सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

, let's be extremely careful.
Wait, let me look at the ङ्:
Is it ङ्गा?
Yes, ङ् then गा! So it is कङ्गाल or कङ्काल. Let's look at the right side of the vertical stem: it's completely straight! There is no curve to the right. So it is definitely कङ्गाल!

Wait, let's check line 30:
"हयगजकर्णभगतुलाचटकाकारैरुद्धारः प्राग्वत्कुटुम्बविनाशाय।"
Look at the word after "प्राग्वत्":
"कुटुम्बविनाशाय।" (for the destruction of the family, as before).
Then:
"पूर्वदक्षिणे नारीणाम्।" (in South-East, of women).
"दक्षिणे सुहृदाम्।" (in South, of friends).
Line 31:
"दक्षिणापरे पशूनाम्।" (in South-West, of animals).
"पश्चिमे प्रेष्याणाम्।" (in West, of servants).
"पश्चिमोत्तरे ज्ञातेः।" (in North-West, of kinsmen).
"बन्धोश्चोत्तरे।" (and in North, of relatives).
"पूर्वोत्तरे मध्यमस्य पूर्वे सर्वसम्पदाम्।" (in North-East... in the center... in the East, of all wealth).
"अपि च—"

वस्त्रच्छेदलक्षणाध्यायः २८३
विवर्णितं तु यद्वस्त्रं विनश्येच्छेदमङ्गलम्।
विवर्णितं तु यच्च स्यादनर्थाय विनिर्दिशेत्।।
नवे वस्त्रे यथोक्तं स्यात् फलं जीर्णे तु नेष्यते।
न रक्ते न पुनर्धौते न स्वयं दग्धपाटिते।।
विलक्षणं त्यजेद्वस्त्रं समच्छेदमसङ्कुलम्।
विवर्णितं तु यद्वस्त्रं कुर्याद्देवद्विजार्चनम्।।
जपहोमोपवासांश्चैत् तथा नाप्नोति किल्विषम्।। इति।।१३।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ वस्त्रच्छेदलक्षणं
नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ।।७१।।
( विप्रमतादथ भूपतिदत्तं यच्च विवाहविधावभिलब्धम्।
तेषु गुणै रहितेष्वपि भोक्तुं नूतनमम्बरमिष्टफलं स्यात् ।।
बुरे नक्षत्रों में भी ब्राह्मणों की आज्ञा से, राजा का दिया हुआ वस्त्र या विवाह में
प्राप्त वस्त्र धारण करना शुभ फल देने वाला होता है। )
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां वस्त्रच्छेदलक्षणाध्याय एकसप्ततितमः ।।७१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ चामरलक्षणाध्यायः
अथ चामरलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
देवैश्चमर्यः किल वालहेतोः सृष्टा हिमक्ष्माधरकन्दरेषु ।
आपीतवर्णाश्च भवन्ति तासां कृष्णाश्च लाङ्गूलभवाः सिताश्च ॥१॥
देवताओं ने बाल के लिये हिमालय की कन्दराओं में चमरी की उत्पत्ति की है।
उनकी पूँछ के बाल पीले, काले और सफेद होते हैं।।१।।
किलेत्यागमसूचने। देवैः सुरैर्वालहेतोर्वाहननिमित्तं हिमक्ष्माधरकन्दरेषु हिमवद्गिरिगुहासु
चमर्यः प्राणिविशेषाः सृष्टा उत्पादिताः। तासां चमरीणामापीतवर्णा वाला भवन्ति। कृष्णा
असिताश्च भवन्ति। तथा लाङ्गूलभवाः पुच्छसम्भूताः सिताः श्वेतवर्णाश्च भवन्ति॥१॥
अथ तासां गुणमाह—
स्नेहो मृदुत्वं बहुवालता वा वैशद्यमल्पास्थिनिबन्धनत्वम्।
शौक्ल्यं च तासां गुणसम्पदुक्ता विद्धाल्पलुप्तानि न शोभनानि ॥२॥
स्निग्ध, कोमल, अधिक निर्मल, परस्पर विना मिले, छोटी, मध्य की हड्डी वाले,
सफेद—ये सब बालों के गुणों की सम्पत्तियाँ हैं अर्थात् ऐसे बाल शुभ होते हैं तथा
टूटे, फटे, छोटे और उखड़े बाल शुभ नहीं होते हैं।।२।।
तासां चमरीणामियं गुणानां सम्पदुक्ता कथिता। तद्यथा—स्नेहोऽरूक्षता। मृदुत्वं
मार्दवम्। बहुवालता प्रभूतवालत्वम्। वैशद्यं निर्मलता परस्परमश्लेषश्च। अल्पास्थिनिबन्धनत्वं
निबध्यन्तेऽस्मिन्निति निबन्धनम्। यत्रास्थिमालाः संलग्नास्तस्याल्पत्वम्। शौक्ल्यं शुक्लता
चैतानि यानि च विद्धानि निबन्धनस्य विद्धत्वात् तानि च विद्धानि खण्डतास्फोटनं वा
तेषां विद्धत्वम्। अल्पानि ह्रस्वानि। लुप्तानि विच्छिन्नानि। एतानि न शोभनान्यशोभनानि।
अशुभानीति।।२।।
अथ चामरदण्डलक्षणान्याह—
अध्यर्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डो हस्तोऽथवाऽरत्निसमोऽथवाऽन्यः।
काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्ताद् रत्नैश्च सर्वैश्च हिताय राज्ञाम् ॥३॥
चामर का दण्ड डेढ़ हाथ, एक हाथ या अरत्नि (मुट्ठी बाँधे हुये हाथ) के तुल्य
बनाना चाहिये। सोना, चाँदी और सभी रत्नों से युत श्रेष्ठ काष्ठ का बना हुआ दण्ड
राजाओं के हित के लिये होता है।।३।।
अस्य चामरस्याध्यर्धहस्तप्रमितः सार्धहस्तमितो दण्डः कार्यः। हस्तोऽथवा हस्तप्रमाणः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

चामरलक्षणाध्यायः २८५
अन्योऽपरोऽरत्निसमः कार्यः। अरत्निः कृतमुष्टिहस्तः। कनिष्ठासम इति केचित्। स च
दण्डः काष्ठाच्छुभात् प्रशस्तलक्षणयुक्तः कार्यः। किम्भूतात्? काञ्चनरूप्यगुप्तात् काञ्चनेन
सुवर्णेन रूप्येण रजतेन वा सुगुप्तादाच्छादितात्। रत्नैश्च मणिविशेषैर्विचित्रैर्नानावर्णैश्च
सहिताद् राज्ञां नृपाणां हिताय भवति।।३।।
अथ वर्णक्रमेण दण्डलक्षणमाह—
यष्ट्यातपत्राङ्कुशवेत्रचापवितानकुन्तध्वजचामराणाम् ।
व्यापीततन्त्रीमधुकृष्णवर्णा वर्णक्रमेणैव हिताय दण्डाः ॥४॥
यष्टि, छत्र, अंकुश, वेत्र, धनुष, वितान, भाला, ध्वज और चामर के दण्ड के वर्ण
ब्राह्मण आदि वर्णों के लिये क्रम से पीत, पीत-लोहित, शहद के समान और काला
होना चाहिये। इस तरह वह यष्टि आदि हित के लिये होते हैं।।४।।
यष्टिः प्रसिद्धा नित्यकालं हस्ते उह्यते। आतपत्रं छत्रम्। अङ्कुशः प्रसिद्धो गजदम-
नायोपयुज्यते। वेत्रो दण्डः प्रसिद्ध एव। चापं धनुः। वितानं कनकमिति लोके प्रसिद्धम्।
कुन्तमायुधम्। ध्वजश्चिह्नम्। चामरं वालव्यजनम्। एतेषां दण्डवर्णाः क्रमेण व्यापीत-
तन्त्रीमधुकृष्णवर्णा हिताय भवन्ति। तद्यथा—ब्राह्मणानां यष्ट्यः पीतवर्णा हिताय प्रशस्ताय।
एवं तन्त्रीवर्णाः पीतलोहिताः क्षत्रियाणाम्। मधुवर्णा ईषत्पीता वैश्यानाम्। कृष्णवर्णाः
शूद्राणामिति। तथा च गर्गः—
विप्राणां पीतवर्णः स्यात् क्षत्रियाणां तु लोहितः।
वैश्यानां पीतवर्णश्च शूद्राणामसतिप्रभः।।
दण्डः शुभप्रदो ज्ञेयो यष्टिच्छत्राङ्कुशादिषु। इति।।४।।
दण्डादेः समपर्वणः फलमाह—
मातृभूधनकुलक्षयावहा रोगमृत्युजननाश्र्व पर्वभिः।
द्वयादिभिर्द्विकविवर्धितैः क्रमात् द्वादशान्तविरतैः समैः फलम् ॥५॥
पूर्वोक्त दण्डों के दो पर्व लेकर दो-दो की वृद्धि करके बारह पर्व तक का क्रम से
मातृक्षय आदि फल जानना चाहिये। जैसे दो पर्व का दण्ड मातृक्षय, चार पर्व का भूमिक्षय,
छः पर्व का धनक्षय, आठ पर्व का कुलक्षय, दश पर्व का रोग और बारह पर्व का दण्ड
मृत्यु करता है।।५।।
एतैर्दण्डैर्द्वयादिभिः पर्वभिर्द्विकविवर्धितैर्द्वाभ्यां द्वाभ्यामधिकैः समैः समसङ्ख्यैर्द्वा-
दशान्तविरतैर्द्वादशान्ते विरतो विरामो येषां तैः फलानि क्रमेण। मातृभूधनेति। तद्यथा—
द्वाभ्यां पर्वभ्यां दण्डादयो युक्ता मातृक्षयावहाः, जनन्याः क्षयं कुर्वन्ति। मातृमरणमित्यर्थः।
चतुर्भिर्भूमिक्षयावहाः। षड्भिर्धनक्षयावहाः। अष्टभिः कुलक्षयावहाः। दशभी रोगजनना रोग-
प्रदाः। द्वादशभिर्मृत्युजनना मृत्युप्रदाः।।५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८६ बृहत्संहिता
अथ तेषामेव त्र्यादिष्वसमेषु द्विकविवर्धितेषु फलमाह—
यात्राप्रसिद्धिर्द्विषतां विनाशो लाभाः प्रभूता वसुधागमश्च।
वृद्धिः पशूनामभिवाञ्छिताप्तिरुयाद्येष्वयुग्मेषु तदीश्वराणाम् ॥६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां चामरलक्षणं
नाम द्वासप्ततितमोऽध्यायः ॥७२॥
दण्डों में तीन पर्व हों तो दण्ड के स्वामियों को यात्रा में विजय, पाँच पर्व हों तो
शत्रुओं का नाश, सात पर्व हों तो बहुत लाभ, नौ पर्व हों तो भूमिलाभ, ग्यारह पर्व हों
तो पशुओं की वृद्धि और तेरह पर्व हों तो दण्ड के स्वामियों को अभीष्ट वस्तु का लाभ
होता है॥७२॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां चामरलक्षणाध्यायो द्वासप्ततितमः ॥७२॥
तदीश्वराणां दण्डादीनां स्वामिनां त्र्याद्येष्वयुग्मेषु पर्वसु द्विकविवर्धितेष्विमानि फलानि
भवन्ति। तद्यथा—दण्डादिषु त्रिभिः पर्वभिर्यात्रायाः प्रसिद्धिर्विजयो भवति। पञ्चभिर्द्विषतां
शत्रूणां विनाशः। सप्तभिः प्रभूता बहवो लाभा लब्धयः। नवभिर्वसुधागमो भूलाभः। एका-
दशभिः पशूनां चतुष्पदानां वृद्धिः। त्रयोदशभिर्वाञ्छितस्याभीष्टस्य प्राप्तिर्लाभो भवति। द्वादश-
त्रयोदशभ्यः परतः समविषमाणामशुभाशुभमात्रं फलम्। न विशेषफलमिति॥६॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ चामरलक्षणं
नाम द्वासप्ततितमोऽध्यायः ॥७२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ छत्रलक्षणाध्यायः
अथ छत्रलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
निचितं तु हंसपक्षैः कृकवाकुमयूरसारसानां वा।
दौकूल्येन नवेन तु समन्ततश्छादितं शुक्लम् ॥१॥
मुक्ताफलैरुपचितं प्रलम्बमालाविलं स्फटिकमूलम्।
षड्ढस्तशुद्धहैमं नवपर्वनगैकदण्डं तु ॥२॥
दण्डार्धविस्तृतं तत् समावृतं रत्नभूषितमुदग्रम्।
नृपतेस्तदातपत्रं कल्याणपरं विजयदं च ॥३॥
हंस, मुर्गा, मयूर, सारस—इनके पंखों से निर्मित नवीन, विशिष्ट, श्वेत वस्त्र से
आच्छादित, लटकती हुई मोतियों की मालाओं से युक्त और स्फटिक से युक्त मूल
( मूठ ) वाला छत्र बनाकर उसमें छः हाथ लम्बा सोने से मढ़ा हुआ, नौ या सात पर्वों
से युत एक काष्ठ का दण्ड लगाना चाहिये। दण्डार्ध ( तीन हाथ ) तुल्य छत्र का व्यास
रखना चाहिये एवं उसे चारो तरफ से आवृत और रत्नों से भूषित करना चाहिये। इस
तरह राजा का श्रेष्ठ छत्र कल्याण और विजय को देने वाला होता है॥१-३॥
निचितमिति। नृपते राज्ञः। तदातपत्रमेवंविधं कल्याणपरं श्रेयस्करम्। विजयदं च
भवति विजयं च ददाति। कीदृशम्? निचितं तु हंसपक्षैः। हंसः पक्षी तत्पक्षैस्तदङ्गरुहैर्निचितं
रचितम्। कृकवाकुः कुक्कुटः। मयूरसारसौ प्रसिद्धौ। कृकवाकुमयूरसारसानां वा पक्षैर्निचितम्।
दौकूल्येन श्वेतपट्टविशेषेण नवेनाहतेन समन्ततः समन्ताच्छादितं शुक्लं श्वेतवर्णम्।
मुक्ताफलैरिति। मुक्ताफलैर्मुक्तामणिभिरुपचितं संयुक्तम्। प्रलम्बाभिर्लम्बमानाभिर्मुक्ता-
मालाभिराविलं समन्ततो युक्तम्। स्फटिकमूलम्। मूले स्फटिकोपलो यस्य। एकदण्डं
षड्ढस्तप्रमाणम्। शुद्धहैमं श्रेष्ठसुवर्णेनाच्छादितम्। नवभिः पर्वभिर्नगैः सप्तभिर्वा युक्तम्।
एकदण्डमित्यनेनैतज्ज्ञापयति। यथैकवृक्षोद्भवो दण्डः कार्यः। न विजातीयैः खण्डखण्डैः
कार्य इत्यर्थः।
तच्छत्रं दण्डार्धविस्तृतं कार्यम्। दण्डं षड्ढस्तप्रमाणं तदर्धविस्तृतं हस्तत्रयविस्तीर्णं
विष्कम्भप्रमाणमेतदित्यर्थः। समावृतं समन्तादावृतं सुश्लिष्टसन्धिरिति यावत्। रत्नैर्मणिभि-
र्भूषितमलङ्कृतं दण्डमुदग्रं श्रेष्ठमिति। तथा च गर्गः—
हंसकुक्कुटपक्षैश्च मायूरैः सारसैस्तथा।
निचितं पटसञ्छत्रं शुक्लं मुक्ताफलान्वितम्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८८ बृहत्संहिता
छत्रं स्फटिकमूलं यत्तत्र दण्डं तु षट्करम्।
कारयेद्धेमसञ्छत्रं नवपर्वणगान्वितम्।।
हस्तत्रितयविस्तीर्णं रत्नमालाभिरन्वितम्।
तदातपत्रं नृपतेः कल्याणविजयावहम्।। इति।।१-४।।
अथ युवराजनृपतिपत्निसेनापतिदण्डनायकानां छत्रलक्षणमाह—
युवराजनृपतिपत्न्योः सेनापतिदण्डनायकानां च।
दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः समपञ्चकृतोऽर्धविस्तारः ॥४॥
युवराज, रानी, सेनापति और दण्डनायक के छत्र का दण्ड साढ़े चार हाथ लम्बा
और ढ़ाई हाथ व्यास वाला होता है।।४।।
युवराजः प्रसिद्धोऽर्धराज्यभाक्। नृपती राजा तस्य पत्नी राजभार्या, तयोः। तथा सेना-
पतेश्चमूनाथस्य। दण्डनायकस्य दण्डाधिपतेः। एतेषां सर्वेषां दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः, अर्द्धः पञ्चमो
हस्तो यत्र। हस्तचतुष्टयं सार्द्धमित्यर्थः। समपञ्चकृतोऽर्द्धविस्तारः, समानां पञ्चानामर्धकृतो
विस्तारो यस्य। हस्तद्वयं सार्धं विस्तीर्णमित्यर्थः।।४।।
अन्येषां राजपुरुषाणां छत्रलक्षणमाह—
अन्येषामुष्णाघ्नं प्रसादपट्टैर्विभूषितशिरस्कम् ।
व्यालम्बिरत्नमालं छत्रं कार्यं तु मायूरम् ॥५॥
युवराज को छोड़कर शेष राजपुत्रों के लिये मयूरपक्षों का बना हुआ, प्रसादपट्टों से
शोभित शिर वाला और लटकती हुई रत्नमालाओं से युक्त छत्र धूपनिवृत्ति के लिये
बनाना चाहिये।।५।।
अन्येषां युवराजविवर्जितानां मायूरं मयूरपक्षनिचितमुष्णाघ्नमातपनिवारणं छत्रं कार्यम्।
प्रसादपट्टैर्विभूषितशिरस्कम्। प्रसादपट्टैः पट्टलक्षणोक्तैर्विभूषितमलङ्कृतं शिरो यस्मिन् छत्रे
तत् तथाभूतम्। व्यालम्बमाना रत्नमाला यत्र तत्।।५।।
अथ राजपुरुषवर्जितानामन्येषां नराणां ब्राह्मणानां च छत्रलक्षणमाह—
अन्येषां तु नराणां शीतातपवारणं तु चतुरस्रम् ।
समवृत्तदण्डयुक्तं छत्रं कार्यं तु विप्राणाम् ॥६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां छत्रलक्षणं
नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥७३॥
अन्य पुरुषों के लिये शीत और धूप की निवृत्ति करने वाला चतुर्भुजाकार छत्र तथा
ब्राह्मण के लिये गोल दण्डयुक्त छत्र बनाना चाहिये।।६।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां छत्रलक्षणाध्यायस्त्रिसप्ततितमः ॥७३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

छत्रलक्षणाध्यायः २८९
अन्येषां सामान्यानां नराणां पुरुषाणां शितातपवारणं शीतमातपं यद्वारयति रक्षति
तच्छत्रं चतुरस्रं चतुष्कोणं कार्यम्। विप्राणां ब्राह्मणानां समवृत्तं समन्ततः परिवर्तुलं दण्ड-
युक्तं छत्रं कार्यमिति॥६॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ छत्रलक्षणं
नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥७३॥
बृ० भ० द्वि०-१९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ स्त्रीप्रशंसाध्यायः
अथ स्त्रीप्रशंसा व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
जये धरित्र्याः पुरमेव सारं पुरे गृहं सद्मनि चैकदेशः।
तत्रापि शय्या शयने वरा स्त्री रत्नोज्ज्वला राज्यसुखस्य सारः ॥१॥
सम्पूर्ण पृथ्वी जीतने पर भी उसमें केवल अपनी राजधानी ही सार है तथा उस
राजधानी में भी अपना घर, अपने घर में भी अपने रहने का स्थान, अपने रहने के स्थान
में भी शय्या और शय्या पर भी रत्नों से भूषित स्त्री राज्यसुख का सार है ॥१॥
धरित्र्या भूमेर्जये विजये सति पुरमेव सारं समस्तवसुधां जित्वा ततः पुरमात्रसारः।
तत्र च पुरे गृहं वेश्म एकमेव सारः। तस्मिन् सद्मनि गृहे च एकदेशः कश्चित् सारः
श्रेष्ठः। तत्रापि तस्मिन्नपि गृहैकदेशे शय्या आस्तरणं सारः। तस्मिन् शयने वरा स्त्री
प्रधाना युवतिः, सा च रत्नोज्ज्वला मणिकनकभूषिता। एतन्मात्रं राज्यसुखस्य सार इति।
अन्यत् सर्वमसारमित्यर्थः ॥१॥
अथ स्त्रीप्रशंसार्थमाह—
रत्नानि विभूषयन्ति योषा भूष्यन्ते वनिता न रत्नकान्त्या।
चेतो वनिता हरन्त्यरत्ना नो रत्नानि विनाङ्गनाङ्गसङ्गम् ॥२॥
स्त्री रत्नों को भूषित करती है; किन्तु रत्नकान्ति से स्त्री नहीं भूषित होती; क्योंकि
रत्नरहित स्त्री भी चित्त को हर लेती है, किन्तु स्त्री के अंग-संग के बिना रत्न चित्त को
नहीं हर सकता है॥२॥
रत्नान्येतत् कर्मपदम्। योषाः स्त्रियो रत्नानि विभूषयन्ति शोभयन्ते। वनिताः स्त्रियः
पुनर्न रत्नकान्त्या मणिदीप्त्या भूष्यन्ते। यतो वनिता अरत्ना रत्नविवर्जिताश्चेतो मनो हरन्ति।
रत्नानि पुनरङ्गनाङ्गसङ्गं विना चेतो न हरन्ति। यावत् स्त्रिया अङ्गे न श्लिष्टानि तावच्चित्तहराणि
न भवन्ति ॥२॥
अन्यदप्याह—
आकारं विनिगूहतां रिपुबलं जेतुं समुत्तिष्ठतां
तन्त्रं चिन्तयतां कृताकृतशतव्यापारशाखाकुलम्।
मन्त्रिप्रोक्तनिषेविणां क्षितिभुजामाशाङ्किनां सर्वतो
दुःखाम्भोधिवर्तिनां सुखलवः कान्तासमालिङ्गनम् ॥३॥
सुख, भय, हर्ष आदि आकार को छिपाते हुये, शत्रु की सेना को जीतने के लिये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

स्त्रीप्रशंसाध्यायः २९१
प्रयत्न करते हुये, किये न किये सैकड़ों व्यापारों की शाखाओं से व्याकुल तन्त्रों को
विचार करते हुये, मन्त्रियों द्वारा कथित नीति का सेवन करते हुये, पुत्र आदि से भी
शङ्कित रहते हुये, दुःखार्णव में निमग्न राजाओं के लिये स्त्री का आलिङ्गन मात्र थोड़ा-
सा ही सुख होता है॥३॥
कान्तासमालिङ्गनं वल्लभापरिष्वजनं सुखलवः सुखलेशः। केषाम्? राज्ञाम्। कीदृशा-
नाम्? आकारं विनिगूहताम्, आकारोऽन्तश्चेतसि सुखभयहर्षादिरूपविकारः। तथाभूतमाकारं
विनिगूहतां प्रच्छादयताम्। तथा रिपुबलं शत्रुबलं जेतुमभिभवितुं समुत्तिष्ठतां प्रयत्नं कुर्वताम्।
तन्त्रं चिन्तयतां ध्यायताम्। कीदृशं तन्त्रम्? कृताकृतशतव्यापारशाखाकुलम्, व्यापाराणां
कर्मणां याः शाखाः विस्तारः, कृताश्च अकृताश्च कृताकृताः। कृताकृताश्च शतशो व्यापाराः
कर्माणि त एव शाखाः। ताभिराकुलं व्याप्तम्। किलानायकन्त्रं शतशाखाकुलं भवति।
मन्त्रिप्रोक्तनिषेविणाम्, मन्त्रिभिः सचिवैर्यत् प्रोक्तं कथितं नीतिशास्त्रविहितं नियमं तन्निषेविणां
तत् कुर्वतां मन्त्रिमतानुसारेण व्यवहरताम्। सर्वतः सर्वस्मात् पुत्रादप्याशङ्किनामाशाङ्कमानानां
दुःखाम्भोनिधिवर्तिनां कान्तासमालिङ्गनं सुखलव इति॥३॥
अन्यदप्याह—
श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृतमपि नृणां ह्लादजननं
न रत्नं स्त्रीभ्योऽन्यत् क्वचिदपि कृतं लोकपतिना।
तदर्थं धर्मार्थौ सुतविषयसौख्यानि च ततो
गृहे लक्ष्म्यो मान्याः सततमबला मानविभवैः ॥४॥
संसार में कहीं पर भी ब्रह्मा ने स्त्रियों के अतिरिक्त ऐसा कोई रत्न नहीं बनाया,
जिसके सुनने, स्पर्श करने, देखने या स्मरण करने से ही आनन्द प्राप्त हो सके। लोग
स्त्री के लिये धर्म और अर्थ की सेवा करते हैं। स्त्री के द्वारा पुत्रसुख तथा विषयसुख
मिलता है तथा स्त्री ही गृह में लक्ष्मी होती है; अतः मान तथा विभवों के द्वारा स्त्री का
सदा आदर करना चाहिये॥४॥
लोकपतिना प्रजापतिना स्त्रीभ्यो योषिद्भ्योऽन्यत् परं द्वितीयं न क्वचिदपि रत्नं कृतम्।
केवलमेव स्त्रीरत्नमित्यर्थः। स्त्रीरत्नं कीदृशम्? श्रुतं नाममात्रेण श्रुतमप्याह्लादकरम्। दृष्टम-
वलोकितम्। स्पृष्टमवयवैकदेशेन। स्मृतं चिन्तितमपि नृणां पुंसामाह्लादजननं सुखकरम्।
आह्लादं करोतीत्यर्थः। तदर्थं धर्मार्थौ धर्मश्चार्थश्च तौ धर्मार्थौ तदर्थं क्रियेते। ततस्तस्मात्
सकाशात् सुतविषयसौख्यानि भवन्ति। सुताः पुत्राः। विषयसौख्यानि इन्द्रियसौख्यानि च
भवन्ति। अबलाः स्त्रियो गृहे वेश्मनि लक्ष्म्यः श्रियः। अतो मानविभवैः, मानेन पूजया,
विभवेनैश्वर्येण। एतैर्बहुविधैः सततं सर्वकालं मान्याः पूज्याः॥४॥
अन्यदप्याह—
येऽप्यङ्गनानां प्रवदन्ति दोषान् वैराग्यमार्गेण गुणान् विहाय।
ते दुर्जना मे मनसो वितर्कः सद्भाववाक्यानि न तानि तेषाम् ॥५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२९२ बृहत्संहिता
जो कोई भी (व्यक्ति) वैराग्य मार्ग के द्वारा स्त्रियों में गुणों को छोड़कर दोषों का
वर्णन करते हैं, वे दुर्जन हैं, ऐसा मेरा अनुमान है। इसलिये उन दुर्जनों के वचन प्रामाणिक
नहीं हो सकते हैं॥५॥
ये नरा अङ्गनानां स्त्रीणां गुणान् विहाय गुणान् विद्यमानान् त्यक्त्वा वैराग्यमार्गेण
विरागद्वारेण दोषान् प्रवदन्ति कथयन्ति, ते दुर्जना इति मे मनसश्चित्तस्य वितर्को निश्चयः।
तेषां दुर्जनानां न तानि सद्भाववाक्यानि परमार्थवचांसि भवन्ति॥५॥
अन्यदपि प्रशंसार्थमाह—
प्रब्रूत सत्यं कतरोऽङ्गनानां दोषोऽस्ति यो नाचरितो मनुष्यैः।
धाष्ट्र्येन पुम्भिः प्रमदा निरस्ता गुणाधिकास्ता मनुनात्र चोक्तम् ॥६॥
स्त्रियों में ऐसा कौन दोष है, जिसको पुरुषों ने पहले नहीं किया अर्थात् पहले पुरुषों
ने सभी दोष किये, तत्पश्चात् उन्हीं से स्त्रियों ने सीखे। पुरुषों ने अपनी धृष्टता से स्त्रियों
को जीत लिया; क्योंकि पुरुषों से स्त्रियों में अधिक गुण होते हैं। ऐसा ही मनु द्वारा भी
कहा गया है॥६॥
अङ्गनानां स्त्रीणां कतरो दोषोऽस्ति? कः प्रधानो दोषो विद्यते? य आदावेव मनुष्यैः
पुरुषैर्नाचरितो नानुष्ठितः। एतत् सत्यं परमार्थं यूयं विरक्ता अपि प्रब्रूत कथयत। असौ
दोषः परदारागमनादिकः प्रथमं पुरुषैराचरितः पश्चात् तास्तेभ्यः सकाशाच्छिक्षिताः। पुम्भि-
र्मनुष्यैर्धाष्ट्र्येन धृष्टत्वेन निर्लज्जतया प्रमदाः स्त्रियो निरस्ता दोषमार्गेण क्षिप्ताः। यतस्ताश्च
स्त्रियः पुरुषाणां सकाशाद् गुणाधिकाः। अत्रास्मिन्नर्थे मनुना शास्त्रकर्त्रा तासामेव प्राधान्यं
चोक्तं कथितम्॥६॥
ततश्चाह—
सोमस्तासामदाच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम्।
अग्निश्च सर्वभक्षित्त्वं तस्मान्निष्कसमाः स्त्रियः ॥७॥
चन्द्रमा ने पवित्रता, गन्धर्वों ने शिक्षित वचन और अग्नि ने सर्वभक्षित्त्व स्त्रियों को
दिया है, इसलिये स्त्रियाँ सुवर्णतुल्य होती हैं॥७॥
तासां स्त्रीणां सोमश्चन्द्रमाः शौचं शुद्धिमदादयच्छत्। गन्धर्वो देवयोनिः, शिक्षितां
श्रेष्ठामाह्लादकरीं गिरं वाचमदात्। अग्निर्हुताशनः सर्वभक्षित्त्वं सर्वाशित्वमदात्। तस्माद्धेतोः
स्त्रियो निष्कसमाः सुवर्णतुल्याः। सर्ववर्णगामिन्योऽपि शुद्धा भवन्तीत्यर्थः॥७॥
अन्यत् प्राधान्यमाह—
ब्राह्मणाः पादतो मेध्या गावो मेध्याश्च पृष्ठतः।
अजाश्वा मुखतो मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः ॥८॥
ब्राह्मण पाँव से, गौ पृष्ठ से और बकरा तथा घोड़ा मुख से पवित्र होता है, किन्तु
स्त्रियाँ अपने समस्त अंगों से पवित्र होती हैं॥८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

स्त्रीप्रशंसाध्यायः २९३
ब्राह्मणा द्विजाः पादतो मेध्याः पादाभ्यां शुद्धाः पवित्राः। गावः सुरभयः पृष्ठभागान्मेध्याः।
अजाश्छागाः। अश्वास्तुरगाः। एतेऽजाश्वा मुखतो मुखाद् वक्त्राद् मेध्याः। स्त्रियो योषितः
सर्वतः सर्वाङ्गेभ्यो मेध्याः पवित्राः॥८॥
अन्यदप्याह—
स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित्।
मासि मासि रजो ह्यासाम दुष्कृतान्यपकर्षति ॥९॥
स्त्रियों के समान कोई अन्य वस्तु पवित्र नहीं है, कभी भी वे दोषयुक्त नहीं होती;
क्योंकि प्रत्येक मास में स्रवित होने वाला उनका रज उनके पापों का हरण कर लेता
है॥९॥
स्त्रियो योषितः। अतुलमसमं परं पवित्रं पावनम्। एताः स्त्रियो न कर्हिचिन्न कदाचिद्
दुष्यन्ति दुष्टतां यान्ति। स्त्रीणां मासि मासि प्रतिमासं रजो रक्तं समुद्भूतं दुष्कृतानि दुष्टक-
र्माणि। अपकर्षति विनाशयति॥९॥
अन्यदप्याह—
जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ।
तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः ॥१०॥
असम्मानित कुलस्त्रियाँ जिन गृहों को शाप देती हैं, कृत्या से हत की तरह चारो
तरफ से वे गृह नष्ट हो जाते हैं॥१०॥
जामयो भर्तृभगिन्यः कुलस्त्रियश्च ताश्चाप्रतिपूजिता असम्मानिता यानि गेहानि वेश्मानि
शपन्ति। अतिशमं याताः क्रोशन्ते तानि च कृत्याहतानीव कृत्यया हतानि विनाशितानि
यथा तथा समन्ततः समन्ताद्विनश्यन्ति विनाशं यान्ति॥१०॥
अन्यदप्याह—
जाया वा स्याज्जनित्री वा सम्भवः स्त्रीकृतो नृणाम् ।
हे कृतघ्नास्तयोर्निन्दां कुर्वतां वः कुतः शुभम् ॥११॥
मनुष्यों की उत्पत्ति स्त्री से ही होती है अर्थात् माता से साक्षात् और भार्या से
पुत्ररूप धारण करके मनुष्य की उत्पत्ति होती है। इसलिये जाया हो या जनित्री (माता)
हो, हे कृतघ्न! उन दोनों (जाया और जनित्री) की निन्दा करने से तुम्हारा मंगल कहाँ
से हो सकता है?॥११॥
जाया भार्या। तज्जाया भवति यस्यां जायते पुनरिति श्रुतिः। जाया स्त्री माता। स्त्रीकृतः
सम्भवः। अङ्गात् सम्भवति हृदयादभिजायते। आत्मा वै पुत्रनामासि त्वं जीव शरदां
शतमिति श्रुतिः। पुत्ररूपेणात्मन एवोत्पत्तिः। जाया वा स्याद् भवेत्। जनित्री माता वा
भवेत्। नृणां सर्वथा स्त्रीकृतः सम्भव उत्पत्तिः। हे कृतघ्ना इति। हे दुर्जनानामामन्त्रणम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmụ. Digitized by S3 Foundation USA

२९४ बृहत्संहिता
तयोर्जायाजनित्र्योर्निन्दां कुर्वतां वो युष्माकं कुतः कस्माच्छुभं श्रेयो भवति।।११।।
अन्यदप्याह—
दम्पत्योर्व्युत्क्रमे दोषः समः शास्त्रे प्रतिष्ठितः।
नरा न तमवेक्षन्ते तेनात्र वरमङ्गनाः ॥१२॥
स्त्री-पुरुष दोनों को व्युत्क्रम में ( परस्त्री-गमन में पुरुष को तथा परपुरुष-गमन में
स्त्री को ) समान दोष धर्मशास्त्र में कहा गया है; परन्तु पुरुष उस दोष को नहीं देखते
तथा स्त्री देखती है। इसलिये पुरुषों से स्त्रियाँ श्रेष्ठ हैं।।१२।।
दम्पत्योर्जायापत्योर्व्युत्क्रमे सति। व्युत्क्रमोऽनियमः। नरस्य परस्त्रीगमनं स्त्रियाः पर-
पुरुषगमनं व्युत्क्रमः। तस्मिन् यो दोषो दुष्टता स शास्त्रे धर्मशास्त्रादौ समस्तुल्यः प्रतिष्ठित
उक्तः। यथा—न हीदृशमनायुष्यं यथा परस्त्रीनिषेवणमित्यादि। सामान्यमुभयोरपि। नराः
पुनः स्वतं दोषं परस्त्रीगमनादिकं न समवेक्षन्ते विचारयन्ति, स्त्रियः पुनरवेक्षन्ते। तेन
कारणेनात्रास्मिन् निर्धारणेऽङ्गनाः स्त्रियो वरं श्रेष्ठं प्रधानाङ्गमित्यर्थः।।१२।।
अथ दारातिक्रमणे प्रायश्चित्तमाह—
बहिलोंम्ना तु षण्मासान् वेष्टितः खरचर्मणा।
दारातिक्रमणे भिक्षां देहीत्युक्त्वा विशुध्यति ॥१३॥
जो पुरुष अपनी स्त्री को छोड़कर परस्त्री-गमन करता है, वह बाहर की तरफ किये
हुये रोम वाले गदहे के चमड़े से अपने शरीर को ढ़क कर छः मास तक 'भिक्षां देहि'
यह कहकर भीख माँगने से शुद्ध होता है।।१३।।
दाराणामतिक्रमणं दारातिक्रमणमन्यस्त्रीनिषेवणम्, तस्मिन् दारातिक्रमणे बहिलोंम्ना
खरचर्मणा गर्दभत्वचा बाह्ये लोमानि कृतानि यस्मिन् तेन षण्मासान् वेष्टितः प्रावृतशरीरः
प्रतिगृहं भिक्षां देहीति भिक्षां मे प्रयच्छेत्युक्त्वा सम्भाष्य ततो विशुध्यति शुद्धिमायाति।।१३।।
अन्यदपि स्त्रीप्रशंसार्थमाह—
न शतेनापि वर्षाणामपैति मदनाशयः।
तत्र शक्त्या निवर्तन्ते नरा धैर्येण योषितः ॥१४॥
सौ वर्ष व्यतीत होने पर भी मनुष्य की विषय-वासना नष्ट नहीं होती; किन्तु शारीरिक
शक्ति कम हो जाने पर ही पुरुष उससे निवृत्त होता है; लेकिन स्त्री धैर्य से निवृत्त होती
है।।१४।।
मदनः कामश्चेति। तस्मिन्निति। तत्र मदनाशयः कामवासनाभिः संस्कारोऽभिलाषः
पुरुषाणां शतेनापि वर्षाणामब्दानां नापैति हृदयान्नापसर्पति। यथा स्त्रिया सह संयोगः
पूर्वमासीत् तथा साम्प्रतं यदि न भवति, तदा पुरुषाणां वर्षशतेनापि मदनाशयो नापैति,
किन्तु तत्र तस्मिन् कामोपभोगविषये नराः पुरुषा अशक्त्या असामर्थ्येन निवर्तन्ते निवृत्तिं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

स्त्रीप्रशंसाध्यायः २९५
कुर्वन्ति। योषितः स्त्रियः पुनर्धैर्येण धृष्टत्वेनैनं निवर्तन्ते। अनेन स्त्रीणामभिलाषशीलताप्राधान्यं
प्रदर्शितं भवति।।१४।।
अन्यदप्याह—
अहो धाष्ट्र्यमसाधूनां निन्दतामनघाः स्त्रियः।
मुष्णतामिव चौराणां तिष्ठ चौरेति जल्पताम् ।।१५।।
पवित्र स्त्रियों की निन्दा करते हुये दुर्जनों की धृष्टता, चोरी करते हुये चोर का 'चोर
ठहर' ऐसा कहने की तरह ही है।।१५।।
असाधूनां दुर्जनानामनघा अपापाः स्त्रियो योषितः। निन्दां कुत्सां कुर्वतामहो धाष्ट्र्यमहो
धीरता। अहो आश्चर्यम्। धाष्ट्र्यं निर्लज्जता इव सा दृश्यते। यथा चौराणां तस्कराणां
मुष्णतां दोषं कुर्वतां यस्यैव मुष्णन्ति तस्यैव पलायमानस्य तिष्ठ चौरेति जल्पतां भाष्यतां
धाष्ट्र्यं तद्वदिति।।१५।।
एवं धर्मशास्त्रोक्तां प्रशंस

२९६ बृहत्संहिता
यस्यास्ति विद्यते। पुरुषो निःस्वोऽपि निर्धनोऽपि साम्प्रत्यवनीश्वरोऽसौ, अहमेव मन्ये यथाऽसौ
राजा। केचित् सम्प्रत्यवनीश्वरोऽसाविति पठन्ति। यथा सम्प्रति तस्मिन्नेव काले स राजा।
अपिशब्दः सम्भावनायाम्। ईश्वरस्य का गणना। यस्माद्राज्यस्यैतावत् सारः श्रेष्ठम्। अशनं
भोजनमङ्गनाश्च स्त्रियः शेषमन्यद्वस्त्रादिकं तृष्णानलस्य तृष्णाग्नेरुद्दीपने ज्वलने दारु काष्ठ-
निचयः। यतस्तेनाग्निरधिकतरं प्रज्वलति।।१७।।
अन्यत् प्रशंसार्थमाह—
कामिनीं प्रथमयौवनान्वितां मन्दवल्गुमृदुपीडितस्वनाम्।
उत्स्तनीं समवलम्ब्य या रतिः सा न धातृभवनेऽस्ति मे मतिः ॥१८॥
मन्द, सुन्दर, कोमल और पीड़ित शब्द करती हुई, ऊँचे स्तनों से युत नवयौवना
स्त्री को आलिङ्गन करने से जो सुख प्राप्त होता है, वह ब्रह्मलोक में भी प्राप्त नहीं
होता—ऐसा मेरा मत है।।१८।।
कामिनीं समुद्गतमन्मथां तां च प्रथमयौवनान्वितामभिनवयौवनोपेताम्। मन्दमल्पं
वल्गु रम्यं मृदु मधुरं पीडितं स्तब्धम्। शनैरालिङ्गिता सती मन्दवल्गुमृदुपीडितं स्वनं
शब्दं कुर्वतीम्। उत्स्तनीमुद्गतस्तनीमुद्भिद्यमानकुचाम्। एवंविधां स्त्रियं योषितं समवलम्ब्य
परिष्वज्य या रतिर्भवति सुखं यादृशं सञ्जायते सा धातृभवने प्रजापतिगृहे ब्रह्मलोके
नास्ति न विद्यत इति मम मतिर्बुद्धिः। एवमहं मन्ये इति। महता क्लेशेन तपसा ज्ञानेन
योगादिना वा ब्रह्मलोकमासाद्य तत्र किमनुभूयते।।१८।।
इत्येतदाह—
तत्र देवमुनिसिद्धचारणैर्मान्यमानपितृसेव्यसेवनात्।
ब्रूत धातृभवनेऽस्ति किं सुखं यद्रहः समवलम्ब्य न स्त्रियम् ॥१९॥
देवता, मुनि, सिद्ध और चारण (नट, नर्तक, गीतज्ञ और वाद्यज्ञ) के द्वारा पूजनीय,
पूजक और सेव्यों की उपासना के अतिरिक्त ब्रह्मलोक में और कौन-सा सुख है, जो
एकान्त में स्त्री को आलिङ्गन करने से नहीं प्राप्त होता है।।१९।।
तत्र तस्मिन् धातृभवने ब्रह्मलोके। देवैः सुरैः। मुनिभिः। सिद्धैर्विद्याराधनेन ये सिद्धदेव-
योनयः सम्पन्नास्तैः। तथा चारणैर्नटनर्तकगेयवाद्यज्ञैर्गन्धर्वाप्सरोभिर्मान्यानां पूजनीयानां मान-
पितॄणां पूजकानां सेव्यानां च सेवनादुपासनात् परतोऽन्यत् किं सुखमस्त्येतद् ब्रूत कथयत।
तत्र सेवकैः सेव्या आराध्यन्ते। मान्या मानपितृभिः पूज्यन्ते। एतावानेव। यद्रहो निर्जने
सुरतसमये स्त्रियं योषितमवलम्ब्य परिष्वज्य किं नास्ति किं न सुखं विद्यते, अपि तु सर्वं
ब्रह्मलोकादप्यधिकं तत्र विद्यत इत्यद्यतनैर्लोकैर्गणना कार्या।।१९।।
इत्येतदाह—
आब्रह्मकीटान्तमिदं निबद्धं
पुंस्त्रीप्रयोगेण जगत् समस्तम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

स्त्रीप्रशंसाध्यायः २९७
व्रीडाऽत्र का यत्र चतुर्मुखत्व-
मीशोऽपि लोभाद् गमितो युवत्याः ॥२०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां स्त्रीप्रशंसा
नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥७४॥
ब्रह्मा से लेकर कीट पर्य्यन्त सारा संसार स्त्री-पुरुष के सम्बन्ध से बँधा हुआ है।
अतः इसमें क्या लज्जा? जहाँ महादेव जी भी युवती ( तिलोत्तमा ) को देखने के लोभ
से चतुर्मुखता को प्राप्त हुये॥२०॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां स्त्रीप्रशंसाध्यायश्चतुःसप्ततितमः ॥७४॥
इदं समस्तं निरवशेषं जगद्विश्माब्रह्मकीटान्तं ब्रह्मणः पितामहात् प्रभृति कीटान्तं
यावत् पुंस्त्रीप्रयोगेण स्त्रीपुरुषसम्प्रयोगेण निबद्धं ग्रथितम्। स्त्रीपुंयोगादृते नान्यत् किञ्चिद्
दृश्यते। अत्र जगति का व्रीडा का लज्जा पुरुषमात्रस्य यत्र नास्ति। ईशोऽपि महादेवोऽपि
युवत्याः स्त्रियाश्चतुर्मुखत्वं गमितः प्राप्तः। अत्र पौराणिकी श्रुतिः—
यथा तिलोत्तमायाः प्रदक्षिणं कुर्वणाया अतिलावण्योपेताया उमाया उत्सङ्गस्थितायाः
क्रोधभयाद्भगवता तद्रूपलाम्पट्येन तदवलोकनाय चतसृषु दिक्षु मुखचतुष्टयं सृष्टमिति॥२०॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतावन्तःपुरचिन्तायां
स्त्रीप्रशंसा नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥७४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ सौभाग्यकरणाध्यायः
अथ सौभाग्यकरणं व्याख्यायते। तत्रादावेव सुभगं पुरुषं प्रति विशेषमाह—
जात्यं मनोभवसुखं सुभगस्य सर्व-
माभासमात्रमितरस्य मनोवियोगात्।
चित्तेन भावयति दूरगताऽपि यं स्त्री
गर्भं बिभर्ति सदृशं पुरुषस्य तस्य ॥१॥
सुभग पुरुष के लिये कामदेवसम्बन्धी समस्त सुख श्रेष्ठ होते हैं। स्त्री के मनोवियोग
के कारण दुर्भग पुरुष को सुख का आभासमात्र होता है। दूर में रहती हुई स्त्री भी जिस
पुरुष का ध्यान करती है, उसके समान ही गर्भ धारण करती है।।१।।
सुभगस्य स्त्रीवल्लभस्य पुरुषस्य सर्वं मनोभवसुखं कामजं सुखं जात्यं श्रेष्ठम्।
जात्यमुचितं सर्वं सर्वस्यां नार्याम्। यतः सुभगं पुरुषं सम्भोगे स्त्री निजहृदये आशास्ते,
अन्यत्र मनो न नयति, ततः स्त्रीचित्तं तस्योपरि रज्यते। इतरस्य दुर्भगस्य मनोवियोगात्
चित्तस्यान्यत्र गमनादाभासमात्रम्। अन्तरमननुप्रविश्य यद्भुज्यते तदाभासमात्रम्, न जात्यम्,
स्त्रीमनोवियोगादन्यगतत्वान्मनसः। यतो वक्ष्यति—
मनो हि मूलं हरदग्धमूर्त्तेः।
स्त्री न सुभगं प्रति याति सा च स्त्री दूरगताऽप्यसमीपस्थाऽपि यं पुरुषं चित्तेन मनसा
भावयति चिन्तयति कामयते तस्य पुरुषस्य सदृशं तदाकृतिं गर्भं बिभर्ति धारयति।।१।।
पुरुषस्यात्मा एव स्त्रीषु पुनर्जायत इत्येतत्प्रतिपादयितुमाह—
भङ्क्त्वा काण्डं पादपस्योप्तमुर्व्यां
बीजं वास्यां नान्यतामेति यद्वत्।
एवं ह्यात्मा जायते स्त्रीषु भूयः
कश्चित्तस्मिन् क्षेत्रयोगाद्विशेषः ॥२॥
जिस वृक्ष का कलम या बीज भूमि में बोया जाता है, वही वृक्ष उत्पन्न होता है,
दूसरा नहीं। इसी तरह आधारभूत स्त्री में फिर पुत्ररूप से आत्मा की ही उत्पत्ति होती है।
केवल क्षेत्र के योग से कुछ विशेष होता है। जिस प्रकार क्षेत्र के भेद से वृक्षों में भी
साधारण भेद होता है, उसी तरह स्त्रियों में भी जानना चाहिये।।२।।
पादपस्य वृक्षस्य काण्डं शाखां भङ्क्त्वा उर्व्यां भूमावुप्तं रोपितं यद्वद्यथा नान्यतामेति
बीजं वा वर्षमस्यामुप्तं नान्यतामेति तदेव जायते, एवमनेन प्रकारेण स्त्रीष्वाधारभूतासु
भूयः पुनरेवात्मा जायते उत्पद्यते। तस्मादात्मनि क्षेत्रयोगाद्धेतोः कश्चित् तत्क्षेत्रे विचित्रभावो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सौभाग्यकरणाध्यायः २९९
भवति। यत्र क्षेत्रे बीजमुप्यते तद्द्शादस्यान्यत्वं वैसादृश्यं किञ्चिद्भवत्येव मातृवशात्
कश्चिद्विशेषो भवति।।२।।
दूरस्थस्य कथं कामं सम्भवतीत्येतदाह—
आत्मा सहैति मनसा मन इन्द्रियेण
स्वार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्रः ।
योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति
यस्मिन् मनो व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा ।।३।।
मन के साथ आत्मा, इन्द्रिय के साथ मन और अपने विषय के साथ इन्द्रिय गमन
करता है। यह आत्मा के जाने का शीघ्र क्रम और योग ( सम्बन्ध ) है। मन के लिये
कोई स्थान अगम्य नहीं है तथा जहाँ मन जाता है, वहाँ आत्मा भी जाती है।।३।।
आत्मा कर्मात्मा चिद्रूपो मनसा चित्तेनैति सहैव गच्छति। मनश्चेत इन्द्रियेण सहैति।
तत्रेन्द्रियाणि दश, पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा नासिकेति
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि। उक्तं च—
पायूपस्थं हस्तपादं वाक् तथैवात्र पञ्चमी।
पञ्च कर्मेन्द्रियाण्याहुर्मनः षष्ठानि तानि तु।।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी।
पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्याहुर्मनः षष्ठानि तानि तु।।
एवं मन इन्द्रियेण सहैति। इन्द्रियं स्वार्थेनात्मीयार्थेन सहैति। यो यस्य इन्द्रियस्य
विषयस्तेन सहैति गच्छति। क्रम एष शीघ्रस्तात्पर्यक्रमः। अयमर्थः—आत्मा मनसा सह
संयुज्यते। मनश्चेन्द्रियेण। इन्द्रियमर्थेन। अर्थ्यत इत्यर्थः। श्रोत्रादीनि बुद्धीन्द्रियाणि वागादीनि
कर्मेन्द्रियाणि। अर्थाः शब्दादयः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। अनन्तरमिन्द्रिया-स्वादितमर्थं
मन आत्मानं निवेदयति। आत्मार्थक्रियाकारितां तस्य स्मृत्वा मनस आज्ञां ददाति कर्मेन्द्रि-
याण्यादाने त्यागे वा विनियुंक्ष्व इति। अनेन प्रकारेण क्रम एष शीघ्रः। क्रमः प्रक्रियैषा
अवलम्बिता। योगः सम्बन्धोऽयमेव। मनसस्तस्य किमगम्यमस्ति, अपि तु सर्वत्रैव व्रजति।
यस्मिन् देशे मनो व्रजति तत्रायमात्मा गतः।।३।।
एतदेव विशेषयन्नाह—
आत्मायमात्मनि गतो हृदयेऽतिसूक्ष्मो
ग्राह्योऽचलेन मनसा सतताभियोगात् ।
यो यं विचिन्तयति याति स तन्मयत्वं
यस्मादतः सुभगमेव गता युवत्यः ।।४।।
परमात्मा के हृदय में यह अतिसूक्ष्म जीवात्मा स्थित है। स्थिर चित्त से और
निरन्तर अभ्यास से उसका साक्षात्कार करना चाहिये; क्योंकि जो जिसका निरन्तर चिन्तन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

करता है, वह तन्मय हो जाता है। इसलिये स्त्री भी निरन्तर स्मरण करने से सुभग पुरुष
को प्राप्त करती है॥४॥
अयमात्मा कर्मात्मा चिद्रूपो जीव आत्मनि परमात्मनि गतः स्वसत्तायां बोधरूपः
स्थितः कर्ता ज्ञाता च सम्पन्नः। क्व? हृदये हृत्स्थाने। तथा च—
नाभेरूर्ध्वं वितस्तिं च कण्ठाधस्तात् षडङ्गुलम्।
हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत्।। इति।
कीदृशः? अतिसूक्ष्मोऽत्यन्ताल्पप्रमाणः। स च ग्राह्यो विषयीकार्योऽचलेन स्थिरेण
मनसा चित्तेन सतताभियोगादविच्छेदाभ्यासात्। यः पुरुषो यं च वस्तुरूपं विचिन्तयति
चित्तेन भावयति स तन्मयत्वं याति। स एव प्राकृतो यस्य स तन्मयः। यस्मादेवमतो-
ऽस्माद्धेतोर्युवत्यः स्त्रियः सुभगं पुरुषं प्रति गताः प्राप्ताः सतताभ्यासादिति॥४॥
अथ सुभगदुर्भगत्वस्य लक्षणमाह—
दाक्षिण्यमेकं सुभगत्वहेतुर्विद्वेषणं तद्विपरीतचेष्टा।
मन्त्रौषधाद्यैः कुहकप्रयोगैर्भवन्ति दोषा बहवो न शर्म॥५॥
स्त्री के मनोऽनुकूल कार्य करना सुभगत्व का मुख्य कारण है तथा उसके प्रतिकूल
आचरण करने से विद्वेषण होता है। विस्मयोत्पादक मन्त्र-औषधि आदि से स्त्री को वश
में करने से अनेक दोष उत्पन्न होते हैं, अच्छा नहीं होता है॥५॥
दाक्षिण्यमानुकूल्यं चित्ताराधनमेकमेव सुभगत्वहेतुर्वल्लभ्यकारणम्। स्त्रीणामानु-
कूल्याद्वल्लभः पुमान् भवति। तद्विपरीतचेष्टा विपर्ययानुचरणमाननुकूल्यं विद्वेषणं दौर्भाग्य-
कारणम्। मन्त्रौषधाद्यैः, मन्त्रैर्वशीकरणमन्त्रैः, ओषधैर्द्रव्यविशेषैः। आदिग्रहणाद्भोजनपान-
लिङ्गलेपानुलेपनैरन्यैश्चोपतापकरैः कुहकप्रयोगैर्विस्मयोत्पादकैर्बहवः प्रभूता दोषाः शरीरो-
पद्रवा भवन्ति। न शर्म श्रेयो न भवति। तस्मादानुकूल्यमेकमेव सौभाग्यकरणम्, नान्यत्
प्रयोगादिकमपि॥५॥
अन्यदपि सौभाग्यकरणे कार्यमाह—
वाल्लभ्यमायाति विहाय मानं दौर्भाग्यमापादयतेऽभिमानः।
कृच्छ्रेण संसाधयतेऽभिमानी कार्याण्ययत्नेन वदन् प्रियाणि॥६॥
गर्व को छोड़ देने से मनुष्य सबका प्रिय हो जाता है और गर्वी मनुष्य दुर्भगता को
प्राप्त होता है तथा अभिमानी मनुष्य बड़ी कठिनता से कार्य की सिद्धि करता है; लेकिन
मधुर वचन बोलते हुये बड़ी आसानी से अपना कार्य सिद्ध होता है॥६॥
मानं गर्वं विहाय त्यक्त्वा पुरुषो जनस्य वाल्लभ्यं वल्लभत्वमायाति गच्छति।
अभिमानोऽहङ्कारो गर्वः। दौर्भाग्यं दुर्भगत्वमापादयते प्रापयति। यश्चाभिमानी धृष्टः स कृच्छ्रेण
क्लेशेन कार्याणि संसाधयते निर्वर्तयति। प्रियाणि प्रीतिवचनानि वदन् भाषयन्नयत्नेनाक्लेशेन
कार्याणि साधयति॥६॥

सौभाग्यकरणाध्यायः ३०१
अन्यदप्याह—
तेजो न तद्यत् प्रियसाहसत्वं वाक्यं न चानिष्टमसत्प्रणीतम् ।
कार्यस्य गत्वान्तमनुद्धता ये तेजस्विनस्ते न विकत्थना ये ॥७॥
असमीक्षित कार्यों को करने में प्रीति करने से तेज नहीं होता है तथा दुर्जनों के द्वारा
प्रतिपादित प्रतिकूल वाक्य भी तेज नहीं है। जो मनुष्य कार्य को सम्पन्न करके भी अभिमान-
रहित रहता है, वही तेजस्वी होता है; आत्मश्लाघी मनुष्य नहीं॥७॥
असमीक्षितानां कार्याणां करणं साहसं तस्य भावः साहसत्वम्। प्रियं यत्र वस्तुनि
साहसत्वं न तत् तेजः शृङ्गारो भवति, कदाचित् प्राणविनाश उत्पद्यते। यच्च वाक्यं
वचनमनिष्टमननुकूलं मर्मस्पृक्। असत्प्रणीतमसद्भिर्धृष्टैः प्रणीतमुच्यते न तत् तेजः। ये
जनाः कार्यस्य करणीयस्य वस्तुनोऽन्तं परिसमाप्तिमपि गत्वा तन्निर्वर्त्यानुद्धता अनभिमानिनस्ते
तेजस्विनः। न विकत्थना वाचाला ये निरर्थकमसद्वाक्यं प्रलपन्ति ते न तेजस्विनः॥७॥
अन्यदप्याह—
यः सार्वजन्यं सुभगत्वमिच्छेद् गुणान् स सर्वस्य वदेत् परोक्षम् ।
प्राप्नोति दोषानसतोऽप्यनेकान् परस्य यो दोषकथां करोति ॥८॥
सर्वप्रिय होने की इच्छा करने वाले मनुष्य को परोक्ष में सबकी प्रशंसा करनी
चाहिये। जो मनुष्य दूसरे की निन्दा करता है, उसके ऊपर बहुत से निर्मूल दोष भी
लगाये जाते हैं॥८॥
यः पुरुषः सार्वजन्यं सर्वत्र जनानां सुभगत्वं वाल्लभ्यमिच्छेदभिलषेत् स सर्वस्य
निरवशेषस्य जनस्य परोक्षमप्रत्यक्षं गुणान् स्तुतिं वदेद् ब्रूयात्। यः पुनः परस्य सम्बन्धिनीं
दोषकथां करोति स पुरुषोऽसतो दुर्जनादनेकान् बहुप्रकारान् दोषान् प्राप्नोति लभते। किल
सज्जनो ज्ञानशीलो भवति। दुर्जनः परदोषैकपरायणो भवतीति॥८॥
अन्यदप्याह—
सर्वोपकारानुगतस्य लोकः सर्वोपकारानुगतो नरस्य।
कृत्वोपकारं द्विषतां विपत्सु या कीर्तिरल्पेन न सा शुभेन ॥९॥
जो मनुष्य सबका उपकार करने में उद्यत होता है, उसका उपकार सभी मनुष्य
करते हैं। विपत्ति में शत्रुओं का उपकार करने से जो कीर्ति मिलती है, वह अल्प पुण्य
का फल नहीं है॥९॥
सर्वेषामुपकारेऽनुगतो निरतः सर्वोपकारानुगतः। तस्य सर्वोपकारानुगतस्य पुरुषस्य
सर्वो निरवशेषो लोक उपकारानुगतो भवति प्रत्युपकारं करोति। द्विषतां शत्रूणां विपत्स्वापत्सूप-
कारमुपकृतिं कृत्वा या कीर्तिर्यशो भवति लोके साल्पेन शुभेन पुण्येन न भवति। बहुना
शुभेन भवतीत्यर्थः। एवं सति सर्वस्योपकारः कर्तव्य इति तात्पर्यार्थः॥९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA