बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 340, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३१२ बृहत्संहिता
त्वक् प्रसिद्धा। कुष्ठः प्रसिद्ध एव। रेणुर्हरेणुका। नलिका प्रवालवल्ली। स्पृक्का
प्रसिद्धा लता। रसो बोलः। तगरः प्रसिद्धः। बालकं हीबेरम्। एतैस्तुल्यैः समभागैः। किं
भूतैः? केसरपत्रविमिश्रैः, केसरं नागकेसरम्। पत्रं गन्धपत्रं त्वगादिभिः केसरपत्रैर्विमिश्रितैः
शिरःस्नानं नरपतियोग्यं राजोपयोग्यं भवति।।५।।
अथ सुगन्धतैलमाह—
मञ्जिष्ठया व्याघ्रनखेन शुक्त्या त्वचा सकुष्ठेन रसेन चूर्णः ।
तैलेन युक्तोऽर्क्रमयूखतप्तः करोति तच्चम्पकगन्धि तैलम् ॥६॥
मञ्जीठ, समुद्रफेन, शुक्ति, दालचीनी, कूट, बोल—इन सबको बराबर लेकर चूर्ण
करे। फिर उस चूर्ण को तिल के तेल में डालकर धूप में तपाये तो उस तेल में चम्पे के
फूलों के तेल की गन्ध आ जाती है।।६।।
मञ्जिष्ठा प्रसिद्धा। तथा व्याघ्रनखेन व्याघ्रनखः समुद्रफेनः, तेन। तथा शुक्त्या नखेन।
नखं शङ्खोद्भवं चर्म। त्वक् प्रसिद्धा। तया त्वचा। तथा सकुष्ठेन रसेन। कुष्ठं प्रसिद्धम्।
रसो बोलः। कुष्ठसहितेन रसेन बोलेन सह चूर्णः कार्यः। सर्वैरेतैर्यथोक्तैः समभागकैः स
चूर्णः कार्यः। तैलेन तिलतैलेन युक्तः। अर्कमयूखतप्तः, अर्कमयूखै रविकिरणैः सन्तप्तो-
ऽतीव तापितः। तत् तैलं चम्पकगन्धि चम्पकपुष्पसमसुरभिं सुगन्धिं करोति।।६।।
अथ गन्धचतुष्टयमाह—
तुल्यैः पत्रतुरुष्कबालतगरैर्गन्धः स्मरोद्दीपनः
सव्यामो बकुलोऽयमेव कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः ।
कुष्ठेनोत्पलगन्धिकः समलयः पूर्वो भवेच्चम्पको
जातीत्वक्सहितोऽतिमुक्तक इति ज्ञेयः सकुस्तुम्बुरुः ॥७॥
गन्धपत्र, सिह्लक, नेत्रबाला, तगर—इन सबको सम भाग लेकर मिलाने से कामो-
दीपन करने वाली गन्ध हो जाती है। इस गन्ध में व्यामक ( दवदग्धक ) मिला कर
कटुका ( गुगुल ) और हिङ्गु का धूप देने से मौलसरी पुष्प के समान सुगन्धित द्रव्य
बन जाता है। कूठ मिलाने से नील कमल की, सफेद चन्दन मिलाने से चम्पे के फूलों
की तथा जायफल, दालचीनी और धनियाँ मिलाने से अतिमुक्तक के पुष्प की गन्ध आ
जाती है।।७।।
पत्रं गन्धपत्रम्। तुरुष्कं सिह्लरसम्। बालं बालकम्। तगरः प्रसिद्धः। एतैस्तुल्यैः
समभागैः स्मरोद्दीपनः कामोद्दीपनो गन्धो भवति। सव्याम इति । अयमेव पूर्वोक्तो गन्धः।
सव्यामो व्यामकेन दवदग्धकेन सहितः, तथा कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः, कटुका प्रसिद्धा,
हिङ्गुर्हिङ्गुलुकः, गुग्गुलुक इति प्रसिद्धः। आभ्यां धूपान्वितो धूपितः। बकुलो बकुलपुष्पगन्धो
भवति। कुष्ठेनोत्पलगन्धिक इति। स एव पूर्वोक्तः कुष्ठेन सहित उत्पलगन्धिक उत्पल-
समगन्धो भवति। समलयः पूर्वो भवेच्चम्पक इति। स एव पूर्वोक्तः समलयो मलयेन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA