, कूठ, शैलक, मोथा—इन चार वस्तुओं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA
३१४ बृहत्संहिता
को क्रम से एक पाद से लेकर चार पाद तक ग्रहण करे तो दूसरा धूप। शैलक, मोथा—
इन दो वस्तुओं को क्रम से एक पाद से लेकर दो पाद तक ले तो तीसरा धूप। हर्दे एक
भाग में शंख दो भाग मिलाने से चौथा धूप। उसमें नख तीन भाग मिलाने से पाँचवाँ
धूप इत्यादि अनेक प्रकार के मनोहर धूप बनते हैं॥१०॥
हरीतकी पथ्या। शङ्खो नखम्। घनं प्रसिद्धम्। द्रवो रसो बोल इत्यर्थः। अम्बु
बालकम्, एतैः। तथा गुडोत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः, गुडः प्रसिद्ध इक्षुविकारः, उत्पलं
कुष्ठम्, शैलकं शैलेयम्, मुस्तकं मुस्तः, एतैरन्वितैर्युक्तैर्नवान्तपादादिविवर्धितैः क्रमात्।
नवान्ताश्च ते पादादिविवर्धिताश्च पादाश्चादौ पादाश्चान्ते विवर्धिता येषाम्। तद्यथा—हरीतक्या
एको भागः। शङ्खस्य द्वौ। घनस्य तृतीयः। अनेन क्रमेण यावत्। मुस्तस्य नव भागाः।
एवं हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिः पादविवर्धितैरेकः। गुडोत्पलैः सह द्वितीयः। एतैरेव शैलक-
मुस्तकान्वितैस्तृतीयः। अथवा हरीतक्या एको भागः। शङ्खस्य द्वावित्येको धूपः। तत्रैव
घनस्य भागत्रयं दीयते, तदा द्वितीयो धूपः। एवं प्रत्येकस्य द्रव्यस्य भागपरिवृद्ध्याऽष्टौ
धूपा मनोहरा भवन्ति॥१०॥
अन्यं धूपमाह—
भागैश्चतुर्भिः सितशैलमुस्ताः श्रीसर्जभागौ नखगुग्गुलू च।
कर्पूरबोधो मधुपिण्डितोऽयं कोपच्छदो नाम नरेन्द्रधूपः ॥११॥
खाँड़, शैलेय और मोथा चार भाग; श्रीवास, सर्ज, नख और गूगल दो भाग—इन
सबको पीस कर कर्पूर के चूर्ण से बोध (सुगन्धित) करे। बाद में उसमें शहद मिलाकर
पिण्ड बना ले। यह कोपच्छद नामक राजाओं के योग्य धूप होता है। आर्द्र वस्तु में आर्द्र
वस्तु को मिलाने का नाम बेध और चूर्ण में चूर्ण मिलाने का नाम बोध है॥११॥
सिता शर्करा। शैलेयं शैलेयकम्। मुस्तः प्रसिद्धः। एते चतुर्भिर्भागैर्दातव्याः। श्रीः
श्रीवासकः। सर्जः सर्जरसः। अनयोर्द्वौ भागौ देयौ। नखं प्रसिद्धम्। गुग्गुलुः प्रसिद्ध एव।
नखगुग्गुलू भागद्वयेनैव दातव्यौ। कर्पूरेण चास्य बोधः कार्यः। मधुपिण्डितो माक्षिकेण
पिण्डीकृतः। अयं नरेन्द्रधूपो राजधूपः। कोपच्छदो नाम कोपच्छद इत्यस्य संज्ञा।
आर्द्र आर्द्रो यो दीयते स वेधः। चूर्णिते चूर्णो दीयते स बोधः। उक्तमीश्वरेण स्वस्यां
गन्धयुक्तौ—
ओल्लंमि ओल्लओ जो दिज्जइ वेह इति सो भणिओ।
वोहो उण जो चुण्णो चुण्णविणि अच्छगन्धो सो।। इति।।११।।
अथ पुटवासमाह—
त्वगुशीरपत्रभागैः सूक्ष्मैलाध्रेन संयुतैश्चूर्णः।
पुटवासः प्रवरोऽयं मृगकर्पूरप्रबोधेन ॥१२॥
दालचीनी, खस, गन्धपत्र—इनके तीन भाग में सबका आधा (डेढ़) भाग छोटी
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
गन्धयुक्त्यध्यायः ३१५
इलायची मिलाकर चूर्ण बनावे। कस्तूरी या कर्पूर से बोध करे तो वस्त्र सुगन्धित करने
का उत्तम चूर्ण बनता है।।१२।।
त्वक् त्वचम्। उशीरं प्रसिद्धम्। पत्रं गन्धपत्रम्। एषां भागत्रयम्। एतैः सूक्ष्मैलाध्रेन
संयुक्तैः। सूक्ष्मैला प्रसिद्धैव। पूर्वोक्ताद्भागत्रयादर्धेन सूक्ष्मैला देयेत्यर्थः। अयं चूर्णो मृगकर्पूर-
प्रबोधेन। मृगः कस्तूरिका। कर्पूरं प्रसिद्धम्। अनयोः प्रबोधेन प्रवरः श्रेष्ठः पुटवासो-
ऽङ्गोद्धूलनं भवति। केचित् पटवास इति पठन्ति। पटवासः कर्पटानुवासनम्।।१२।।
अथ गन्धार्णवमाह—
घनबालकशैलेयककर्पूरोशीरनागपुष्पाणि ।
व्याघ्रनखस्पृक्कागुरुदमनकनखतगरधान्यानि ।।१३।।
कर्पूरचोलमलयैः स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्भागैर्गन्धार्णवो भवति ।।१४।।
मोथा, नेत्रबाला, शैलेय, कचूर, खश, नागकेसर के फूल, व्याघ्रनख, स्पृक्का
(लता), अगुरु, दमनक, नख, तगर, धनियाँ, कर्पूर, चोरक, श्वेत चन्दन—इन सोलह
द्रव्यों में से किन्हीं चार के क्रम से एक भाग, दो भाग, तीन भाग और चार भाग अदल-
बदल कर लेकर चूर्ण बनाने से गन्धार्णव नामक छियानबे तरह के सुगन्धद्रव्य तैयार
होते हैं।।१३-१४।।
घनं प्रसिद्धम्। बालकं प्रसिद्धमेव। शैलेयककर्पूरोशीराणि एतानि सुप्रसिद्धानि।
नागपुष्पं नागकेसरम्। व्याघ्रनखः समुद्रफेनः। स्पृक्का लता। अगुरुः प्रसिद्धः। मदनकः
प्रसिद्धः। तगरं प्रसिद्धम्। धान्यं धान्यकाफलम्—एतानि। कर्पूरः प्रसिद्धः। चोलश्चोरकः
प्रसिद्धः। मलयं चन्दनम्। एवं षोडश सुगन्धद्रव्याणि। अतोऽस्माद् द्रव्यगणादेतैरेव
घनादिभिश्चतुर्भिः स्वेच्छापरिवर्तितैरात्मीयेच्छापरिभ्रामितैर्विपर्यस्तीकृतैः। कथम्? एकद्वित्रि-
चतुर्भागैः। गन्धार्णवो गन्धसमुद्रो भवति। अत्र षोडश कोष्ठकाः कार्याः, तिर्यक्चत्वारो-
ऽधोऽधश्चत्वारः। तत्राद्यकोष्ठकात् प्रभृति यथा पाठक्रमेण घनादीनि विन्यस्यानि। तद्यथा—
प्रथमपङ्क्तौ घनादीनि। द्वितीयायां च उशीरादीनि। तृतीयायामगुर्वादीनि। चतुर्थ्यां धान्यकादीनि।
यदुक्तम्—स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः। एकद्वित्रिचतुर्भागैर्गन्धार्णवो भवति। तत्र भेदाः
प्रदर्श्यन्ते। यथा क्रमेण सर्वेषां प्रत्येकस्य षड्भेदाः सम्भवन्ति। चतुष्कस्य चतुर्विंशतिरिति।
तद्यथा—घनस्यैको भागः। बालकस्य द्वौ भागौ। शैलेयकस्य त्रयो भागाः। कर्पूरस्य चत्वारो
भागाः। एको गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य द्वौ। शैलेयकस्य चत्वारः। कर्पूरस्य
त्रयः। द्वितीयो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य त्रयः। शैलेयस्य द्वौ। कर्पूरस्य
चत्वारः। तृतीयो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य त्रयः। शैलेयस्य चत्वारः।
कर्पूरस्य द्वौ। चतुर्थो गन्धः। घनस्यैको भागः। बालकस्य चत्वारः। शैलेयकस्य द्वौ। कर्पूर-
कस्य त्रयः। पञ्चमो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य चत्वारः। शैलेयकस्य त्रयः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
३१६ बृहत्संहिता
कर्पूरकस्य द्वौ। षष्ठो गन्धो भवति। एवमेकैकस्य द्रव्यस्य षड्गन्धा उत्पद्यन्ते। चतुष्कस्य
चतुर्विंशतिः। षोडशकस्य षण्णवतिः।।१३-१४।।
| घ | बा | शै | क |
| उ | ना | व्या | स्पृ |
| अ | द | न | त |
| धा | क | चो | म |
अत्रैव विशेषमाह—
अत्युल्बणगन्धत्वादेकांशो नित्यमेव धान्यानाम् ।
कर्पूरस्य तदूनो नैतौ द्वित्र्यादिभिर्देयौ ॥१५॥
धनियाँ और कर्पूर में अति उत्कट गन्ध होने के कारण सदा धनियाँ का एक भाग
और कर्पूर के एक भाग से भी कम भाग डालना चाहिये। इन दोनों के दो-तीन आदि
भाग कभी नहीं डालना चाहिये; क्योंकि इनमें अति उत्कट गन्ध होने के कारण ये अन्य
द्रव्यों के गन्धों का नाश कर देते हैं।।१५।।
अत्र धान्यानां धान्यकाफलानामत्युल्बणगन्धत्वादुत्कटत्वान्नित्यं सर्वकालमेकांश
एको भागो दातव्यः। कर्पूरस्योल्बणगन्धत्वात् तदूनः तस्माद् भागादप्यूनो दातव्यः। एतौ
द्वौ द्वित्र्यादिभिर्भागैः प्राप्तावपि न देयौ न दातव्यौ। यतस्तदुत्कटत्वादन्यद्रव्याणां गन्धहा-
निर्भवति।।१५।।
अथैतेषां धूपानां बोधनं चाह—
श्रीसर्जगुडनखैस्ते धूपयितव्याः क्रमान्न पिण्डस्थैः।
बोधः कस्तूरिकया देयः कर्पूरसंयुतया ॥१६॥
पूर्वोक्त समस्त गन्धित द्रव्यों को श्रीवास, राल, गुड़, नख-इन चारों का अलग-
अलग धूप दे, सबको मिलाकर नहीं; बाद में कर्पूर और कस्तूरी का बोध दे।।१६।।
श्रीः श्रीवासकः। सर्जः सर्जरसः। गुडनखे प्रसिद्धे। एतैः क्रमात्ते सर्व एव गन्धा
धूपयितव्याः। न पिण्डस्थैर्न मिश्रीकृतैः। एतदुक्तं भवति—प्रथमतः सर्व एव श्रीवासकेन
धूपयितव्याः। तथाभूताः। पुनः सर्जरसेन। ततः सर्वे पुनरपि गुडेन। ततः सर्वे नखेन
धूपयितव्याः। ततः सर्वेषां कस्तूरिकया कर्पूरसंयुतया बोधः कार्यः। एवं कृते शोभनास्ते
गन्धा भवन्ति।।१६।।
अथात्र सर्वगन्धानां व्यापकत्वेन प्रदर्शनार्थमाह—
अत्र सहस्रचतुष्टयमन्यानि च सप्ततिसहस्राणि।
लक्षं शतानि सप्त विंशतियुक्तानि गन्धानाम् ॥१७॥
पूर्वोक्त सुगन्धित द्रव्यों के भेद से कुल मिलाकर १७४७२० प्रकार के सुगन्धित
द्रव्य बनते हैं।।१७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
गन्धयुक्त्यध्यायः ३१७
अत्रास्मिन् द्रव्यगणे गन्धानां सहस्रचतुष्टयमन्यानि च सप्ततिसहस्राणि लक्षमेकं सप्त-
शतानि विंशत्यधिकानि गन्धानामन्तर्भवन्तीत्यर्थः ।।१७।।
अत्रैकैकं षड्गन्धकरं भवतीत्याह-
एकैकमेकभागं द्वित्रिचतुर्भागिकैर्युतं द्रव्यैः ।
षड्गन्धकरं तद्वद्द्वित्रिचतुर्भागिकं कुरुते ।।१८।।
केवल दो वस्तुओं से छः गन्धद्रव्य तैयार होते हैं; जैसे-प्रथम के एक भाग में
द्वितीय के दो-तीन और चार भाग मिलाने से तीन प्रकार के तथा द्वितीय के एक भाग में
प्रथम के दो-तीन और चार भाग मिलाने से तीन प्रकार के; इस तरह छः प्रकार के
गन्धद्रव्य तैयार होते हैं। इसी तरह एक के दो भाग में अन्य के दो-तीन और चार भाग
मिलाने से छः प्रकार के गन्धद्रव्य तैयार होते हैं ।।१८।।
एकैकं द्रव्यं यच्च एकभागिकं तदपि द्वित्रिचतुर्भागिकैर्द्रव्यैर्युतं संयुक्तं षड्गन्धकरं
षड्गन्धान् करोति। तद्वत्तेनैव प्रकारेण द्वित्रिचतुर्भागिकं कुरुते। यानि द्रव्याण्यन्यान्येक-
भागिकेऽन्यस्मिन् द्वित्रिचतुर्भागिकानि दत्तानि तान्यपि तेन सह प्राग्वद् भागपरिकल्पनया
षड्गन्धकराणि भवन्ति। एवं प्रत्येकं द्रव्यमेकभागिकमन्यैर्द्वित्रिचतुर्भागिकैर्युक्तं षड्गन्धकरं
भवति ।।१८।।
अथ सर्वेषां सङ्ख्याज्ञानमाह-
द्रव्यचतुष्टययोगाद् गन्धचतुर्विंशतिर्यथैकस्य ।
एवं शेषाणामपि षण्णवतिः सर्वपिण्डोऽत्र ।।१९।।
इस तरह एक द्रव्य के योग से छः भेद, चार द्रव्यों के योग से चौबीस भेद एवं
शेष तीन स्थानों में स्थित चार-चार के बहत्तर भेद और सब मिलाकर छियानबे भेद
होते हैं ।।१९।।
यथा येन प्रकारेणैकैकस्य द्रव्यस्य द्रव्यचतुष्टययोगाद् गन्धचतुर्विंशतिर्भवति। एकैकः
सन्नैकभागिके द्रव्ये द्वित्रिचतुर्भागिकानि द्रव्याणि त्रीण्यन्यानि जायन्ते। एवं चत्वारि विमिश्रि-
तानि च सम्पद्यन्ते। तानि षट् पतन्ति। अतः प्रत्येकं षड्गन्धकरम्। एवं षट्चतुष्का-
श्चतुर्विंशतिर्भवन्ति। तस्मादेकैकस्यैव गन्धः। चतुर्विंशतिर्यस्मात् स एव चतुर्विंशतिवारान्
पतति, प्रत्येकस्मिंश्चतुर्विंशतिर्गन्धा भवन्ति। अत उक्तम्-द्रव्यचतुष्टययोगाद् गन्ध-
चतुर्विंशतिर्यथैकस्येति। एवं शेषाणां त्रयाणामपि चतुष्काणां द्विसप्ततिर्गन्धा भवन्ति। सर्व-
पिण्डाः षण्णवतिरत्रास्मिन् गन्धप्रकरणे भवन्ति ।।१९।।
अधुना चतुर्विकल्पेन भिद्यमानानां सङ्ख्याज्ञानमाह-
षोडशके द्रव्यगणे चतुर्विकल्पेन भिद्यमानानाम् ।
अष्टादश जायन्ते शतानि सहितानि विंशत्या ।।२०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
३१८ बृहत्संहिता
पूर्वोक्त सोलह द्रव्यों में चार-चार विकल्प से १८२० भेद होते हैं॥२०॥
अस्मिन् द्रव्यगणे षोडशके षोडशसङ्ख्ये चतुर्विकल्पेन चतुर्भिश्चतुर्भिर्द्रव्यैरैकैको गन्ध
इत्यनेन क्रमेण भिद्यमानानामष्टादश शतानि विंशत्यधिकानि गन्धानां जायन्ते उत्पद्यन्ते।
एतत्पुरस्तादाचार्य एव प्रदर्शयिष्यति॥२०॥
अथ सर्वगन्धानां संख्याप्रमाणज्ञानमाह—
षण्णवतिभेदभिन्नश्चतुर्विकल्पो गणो यतस्तस्मात्।
षण्णवतिगुणः कार्यः सा सङ्ख्या भवति गन्धानाम्॥२१॥
सोलह द्रव्यों में से चार-चार विकल्प करके लाये हुए भेद (१८२०) को
पूर्वकथित (९६) भेद से गुणा करने से १७४७२० भेद होते हैं; किन्तु ये भेद गौण
वृत्ति से आते हैं। मुख्य वृत्ति से तो १८२० को २४ से गुणा करने से ४३६८० भेद
होते हैं॥२१॥
अयमपि चतुर्विकल्पो यतो यस्मात् षण्णवतिभेदभिन्नो निरन्तरत्वेन तस्मादष्टादश
शतानि विंशत्यधिकानि १८२०। यो गणः समूहः षण्णवतिगुणः कार्यः सा संख्या सर्व-
गन्धानां भवति। लक्षमेकं चतुःसप्ततिसहस्राणि सप्तशतानि विंशत्यधिकानीत्यर्थः १७४७
२०। एतद्गौणवृत्त्या न मुख्यया। मुख्यवृत्त्या त्रिचत्वारिंशत्सहस्राणि षट्शतान्यशीत्यधिकानि
४३६८० भवन्ति। यतश्चतुर्विकल्पो गणश्चतुर्विंशतिभेदभिन्नः॥२१॥
अथैतेषां भेदप्रदर्शनार्थं सङ्ख्यानयनार्थं लोष्टकप्रस्तारमाह—
पूर्वेण पूर्वेण गतेन युक्तं स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्याम्।
इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः॥२२॥
एक से लेकर जितने द्रव्य हों, उतनी संख्या तक नीचे से लेकर ऊपर को गई हुई
पंक्ति में अंकों को लिखे और पूर्व-पूर्व गताङ्क में ऊपर के अङ्कों को जोड़ता जाय। यहाँ
अन्तिम स्थान को छोड़कर संख्या होती है।
अभीष्ट विकल्पों से चरलोष्टक को अन्यत्र ले जाकर उसको वहाँ छोड़कर फिर
अन्य चरलोष्टक को अन्यत्र ले जाय॥२२॥
एकाद्यानङ्कान् षोडशान्ताननुपर्य्युपरि संस्थाप्योपरितनमङ्कं प्रत्येकेन पूर्वेण पूर्वेणाङ्कगतेनाङ्केन
युक्तं कार्यम्। य एव पूर्वः स गतः। यथैकस्योपरि द्वौ स्थितौ तत्र द्वयोरपेक्षया एकः पूर्वो
गतश्च तेन पूर्वेण पूर्वेण गतेनोपरितनमङ्कं युक्तं कार्यं तेनापि तदुपरितनं यावत्पञ्चदशं
स्थानम्, यत उक्तम्—स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्यामिति। अन्त्यं स्थानं विनाऽन्त्यं
वर्जयित्वा सङ्ख्यां प्रवदन्ति कथयन्ति। ततो भूयोऽधःप्रभृति पुनः पूर्वेण गतेन युक्तं कार्यम्।
यावच्चतुर्दशं स्थानम्। ततोऽपि पुनरधःप्रभृति पूर्वेण गतेन युक्तं कार्यम्, यावत्त्रयोदशं
स्थानम्। एवं तत्राष्टादशशतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति। उदाहरणार्थमेकादीनां न्यासः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
गन्धयुक्त्यध्यायः ३१९
| १६ | | | | अत्र पूर्वेण पूर्वेण गतेनाङ्केनैकादिनोत्तरमङ्कं द्वितीया-
| १५ | १२० | | | दिकमुपरिस्थितं युक्तं कार्यम्। तेनानुप्रविष्टेनान्त्यं विनोपरि
| १४ | १०५ | ५६० | | प्रथमे स्थाने षोडश जाताः। द्वितीये विंशत्यधिकं शतम्।
| १३ | ९१ | ४५५ | १८२० | तृतीये स्थाने पञ्चशतानि षष्ट्यधिकानि। चतुर्थे चाष्टादश-
| १२ | ७८ | ३६४ | १३६५ | शतानि विंशत्यधिकानि जातानि। एवं चतुर्विकल्पानां सङ्ख्या
| ११ | ६६ | २८६ | १००१ | जाता।
| १० | ५५ | २२० | ७१५ | अथैतेषां लोष्टकप्रस्तारार्थमाह—
| ९ | ४५ | १६५ | ४९५ | इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः।
| ८ | ३६ | १२० | ३३० | तत्र तावद् घनादीनां द्रव्याणां षोडशानां नामाद्याक्षराणि
| ७ | २८ | ८४ | २१० | लिखेत्। तत्राद्यानि त्रीणि स्थिरलोष्टचिह्नितानि कृत्वा चतुर्थं
| ६ | २१ | ५६ | १२६ | चरलोष्टं चिह्नितं कृत्वा तदपि क्रमेणान्यस्मिन् द्रव्ये नीत्वा
| ५ | १५ | ३५ | ७० | तस्मिन्निवृत्तिः। पञ्चमे प्रत्यानयनम्। एवमनेन क्रमेण सर्वेषां
| ४ | १० | २० | ३५ | कार्यम्। यत उक्तम्—इच्छाविकल्पैरिति। अभीष्टैर्वि-
| ३ | ६ | १० | १५ | कल्पैश्चरलोष्ट्रं क्रमशः क्रमेणाभिनीय अन्यत्र सञ्चार्य नीते
| २ | ३ | ४ | ५ | निवृत्तिः कार्या। पुनरन्यनीतिः। अन्यस्मिन् स्थाने चरलो-
| १ | १ | १ | १ |
ष्टकेऽन्त्यवर्णे प्राप्तस्थिरलोष्टकमन्यस्थानान्तरं नयेत्। तत्र तं स्थिरं कृत्वा तदग्रतः स्थितेन
चरलोष्टकेन सह स्थानान्तरं नीयमानेन भेदाः प्रदर्श्याः। ततः पुनरपि स्थानान्तरस्थं चरलोष्टक-
मन्यस्थानान्तरं नीत्वा तत्र तं स्थिरं विनिधाय तदग्रतः स्थितेन चरलोष्टकेन स्थानान्तरनीयमानेन
भेदाः प्रदर्श्याः। एवमन्त्ये स्थिरलोष्टके उपान्तप्राप्तेऽन्यत् स्थिरलोष्टकं स्थानान्तरं नयेत्।
तत उपान्त्यान्त्यौ तदग्रस्थितौ कृत्वान्त्ये सञ्चार्यमाणे भेदाः प्राग्वत् प्रदर्श्याः। यावत्ते सर्व
एवोपान्त्यपूर्वं उपान्त्योऽन्यश्चान्त्यगताः स्युः। ततः पुनरन्यं स्थिरलोष्टकं स्थानान्तरं नयेत्,
तदग्रस्थितैरन्यैः प्राग्वद्भेदाः प्रदर्श्याः। एवं सर्वेषां क्रमेण कार्यम्। यावत् सर्व एवान्त्यस्था-
नमाश्रिता भवन्ति। तद्यथा—आद्यं त्रिकं स्थिरलोष्टचिह्नितं कृत्वा चतुर्थे सञ्चार्यमाणे त्रयोदश
उत्पद्यन्ते। ततस्तृतीयेन लोष्टकेन चतुर्थद्रव्यं नीते चतुर्थे लोष्टके सञ्चार्यमाणे द्वादश
उत्पद्यन्ते। ततस्तृतीये पञ्चमस्थानं नीते चतुर्थे लोष्टके सञ्चार्यमाणे एकादश उत्पद्यन्ते।
ततस्तृतीये षष्ठस्थाने नीते दश। एवं सप्तमे नव। अष्टमेऽष्टौ। एवं नवमे सप्त। दशमे
षट्। एकादशे पञ्च। द्वादशे चत्वारः। त्रयोदशे त्रयः। चतुर्दशे द्वौ। पञ्चदशे एकः। एवमेक-
नवतिः ९१। ततः प्रथमद्वितीयचतुर्थस्थानानि स्थिरलोष्टचिह्नितानि कृत्वा चतुर्थे सञ्चार्यमाणे
द्वादश। ततस्तृतीये प्राग्वत् स्थानान्तरेषु नीयमाने चतुर्थे सञ्चार्यमाणे एकादश दश नवाष्ट
सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक इत्युत्पद्यन्ते। एवमष्टसप्ततिः ७८। पूर्वैः सहैकोन-
सप्तत्यधिकं शतम् १६९। ततः प्रथमद्वितीयपञ्चमेषु स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे
सञ्चार्यमाणे एकादश दश नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक उत्पद्यन्ते। एवं षट्षष्टिः
६६। पूर्वैः सह शतद्वयं पञ्चत्रिंशदधिकम् २३५। ततः प्रथमद्वितीयषष्ठस्थानेषु स्थिरलोष्ट-
चिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे दश नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक उत्पद्यन्ते।
एवं पञ्चपञ्चाशत् ५५। पूर्वैः सह शतद्वयं नवत्यधिकम् २९०। ततः प्रथमद्वितीयसप्तमेषु
स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च
भवन्ति। एवं पञ्चचत्वारिंशत् ४५। पूर्वैः सह शतत्रयं पञ्चत्रिंशदधिकम् ३३५। ततः
प्रथमद्वितीयाष्टमेषु स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे अष्ट सप्त षट् पञ्च
चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च भवन्ति। एवं षट्त्रिंशत् ३६। पूर्वैः सह शतत्रयमेकसप्तत्यधिकम्
३७१। ततः प्रथमद्वितीयनवमस्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे सप्त षट्
पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च भवन्ति। एवमष्टाविंशतिः २८। एवमनेन क्रमेणान्त्ये स्थानान्तरं
नीयमाने चतुर्थे सञ्चार्यमाणे एकविंशतिः २१। पुनरपि पञ्चदश १५। पुनरपि दश १०। पुनः
षट् ६। पुनस्त्रयः ३। पुनरेकः १। एवं चतुरशीतिः ८४। पूर्वैः सह चत्वारि शतानि पञ्च-
पञ्चाशदधिकानि ४५५। एवमनेन प्रकारेण यथा यथा प्रथमाद्या लोष्टका द्वितीयादिषु सञ्च-
रन्ति, तथा तथान्यानि त्रयोदशशतानि पञ्चषष्ट्यधिकानि १३६५ उत्पद्यन्ते। एकीकृता-
न्यष्टादशशतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति १८२०। अस्माभिर्ग्रन्थगौरवभयात् सुप्रसिद्ध-
त्वाच्चोद्देशमात्र एव प्रदर्शितः। द्रव्यसंस्कारपाकवेधबोधधूपनादिकं नोक्तम्। एतत्तज्ज्ञेभ्य
उपलभ्य कार्यमिति।।२२।।
अथान्यान् गन्धयोगानाह—
द्वित्रीन्द्रियाष्टभागैरगुरुः पत्रं तुरुष्कशैलेयौ।
विषयाष्टपक्षदहनाः प्रियङ्गुमुस्तारसाः केशः॥२३॥
स्पृक्कात्वक्तगराणां मांस्याश्च कृतैकसप्तषड्भागाः।
सप्तर्तुवेदचन्द्रैर्मलयनखश्रीककुन्दुरुकाः ॥२४॥
सोलह कोष्ठ का पूर्ववत् एक चक्र बनाकर उसकी प्रथम पंक्ति में अगर दो भाग,
गन्धपत्र तीन भाग, सिह्लक पाँच भाग और शैलेय आठ भाग रक्खे। द्वितीय पंक्ति में
प्रियङ्गु पाँच भाग, मुस्ता आठ भाग, बोल दो भाग और शालीजातक ( हीवेर ) तीन
भाग रक्खे। तृतीय पंक्ति में स्पृक्का चार भाग, त्वक् एक भाग, तगर सात भाग और
मांसी छः भाग रक्खे तथा चतुर्थ पंक्ति में चन्दन सात भाग, नख छः भाग, श्रीवास चार
भाग और कुन्दरु एक भाग रक्खे।।२३-२४।।
द्वित्रीन्द्रियाष्टभागैरिति। अस्मिन् कच्छपुटे। अगुरुर्भागद्वयेन परिकल्प्यः। पत्रं गन्धपत्रं
त्रिभिर्भागैः। तुरुष्कं सिह्लरसमिन्द्रियसङ्ख्यैः पञ्चभिर्भागैः। शैलयोऽष्टभिः। विषयाष्टपक्षदहना
इति। प्रियङ्गुर्गन्धप्रियङ्गुर्विषयसङ्ख्यैः पञ्चभिर्भागैः। मुस्ता अष्टभिः। रसो बोलः स पक्षसंख्याभ्यां
द्वाभ्याम्। केशः शालीजातकः। स दहनभागैस्त्रिभिः।
स्पृक्कात्वक्तगराणामिति। स्पृक्का लता कृतसंख्यैश्चतुर्भागैः। त्वगेकेन भागेन।
तगरं सप्तभिः। मांसी षड्भिः। सप्तर्तुवेदचन्द्रैरिति। मलयं चन्दनं सप्तभिः। नखमृतुसंख्यैः
गन्धयुक्त्यध्यायः ३२१
षड्भिर्भागैः । श्रीकः श्रीवासको वेदसंख्यैश्चतुर्भिर्भागैः । कुन्दुरुकश्चन्द्रसंख्यैरेकेन भागेन देयः ।
एतेषां प्राग्वद्यथाभागक्रमेण षोडशकोष्ठके न्यासः कार्यः ।। २३-२४ ।।
| अ २ | प ३ | तु ५ | शै ८ |
| प्रि ५ | मु ८ | र २ | के ३ |
| स्पृ ४ | त्व १ | त ७ | मां ६ |
| म ७ | न ६ | श्री ४ | कु १ |
एवं न्यासे प्रदर्शिते प्रयोजनमाह—
षोडशके कच्छपुटे यथा तथा मिश्रिते चतुर्द्रव्ये ।
येऽत्राष्टादश भागास्तेऽस्मिन् गन्धादयो योगाः ।। २५ ।।
नखतगरतुरुष्कयुता जातीकर्पूरमृगकृतोद्बोधाः ।
गुडनखधूप्या गन्धाः कर्तव्याः सर्वतोभद्राः ।। २६ ।।
इस सोलह कोष्ठ वाले कच्छपुट में जिन-जिन चार द्रव्यों के भागों का योग करने
से अट्ठारह हो जायें, उतने प्रकार के गन्धयोग बनते हैं। इस तरह मिश्रित अट्ठारह भागों
में नख, तगर और सिह्लक सम भाग लेकर मिलावे। जायफल, कर्पूर और कस्तूरी सम
भाग लेकर उद्बोधन करे तथा गुड़ और नख का धूप दे। इस तरह करने से सर्वतोभद्र
नाम के अनेक प्रकार के गन्ध बन जायेंगे। इस चक्र में ऊर्ध्वाध, तिर्यक् या कोणाकृति
क्रम से भागों को जोड़ने से सब जगह अट्ठारह भाग होते हैं। अतः इन गन्धद्रव्यों का
नाम सर्वतोभद्र है ।। २५-२६ ।।
षोडशक इति । अस्मिन् षोडशके षोडशकोष्ठके कच्छपुटे यथा तथा येन तेन
प्रकारेण चतुर्द्रव्ये मिश्रिते एकीकृते । चतुर्भिर्द्रव्यैर्यथाभागपरिकल्पितैर्मिश्रीकृतैरत्र येऽष्टादश
भागा भवन्ति तेऽस्मिन् कच्छपुटे गन्धादय ऊर्ध्वाधःक्रमेण तिर्यग्वा चतुर्षु कोणेषु वा
मध्यमचतुष्कोणे वा कोणकोष्ठचतुष्टये वा प्राक्पंक्तौ वा मध्यमकोष्ठद्वये वान्त्यपंक्तौ।
मध्यमकोष्ठद्वये वा द्वितीयतृतीयपंक्तौ वाद्यन्तकोष्ठके वा येन तेन प्रकारेण। चतुर्षु मिश्रितेषु
अष्टादश भागा भवन्ति। तस्मिन् कच्छपुटे गन्धादयो योगा ये तेऽष्टादशभागा मिश्रीकृतास्ते
नखतगरतुरुष्कयुताः कार्याः। नखं शङ्खोद्भवं चर्म। तगरं प्रसिद्धम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्।
एतैस्त्रिभिः सममात्रैर्युक्ताः कार्याः । तथा जातीकर्पूरमृगकृतोद्बोधाः, जाती जातीफलम्, कर्पूरः
प्रसिद्धः, मृगः कस्तूरिका—एतैस्त्रिभिः सममात्रैः कृत उद्बोधो येषां ते तथाभूताः । गुडनख-
धूप्याः, गुडेन नखेन च सममात्रेण च धूप्या धूपनीयाः । एवं गन्धाः सर्वतोभद्राः कर्तव्याः ।
तस्माद्यतस्ततो गृह्यमाणा अष्टादशभागा भवन्ति, अतः सर्वतोभद्रसंज्ञाः ।। २५-२६ ।।
अथ तैरेव पारिजातानाह—
जातीफलमृगकर्पूरबोधितैः ससहकारमधुसिक्तैः ।
बहवोऽत्र पारिजाताश्चतुर्भिरिच्छापरिगृहीतैः ।। २७ ।।
बृ० भ० द्वि०-२१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA