बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

गन्धयुक्त्यध्यायः ३१५
इलायची मिलाकर चूर्ण बनावे। कस्तूरी या कर्पूर से बोध करे तो वस्त्र सुगन्धित करने
का उत्तम चूर्ण बनता है।।१२।।
त्वक् त्वचम्। उशीरं प्रसिद्धम्। पत्रं गन्धपत्रम्। एषां भागत्रयम्। एतैः सूक्ष्मैलाध्रेन
संयुक्तैः। सूक्ष्मैला प्रसिद्धैव। पूर्वोक्ताद्भागत्रयादर्धेन सूक्ष्मैला देयेत्यर्थः। अयं चूर्णो मृगकर्पूर-
प्रबोधेन। मृगः कस्तूरिका। कर्पूरं प्रसिद्धम्। अनयोः प्रबोधेन प्रवरः श्रेष्ठः पुटवासो-
ऽङ्गोद्धूलनं भवति। केचित् पटवास इति पठन्ति। पटवासः कर्पटानुवासनम्।।१२।।
अथ गन्धार्णवमाह—
घनबालकशैलेयककर्पूरोशीरनागपुष्पाणि ।
व्याघ्रनखस्पृक्कागुरुदमनकनखतगरधान्यानि ।।१३।।
कर्पूरचोलमलयैः स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्भागैर्गन्धार्णवो भवति ।।१४।।
मोथा, नेत्रबाला, शैलेय, कचूर, खश, नागकेसर के फूल, व्याघ्रनख, स्पृक्का
(लता), अगुरु, दमनक, नख, तगर, धनियाँ, कर्पूर, चोरक, श्वेत चन्दन—इन सोलह
द्रव्यों में से किन्हीं चार के क्रम से एक भाग, दो भाग, तीन भाग और चार भाग अदल-
बदल कर लेकर चूर्ण बनाने से गन्धार्णव नामक छियानबे तरह के सुगन्धद्रव्य तैयार
होते हैं।।१३-१४।।
घनं प्रसिद्धम्। बालकं प्रसिद्धमेव। शैलेयककर्पूरोशीराणि एतानि सुप्रसिद्धानि।
नागपुष्पं नागकेसरम्। व्याघ्रनखः समुद्रफेनः। स्पृक्का लता। अगुरुः प्रसिद्धः। मदनकः
प्रसिद्धः। तगरं प्रसिद्धम्। धान्यं धान्यकाफलम्—एतानि। कर्पूरः प्रसिद्धः। चोलश्चोरकः
प्रसिद्धः। मलयं चन्दनम्। एवं षोडश सुगन्धद्रव्याणि। अतोऽस्माद् द्रव्यगणादेतैरेव
घनादिभिश्चतुर्भिः स्वेच्छापरिवर्तितैरात्मीयेच्छापरिभ्रामितैर्विपर्यस्तीकृतैः। कथम्? एकद्वित्रि-
चतुर्भागैः। गन्धार्णवो गन्धसमुद्रो भवति। अत्र षोडश कोष्ठकाः कार्याः, तिर्यक्चत्वारो-
ऽधोऽधश्चत्वारः। तत्राद्यकोष्ठकात् प्रभृति यथा पाठक्रमेण घनादीनि विन्यस्यानि। तद्यथा—
प्रथमपङ्क्तौ घनादीनि। द्वितीयायां च उशीरादीनि। तृतीयायामगुर्वादीनि। चतुर्थ्यां धान्यकादीनि।
यदुक्तम्—स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः। एकद्वित्रिचतुर्भागैर्गन्धार्णवो भवति। तत्र भेदाः
प्रदर्श्यन्ते। यथा क्रमेण सर्वेषां प्रत्येकस्य षड्भेदाः सम्भवन्ति। चतुष्कस्य चतुर्विंशतिरिति।
तद्यथा—घनस्यैको भागः। बालकस्य द्वौ भागौ। शैलेयकस्य त्रयो भागाः। कर्पूरस्य चत्वारो
भागाः। एको गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य द्वौ। शैलेयकस्य चत्वारः। कर्पूरस्य
त्रयः। द्वितीयो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य त्रयः। शैलेयस्य द्वौ। कर्पूरस्य
चत्वारः। तृतीयो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य त्रयः। शैलेयस्य चत्वारः।
कर्पूरस्य द्वौ। चतुर्थो गन्धः। घनस्यैको भागः। बालकस्य चत्वारः। शैलेयकस्य द्वौ। कर्पूर-
कस्य त्रयः। पञ्चमो गन्धो भवति। घनस्यैको भागः। बालकस्य चत्वारः। शैलेयकस्य त्रयः।

---

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA