सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 342, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 342

३१४ बृहत्संहिता
को क्रम से एक पाद से लेकर चार पाद तक ग्रहण करे तो दूसरा धूप। शैलक, मोथा—
इन दो वस्तुओं को क्रम से एक पाद से लेकर दो पाद तक ले तो तीसरा धूप। हर्दे एक
भाग में शंख दो भाग मिलाने से चौथा धूप। उसमें नख तीन भाग मिलाने से पाँचवाँ
धूप इत्यादि अनेक प्रकार के मनोहर धूप बनते हैं॥१०॥
हरीतकी पथ्या। शङ्खो नखम्। घनं प्रसिद्धम्। द्रवो रसो बोल इत्यर्थः। अम्बु
बालकम्, एतैः। तथा गुडोत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः, गुडः प्रसिद्ध इक्षुविकारः, उत्पलं
कुष्ठम्, शैलकं शैलेयम्, मुस्तकं मुस्तः, एतैरन्वितैर्युक्तैर्नवान्तपादादिविवर्धितैः क्रमात्।
नवान्ताश्च ते पादादिविवर्धिताश्च पादाश्चादौ पादाश्चान्ते विवर्धिता येषाम्। तद्यथा—हरीतक्या
एको भागः। शङ्खस्य द्वौ। घनस्य तृतीयः। अनेन क्रमेण यावत्। मुस्तस्य नव भागाः।
एवं हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिः पादविवर्धितैरेकः। गुडोत्पलैः सह द्वितीयः। एतैरेव शैलक-
मुस्तकान्वितैस्तृतीयः। अथवा हरीतक्या एको भागः। शङ्खस्य द्वावित्येको धूपः। तत्रैव
घनस्य भागत्रयं दीयते, तदा द्वितीयो धूपः। एवं प्रत्येकस्य द्रव्यस्य भागपरिवृद्ध्याऽष्टौ
धूपा मनोहरा भवन्ति॥१०॥
अन्यं धूपमाह—
भागैश्चतुर्भिः सितशैलमुस्ताः श्रीसर्जभागौ नखगुग्गुलू च।
कर्पूरबोधो मधुपिण्डितोऽयं कोपच्छदो नाम नरेन्द्रधूपः ॥११॥
खाँड़, शैलेय और मोथा चार भाग; श्रीवास, सर्ज, नख और गूगल दो भाग—इन
सबको पीस कर कर्पूर के चूर्ण से बोध (सुगन्धित) करे। बाद में उसमें शहद मिलाकर
पिण्ड बना ले। यह कोपच्छद नामक राजाओं के योग्य धूप होता है। आर्द्र वस्तु में आर्द्र
वस्तु को मिलाने का नाम बेध और चूर्ण में चूर्ण मिलाने का नाम बोध है॥११॥
सिता शर्करा। शैलेयं शैलेयकम्। मुस्तः प्रसिद्धः। एते चतुर्भिर्भागैर्दातव्याः। श्रीः
श्रीवासकः। सर्जः सर्जरसः। अनयोर्द्वौ भागौ देयौ। नखं प्रसिद्धम्। गुग्गुलुः प्रसिद्ध एव।
नखगुग्गुलू भागद्वयेनैव दातव्यौ। कर्पूरेण चास्य बोधः कार्यः। मधुपिण्डितो माक्षिकेण
पिण्डीकृतः। अयं नरेन्द्रधूपो राजधूपः। कोपच्छदो नाम कोपच्छद इत्यस्य संज्ञा।
आर्द्र आर्द्रो यो दीयते स वेधः। चूर्णिते चूर्णो दीयते स बोधः। उक्तमीश्वरेण स्वस्यां
गन्धयुक्तौ—
ओल्लंमि ओल्लओ जो दिज्जइ वेह इति सो भणिओ।
वोहो उण जो चुण्णो चुण्णविणि अच्छगन्धो सो।। इति।।११।।
अथ पुटवासमाह—
त्वगुशीरपत्रभागैः सूक्ष्मैलाध्रेन संयुतैश्चूर्णः।
पुटवासः प्रवरोऽयं मृगकर्पूरप्रबोधेन ॥१२॥
दालचीनी, खस, गन्धपत्र—इनके तीन भाग में सबका आधा (डेढ़) भाग छोटी
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA