बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 346, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३१८ बृहत्संहिता
पूर्वोक्त सोलह द्रव्यों में चार-चार विकल्प से १८२० भेद होते हैं॥२०॥
अस्मिन् द्रव्यगणे षोडशके षोडशसङ्ख्ये चतुर्विकल्पेन चतुर्भिश्चतुर्भिर्द्रव्यैरैकैको गन्ध
इत्यनेन क्रमेण भिद्यमानानामष्टादश शतानि विंशत्यधिकानि गन्धानां जायन्ते उत्पद्यन्ते।
एतत्पुरस्तादाचार्य एव प्रदर्शयिष्यति॥२०॥
अथ सर्वगन्धानां संख्याप्रमाणज्ञानमाह—
षण्णवतिभेदभिन्नश्चतुर्विकल्पो गणो यतस्तस्मात्।
षण्णवतिगुणः कार्यः सा सङ्ख्या भवति गन्धानाम्॥२१॥
सोलह द्रव्यों में से चार-चार विकल्प करके लाये हुए भेद (१८२०) को
पूर्वकथित (९६) भेद से गुणा करने से १७४७२० भेद होते हैं; किन्तु ये भेद गौण
वृत्ति से आते हैं। मुख्य वृत्ति से तो १८२० को २४ से गुणा करने से ४३६८० भेद
होते हैं॥२१॥
अयमपि चतुर्विकल्पो यतो यस्मात् षण्णवतिभेदभिन्नो निरन्तरत्वेन तस्मादष्टादश
शतानि विंशत्यधिकानि १८२०। यो गणः समूहः षण्णवतिगुणः कार्यः सा संख्या सर्व-
गन्धानां भवति। लक्षमेकं चतुःसप्ततिसहस्राणि सप्तशतानि विंशत्यधिकानीत्यर्थः १७४७
२०। एतद्गौणवृत्त्या न मुख्यया। मुख्यवृत्त्या त्रिचत्वारिंशत्सहस्राणि षट्शतान्यशीत्यधिकानि
४३६८० भवन्ति। यतश्चतुर्विकल्पो गणश्चतुर्विंशतिभेदभिन्नः॥२१॥
अथैतेषां भेदप्रदर्शनार्थं सङ्ख्यानयनार्थं लोष्टकप्रस्तारमाह—
पूर्वेण पूर्वेण गतेन युक्तं स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्याम्।
इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः॥२२॥
एक से लेकर जितने द्रव्य हों, उतनी संख्या तक नीचे से लेकर ऊपर को गई हुई
पंक्ति में अंकों को लिखे और पूर्व-पूर्व गताङ्क में ऊपर के अङ्कों को जोड़ता जाय। यहाँ
अन्तिम स्थान को छोड़कर संख्या होती है।
अभीष्ट विकल्पों से चरलोष्टक को अन्यत्र ले जाकर उसको वहाँ छोड़कर फिर
अन्य चरलोष्टक को अन्यत्र ले जाय॥२२॥
एकाद्यानङ्कान् षोडशान्ताननुपर्य्युपरि संस्थाप्योपरितनमङ्कं प्रत्येकेन पूर्वेण पूर्वेणाङ्कगतेनाङ्केन
युक्तं कार्यम्। य एव पूर्वः स गतः। यथैकस्योपरि द्वौ स्थितौ तत्र द्वयोरपेक्षया एकः पूर्वो
गतश्च तेन पूर्वेण पूर्वेण गतेनोपरितनमङ्कं युक्तं कार्यं तेनापि तदुपरितनं यावत्पञ्चदशं
स्थानम्, यत उक्तम्—स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्यामिति। अन्त्यं स्थानं विनाऽन्त्यं
वर्जयित्वा सङ्ख्यां प्रवदन्ति कथयन्ति। ततो भूयोऽधःप्रभृति पुनः पूर्वेण गतेन युक्तं कार्यम्।
यावच्चतुर्दशं स्थानम्। ततोऽपि पुनरधःप्रभृति पूर्वेण गतेन युक्तं कार्यम्, यावत्त्रयोदशं
स्थानम्। एवं तत्राष्टादशशतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति। उदाहरणार्थमेकादीनां न्यासः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA