बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

कान्दर्पिकाध्यायः ३०७
कृत्वा चूर्णयेत्। अस्य चूर्णपानं मद्यतक्रतरलोष्णवारिभिः कुर्यात्, मद्यं शीध्वासवम्, तक्र-
मुदश्वित्, तरलं काञ्जिकम्, पय इति केचित्, उष्णवार्युष्णपानीयम्। एतेषामन्यतमेनैव
पिबेत्। तदग्निदीपनं जठराग्निविवर्धनमिति॥११॥
अथात्र विरुद्धान्याह—
अत्यम्लतिक्तलवणानि कटूनि वाऽत्ति
यः क्षारशाकबहुलानि च भोजनानि।
दृक्शुक्रवीर्यरहितः स करोत्यनेकान्
व्याजान् जरन्निव युवाऽप्यबलामवाप्य॥१२॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां कान्दर्पिकं
नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥
अधिक खट्टा, अधिक तीता, अधिक नमकीन, अधिक कडुआ (लाल मिर्च आदि),
अधिक खारा या अधिक शाक भोजन करने वाला युवा पुरुष भी दृष्टि, वीर्य और बल
से रहित होकर वृद्ध की तरह स्त्री-प्रसंग के समय अनेक व्याज करता है॥१२॥
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां कान्दर्पिकाध्यायः षट्सप्ततितमः॥७६॥
यः पुरुषो भोजनान्याहारानत्यम्लान्यतितिक्तानि, अतिलवणानि, अतिकटूनि वा अत्ति
भक्षयति। तथा क्षारबहुलानि भोजनानि च अत्ति। द्रव्याणां संयोगं कृत्वा दग्ध्वा च क्षारं
कारयेत्। तद्यथा—
क्षारो विषैडगजचिर्भिटचव्यवाह्निव्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम्।
दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगदोद्भवेषु।। इति।
एवमादिक्षारप्रयोगाः।
एवं क्षारबहुलानि भोजनानि। तथा शाकबहूनि च योऽत्ति। अथवा क्षारशाकाः सुप्रसिद्धाः।
स दृक्शुक्रवीर्यरहितः, दृग् दृष्टिः, शुक्रं रेतः, वीर्यं च बलम्। एतै रहितो वर्जितो भवति।
अबलां स्त्रियमवाप्य प्राप्य युवाऽपि तरुणोऽपि अनेकान् व्याजान् जरन्निव वृद्धो यथा
करोत्यशक्तत्वादित्यर्थः ॥१२॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतावन्तःपुरचिन्तायां
कान्दर्पिकं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥७६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA