बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 341, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंगन्धयुक्त्यध्यायः ३१३
सहितश्चम्पकपुष्पाणां समगन्धिको भवति। जातीत्वक्सहित इति। स एव पूर्वोक्तो जाती-
त्वक्सहितो जातीशब्देन जातीफलमुच्यते। त्वक् प्रसिद्धा। आभ्यां सहितो युक्तः सकुस्तुम्बुरुः
कुस्तुम्बुरुसहितः। अतिमुक्तकोऽतिमुक्तकसदृशगन्धो भवेत्॥१७॥
अन्यदप्याह—
शतपुष्पाकुन्दुरुकौ पादेनार्धेन नखतुरुष्कौ च।
मलयप्रियङ्गुभागौ गन्धो धूप्यो गुडनखेन ॥१८॥
सौंफ और कुन्दरक (देवदारु वृक्ष का निर्यास) एक चतुर्थांश, नख (शंख से
उत्पन्न चमड़ा) और सिह्लक दो चतुर्थांश, श्वेत चन्दन और प्रियङ्गु एक चतुर्थांश—इन
सबको मिलाकर गन्धद्रव्य बनावे। फिर उसमें गुड और नख का धूप दे (पहले हरें का
धूप देकर बाद में उक्त द्रव्य का धूप देना—यह प्राचीनों का मत है)॥१८॥
शतपुष्पा प्रसिद्धा। कुन्दुरुकः प्रसिद्ध एव दारुनिर्यासः। एतौ द्वौ पादेन चतुर्थभागेन
देयौ। अर्धेन नखतुरुष्कौ च, नखं शङ्खोद्भवं चर्म, तुरुष्कं सिह्लरसम्। एतौ द्वावर्धेन देयौ।
मलयप्रियङ्गुभागाविति। मलयं चन्दनम्, प्रियङ्गुर्गन्धप्रियङ्गुः। अनयोर्द्वौ भागौ। द्वयोरेव
चतुर्थभागो देयः। गन्धो धूप्यो गुडनखेन। एष गन्धो गुडेन नखेन च धूप्यो धूपयितव्यः।
यत्र यत्र गन्धो धूप्यते तत्र तत्रादावेव हरीतक्या धूप्यः पश्चादुक्तद्रव्येणेत्यागमविदः प्राहुः॥१८॥
अधुना धूपमाह—
गुग्गुलुबालकलाक्षामुस्तानखशर्कराः क्रमाद् धूपः।
अन्यो मांसीबालकतुरुष्कनखचन्दनैः पिण्डः ॥१९॥
गूगल, नेत्रबाला, लाख, मोथा, नख, खाँड—इन सबको बराबर लेकर धूप बनावे
तथा बालछड़, नेत्रबाला, सिह्लक, नख, चन्दन—इन सबको सम भाग लेकर पिण्ड
नामक दूसरा धूप बनावे॥१९॥
गुग्गुलुः प्रसिद्धः। बालकः प्रसिद्ध एव। लाक्षा प्रसिद्धा। मुस्ता प्रसिद्धैव। नखं
शङ्खोद्भवं चर्म प्रसिद्धमेव। शर्करा प्रसिद्धा। एते क्रमात् समभागयोजिता धूपो भवति।
अन्य इति। मांसी प्रसिद्धा। बालकं प्रसिद्धम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्। नखचन्दनं च प्रसिद्धमेव।
एतैः समभागैरन्यो द्वितीयः पिण्डः पिण्डधूपो भवति॥१९॥
अन्यदप्याह—
हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिर्गुडोत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः।
नवान्तपादादिविवर्धितैः क्रमाद् भवन्ति धूपा बहवो मनोहराः ॥१९०॥
हर्रें, शंख, नख, बोल, नेत्रबाला, गुड, कूठ, शैलक, मोथा—इन नौ वस्तुओं को
क्रम से एक पाद से लेकर नौ पाद तक ले। जैसे हर्रे एक पाद, शंख दो पाद, नख तीन
पाद इत्यादि मोथा नौ पाद = एक धूप। गुड, कूठ, शैलक, मोथा—इन चार वस्तुओं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA