सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 349, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 349

गन्धयुक्त्यध्यायः ३२१
षड्भिर्भागैः । श्रीकः श्रीवासको वेदसंख्यैश्चतुर्भिर्भागैः । कुन्दुरुकश्चन्द्रसंख्यैरेकेन भागेन देयः ।
एतेषां प्राग्वद्यथाभागक्रमेण षोडशकोष्ठके न्यासः कार्यः ।। २३-२४ ।।
| अ २ | प ३ | तु ५ | शै ८ |
| प्रि ५ | मु ८ | र २ | के ३ |
| स्पृ ४ | त्व १ | त ७ | मां ६ |
| म ७ | न ६ | श्री ४ | कु १ |
एवं न्यासे प्रदर्शिते प्रयोजनमाह—
षोडशके कच्छपुटे यथा तथा मिश्रिते चतुर्द्रव्ये ।
येऽत्राष्टादश भागास्तेऽस्मिन् गन्धादयो योगाः ।। २५ ।।
नखतगरतुरुष्कयुता जातीकर्पूरमृगकृतोद्बोधाः ।
गुडनखधूप्या गन्धाः कर्तव्याः सर्वतोभद्राः ।। २६ ।।
इस सोलह कोष्ठ वाले कच्छपुट में जिन-जिन चार द्रव्यों के भागों का योग करने
से अट्ठारह हो जायें, उतने प्रकार के गन्धयोग बनते हैं। इस तरह मिश्रित अट्ठारह भागों
में नख, तगर और सिह्लक सम भाग लेकर मिलावे। जायफल, कर्पूर और कस्तूरी सम
भाग लेकर उद्बोधन करे तथा गुड़ और नख का धूप दे। इस तरह करने से सर्वतोभद्र
नाम के अनेक प्रकार के गन्ध बन जायेंगे। इस चक्र में ऊर्ध्वाध, तिर्यक् या कोणाकृति
क्रम से भागों को जोड़ने से सब जगह अट्ठारह भाग होते हैं। अतः इन गन्धद्रव्यों का
नाम सर्वतोभद्र है ।। २५-२६ ।।
षोडशक इति । अस्मिन् षोडशके षोडशकोष्ठके कच्छपुटे यथा तथा येन तेन
प्रकारेण चतुर्द्रव्ये मिश्रिते एकीकृते । चतुर्भिर्द्रव्यैर्यथाभागपरिकल्पितैर्मिश्रीकृतैरत्र येऽष्टादश
भागा भवन्ति तेऽस्मिन् कच्छपुटे गन्धादय ऊर्ध्वाधःक्रमेण तिर्यग्वा चतुर्षु कोणेषु वा
मध्यमचतुष्कोणे वा कोणकोष्ठचतुष्टये वा प्राक्पंक्तौ वा मध्यमकोष्ठद्वये वान्त्यपंक्तौ।
मध्यमकोष्ठद्वये वा द्वितीयतृतीयपंक्तौ वाद्यन्तकोष्ठके वा येन तेन प्रकारेण। चतुर्षु मिश्रितेषु
अष्टादश भागा भवन्ति। तस्मिन् कच्छपुटे गन्धादयो योगा ये तेऽष्टादशभागा मिश्रीकृतास्ते
नखतगरतुरुष्कयुताः कार्याः। नखं शङ्खोद्भवं चर्म। तगरं प्रसिद्धम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्।
एतैस्त्रिभिः सममात्रैर्युक्ताः कार्याः । तथा जातीकर्पूरमृगकृतोद्बोधाः, जाती जातीफलम्, कर्पूरः
प्रसिद्धः, मृगः कस्तूरिका—एतैस्त्रिभिः सममात्रैः कृत उद्बोधो येषां ते तथाभूताः । गुडनख-
धूप्याः, गुडेन नखेन च सममात्रेण च धूप्या धूपनीयाः । एवं गन्धाः सर्वतोभद्राः कर्तव्याः ।
तस्माद्यतस्ततो गृह्यमाणा अष्टादशभागा भवन्ति, अतः सर्वतोभद्रसंज्ञाः ।। २५-२६ ।।
अथ तैरेव पारिजातानाह—
जातीफलमृगकर्पूरबोधितैः ससहकारमधुसिक्तैः ।
बहवोऽत्र पारिजाताश्चतुर्भिरिच्छापरिगृहीतैः ।। २७ ।।
बृ० भ० द्वि०-२१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA