सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 338, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 338

३१० बृहत्संहिता
द्राक्षा फलोत्तमा विल्वः श्रीफलः श्रीतरुस्तथा।
लुङ्गं च मातुलुङ्गं च केशरी बीजपूरकम्।।
सौभाञ्जनं सुभाञ्जं च शिग्रुवत्फलपल्लवाः।
अजो बस्तो जरश्छागो मूत्रं स्रावस्तदम्बु वा।।
त्वक्सहा सुरभिर्वज्री सुरभिश्च महातरुः।
स्वर्णक्षीरी स्वर्णलता ज्योतिषमत्यभिधीयते।।
सुवीरं काचिकं वीरं तालुमालं च तालुकम्।
सौभाग्यं टङ्कणं टङ्कं बाकुची मालतीभवम्।।
निःसारं राक्षसं पद्मं कच्छं कतकजं फलम्।
आम्रश्चूतश्च कामाङ्गः सहकारः स्मरप्रियः।।
अक्षरं कोकिलाक्षश्च निघण्टुज्ञैरुदाहृतः।
तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
स्रग्गन्धधूपाम्बरभूषणाद्यं न शोभते शुक्लशिरोरुहस्य।
यस्मादतो मूर्धजरागसेवां कुर्याद् यथैवाञ्जनभूषणानाम् ॥१॥
सफेद केश वाले पुरुष को माला, सुगन्ध द्रव्य, धूप, वस्त्र, भूषण आदि शोभा
नहीं देते; इसलिये अञ्जन और भूषण के सेवन की तरह केश काले करने का भी प्रयत्न
करना चाहिये।।१।।
शुक्लशिरोरुहस्य श्वेतकचस्य स्रग् माला। गन्धाः सुगन्धद्रव्याणि। धूपः सुगन्धधूपः।
अम्बरं वस्त्रम्। भूषणमलङ्करणम्। आदिग्रहणादनुधूपनमिति। एवमादिकं सर्वं न शोभते,
यस्मादतोऽस्माद्धेतोर्मूर्धजानां केशानां रागे रञ्जने सेवां यत्नं कुर्यात्। यथेव येन प्रकारेणाञ्जने
नेत्रयोर्भूषणानामलङ्करणादीनां सेवा क्रियते प्रत्यहं प्रयत्नतः संस्क्रियते तथैव मूर्धजरागसेवां
कुर्यादिति।।१।।
अथ केशरञ्जनप्रयोगमाह—
लौहे पात्रे तण्डुलान् कोद्रवाणां
शुक्ले पक्वांल्लोहचूर्णेन साकम्।
पिष्टान् सूक्ष्मं मूर्ध्नि शुक्लाम्लकेशे
दत्वा तिष्ठेद् वेष्टयित्वार्द्रपत्रैः ॥२॥
याते द्वितीये प्रहरे विहाय
दद्याच्छिरस्यामलकप्रलेपम् ।
सञ्छाद्य पत्रैः प्रहरद्वयेन
प्रक्षालितं कार्ष्ण्यमुपैति शीर्षम् ॥३॥
सिरके में कोदो के चावल को लोहे के पात्र में पकांकर उसमें चूर्ण मिला कर खूब
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA