बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

गन्धयुक्त्यध्यायः ३१९
| १६ | | | | अत्र पूर्वेण पूर्वेण गतेनाङ्केनैकादिनोत्तरमङ्कं द्वितीया-
| १५ | १२० | | | दिकमुपरिस्थितं युक्तं कार्यम्। तेनानुप्रविष्टेनान्त्यं विनोपरि
| १४ | १०५ | ५६० | | प्रथमे स्थाने षोडश जाताः। द्वितीये विंशत्यधिकं शतम्।
| १३ | ९१ | ४५५ | १८२० | तृतीये स्थाने पञ्चशतानि षष्ट्यधिकानि। चतुर्थे चाष्टादश-
| १२ | ७८ | ३६४ | १३६५ | शतानि विंशत्यधिकानि जातानि। एवं चतुर्विकल्पानां सङ्ख्या
| ११ | ६६ | २८६ | १००१ | जाता।
| १० | ५५ | २२० | ७१५ | अथैतेषां लोष्टकप्रस्तारार्थमाह—
| ९ | ४५ | १६५ | ४९५ | इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः।
| ८ | ३६ | १२० | ३३० | तत्र तावद् घनादीनां द्रव्याणां षोडशानां नामाद्याक्षराणि
| ७ | २८ | ८४ | २१० | लिखेत्। तत्राद्यानि त्रीणि स्थिरलोष्टचिह्नितानि कृत्वा चतुर्थं
| ६ | २१ | ५६ | १२६ | चरलोष्टं चिह्नितं कृत्वा तदपि क्रमेणान्यस्मिन् द्रव्ये नीत्वा
| ५ | १५ | ३५ | ७० | तस्मिन्निवृत्तिः। पञ्चमे प्रत्यानयनम्। एवमनेन क्रमेण सर्वेषां
| ४ | १० | २० | ३५ | कार्यम्। यत उक्तम्—इच्छाविकल्पैरिति। अभीष्टैर्वि-
| ३ | ६ | १० | १५ | कल्पैश्चरलोष्ट्रं क्रमशः क्रमेणाभिनीय अन्यत्र सञ्चार्य नीते
| २ | ३ | ४ | ५ | निवृत्तिः कार्या। पुनरन्यनीतिः। अन्यस्मिन् स्थाने चरलो-
| १ | १ | १ | १ |
ष्टकेऽन्त्यवर्णे प्राप्तस्थिरलोष्टकमन्यस्थानान्तरं नयेत्। तत्र तं स्थिरं कृत्वा तदग्रतः स्थितेन
चरलोष्टकेन सह स्थानान्तरं नीयमानेन भेदाः प्रदर्श्याः। ततः पुनरपि स्थानान्तरस्थं चरलोष्टक-
मन्यस्थानान्तरं नीत्वा तत्र तं स्थिरं विनिधाय तदग्रतः स्थितेन चरलोष्टकेन स्थानान्तरनीयमानेन
भेदाः प्रदर्श्याः। एवमन्त्ये स्थिरलोष्टके उपान्तप्राप्तेऽन्यत् स्थिरलोष्टकं स्थानान्तरं नयेत्।
तत उपान्त्यान्त्यौ तदग्रस्थितौ कृत्वान्त्ये सञ्चार्यमाणे भेदाः प्राग्वत् प्रदर्श्याः। यावत्ते सर्व
एवोपान्त्यपूर्वं उपान्त्योऽन्यश्चान्त्यगताः स्युः। ततः पुनरन्यं स्थिरलोष्टकं स्थानान्तरं नयेत्,
तदग्रस्थितैरन्यैः प्राग्वद्भेदाः प्रदर्श्याः। एवं सर्वेषां क्रमेण कार्यम्। यावत् सर्व एवान्त्यस्था-
नमाश्रिता भवन्ति। तद्यथा—आद्यं त्रिकं स्थिरलोष्टचिह्नितं कृत्वा चतुर्थे सञ्चार्यमाणे त्रयोदश
उत्पद्यन्ते। ततस्तृतीयेन लोष्टकेन चतुर्थद्रव्यं नीते चतुर्थे लोष्टके सञ्चार्यमाणे द्वादश
उत्पद्यन्ते। ततस्तृतीये पञ्चमस्थानं नीते चतुर्थे लोष्टके सञ्चार्यमाणे एकादश उत्पद्यन्ते।
ततस्तृतीये षष्ठस्थाने नीते दश। एवं सप्तमे नव। अष्टमेऽष्टौ। एवं नवमे सप्त। दशमे
षट्। एकादशे पञ्च। द्वादशे चत्वारः। त्रयोदशे त्रयः। चतुर्दशे द्वौ। पञ्चदशे एकः। एवमेक-
नवतिः ९१। ततः प्रथमद्वितीयचतुर्थस्थानानि स्थिरलोष्टचिह्नितानि कृत्वा चतुर्थे सञ्चार्यमाणे
द्वादश। ततस्तृतीये प्राग्वत् स्थानान्तरेषु नीयमाने चतुर्थे सञ्चार्यमाणे एकादश दश नवाष्ट
सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक इत्युत्पद्यन्ते। एवमष्टसप्ततिः ७८। पूर्वैः सहैकोन-
सप्तत्यधिकं शतम् १६९। ततः प्रथमद्वितीयपञ्चमेषु स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे
सञ्चार्यमाणे एकादश दश नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक उत्पद्यन्ते। एवं षट्षष्टिः
६६। पूर्वैः सह शतद्वयं पञ्चत्रिंशदधिकम् २३५। ततः प्रथमद्वितीयषष्ठस्थानेषु स्थिरलोष्ट-