बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 332, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३०४ बृहत्संहिता
माक्षीकधातुः पाषाणमाक्षीकम्। मधु माक्षिकं क्षौद्रम्। पारदं प्रसिद्धम्। लोहचूर्णं
शस्त्रचूर्णम्। पथ्या हरीतकी। शिलाजतुः प्रसिद्धः। घृतमाज्यम्। एतानि माक्षीकवर्जं सर्वाणि
सममात्राणि। घृतमाक्षीकाभ्यां सममात्राभ्यां भावयित्वा गुलिका कार्या। तानि योऽद्याद् भक्षयेत्।
सैकानि विंशतिरहानि सहैकेन वर्तते विंशतिः सैकविंशतिरहानि दिनानि। एकविंशति-
दिनानीत्यर्थः। योऽद्यात् स जरान्वितोऽपि जरायुक्तोऽपि। अशीतिकोऽपि अशीतिवर्षोऽपि
अतिवृद्धोऽपि तथाभूतोऽप्यबलां स्त्रियं युवेव तरुण इव रमयति क्रीडयति॥३॥
अन्यदप्याह—
क्षीरं शृतं यः कपिकच्छूमूलैः पिबेत् क्षयं स्त्रीषु न सोऽभ्युपैति ।
माषान् पयःसर्पिषि वा विपक्वान् षड्ग्रासमात्रांश्च पयोऽनुपानम् ॥४॥
कपिकच्छु (केवाँच = कबाछु) के जड़ को दूध में मिलाकर काढा बना कर जो
पान करता है, वह मनुष्य स्त्री-प्रसंग करने में क्षीण नहीं होता तथा दूध से निकाले हुये
घृत में उड़द को पकाकर उसको छः ग्राम खाकर ऊपर से दूध पीने से भी स्त्री-प्रसंग
करने में पुरुष क्षीण नहीं होता है॥४॥
यः कामी कपिकच्छूमूलैरात्मगुप्तामूलैः सह क्षीरं दुग्धं शृतं क्वथितं पिबेत्, स
स्त्रीषु विषये क्षयमशक्ततां नाभ्युपैति नायाति। क्षीरमेव निर्मथ्य यद्घृतमुत्पाद्यते तत्
पयोघृतम्। पयःसर्पिषी पयोघृते। माषान् विपक्वान् कृत्वा षड्ग्रासमात्रान् भुक्त्वा षडेव
ग्रासान् प्राश्यानु पश्चात् पयसः क्षीरस्य पानं कार्यम्। तस्मात् पयोऽनुपानात् स स्त्रीषु क्षयं
नाभ्युपैति॥४॥
अन्यदप्याह—
विदारिकायाः स्वरसेन चूर्णं मुहुर्मुहुर्भावितशोषितं च ।
शृतेन दुग्धेन सशर्करेण पिबेत् स यस्य प्रमदाः प्रभूताः ॥५॥
जिस पुरुष की बहुत स्त्रियाँ हों, वह बिदारीकन्द के चूर्ण में बिदारीकन्द के रस की
बार-बार भावना देकर सुखावे और उस चूर्ण को खाकर औटाया हुआ दूध में मिश्री
मिलाकर पान करे॥५॥
विदारिका प्रसिद्धा तस्याश्चूर्णं स्वरसेनैव विदारिकारसेनैव मुहुर्मुहुः प्रतिक्षणं भावितं
सेवितं मुहुर्मुहुः शोषितं च। एतदुक्तं भवति—स्वरसेन यावत् प्रतिपालनं भावयितुमायाति
तेन भावयित्वा तापे शोषयेत्। पुनः शुष्कं भावयित्वा शोषयेत्। एवं भूयो भूयः सप्त
वारानित्यर्थः। तस्याश्चूर्णं यस्य प्रमदाः प्रभूताः स्त्रियो बह्व्यो भवन्ति। स दुग्धेन क्षीरेण
शृतेन क्वथितेन सशर्करेण शर्करासहितेन पिबेत्॥५॥
अन्यदाह—
धात्रीफलानां स्वरसेन चूर्णं
सुभावितं क्षौद्रसिताज्ययुक्तम् ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA