बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 348, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे दश नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेक उत्पद्यन्ते।
एवं पञ्चपञ्चाशत् ५५। पूर्वैः सह शतद्वयं नवत्यधिकम् २९०। ततः प्रथमद्वितीयसप्तमेषु
स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे नवाष्ट सप्त षट् पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च
भवन्ति। एवं पञ्चचत्वारिंशत् ४५। पूर्वैः सह शतत्रयं पञ्चत्रिंशदधिकम् ३३५। ततः
प्रथमद्वितीयाष्टमेषु स्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे अष्ट सप्त षट् पञ्च
चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च भवन्ति। एवं षट्त्रिंशत् ३६। पूर्वैः सह शतत्रयमेकसप्तत्यधिकम्
३७१। ततः प्रथमद्वितीयनवमस्थानेषु स्थिरलोष्टचिह्नितेषु चतुर्थे सञ्चार्यमाणे सप्त षट्
पञ्च चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च भवन्ति। एवमष्टाविंशतिः २८। एवमनेन क्रमेणान्त्ये स्थानान्तरं
नीयमाने चतुर्थे सञ्चार्यमाणे एकविंशतिः २१। पुनरपि पञ्चदश १५। पुनरपि दश १०। पुनः
षट् ६। पुनस्त्रयः ३। पुनरेकः १। एवं चतुरशीतिः ८४। पूर्वैः सह चत्वारि शतानि पञ्च-
पञ्चाशदधिकानि ४५५। एवमनेन प्रकारेण यथा यथा प्रथमाद्या लोष्टका द्वितीयादिषु सञ्च-
रन्ति, तथा तथान्यानि त्रयोदशशतानि पञ्चषष्ट्यधिकानि १३६५ उत्पद्यन्ते। एकीकृता-
न्यष्टादशशतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति १८२०। अस्माभिर्ग्रन्थगौरवभयात् सुप्रसिद्ध-
त्वाच्चोद्देशमात्र एव प्रदर्शितः। द्रव्यसंस्कारपाकवेधबोधधूपनादिकं नोक्तम्। एतत्तज्ज्ञेभ्य
उपलभ्य कार्यमिति।।२२।।
अथान्यान् गन्धयोगानाह—
द्वित्रीन्द्रियाष्टभागैरगुरुः पत्रं तुरुष्कशैलेयौ।
विषयाष्टपक्षदहनाः प्रियङ्गुमुस्तारसाः केशः॥२३॥
स्पृक्कात्वक्तगराणां मांस्याश्च कृतैकसप्तषड्भागाः।
सप्तर्तुवेदचन्द्रैर्मलयनखश्रीककुन्दुरुकाः ॥२४॥
सोलह कोष्ठ का पूर्ववत् एक चक्र बनाकर उसकी प्रथम पंक्ति में अगर दो भाग,
गन्धपत्र तीन भाग, सिह्लक पाँच भाग और शैलेय आठ भाग रक्खे। द्वितीय पंक्ति में
प्रियङ्गु पाँच भाग, मुस्ता आठ भाग, बोल दो भाग और शालीजातक ( हीवेर ) तीन
भाग रक्खे। तृतीय पंक्ति में स्पृक्का चार भाग, त्वक् एक भाग, तगर सात भाग और
मांसी छः भाग रक्खे तथा चतुर्थ पंक्ति में चन्दन सात भाग, नख छः भाग, श्रीवास चार
भाग और कुन्दरु एक भाग रक्खे।।२३-२४।।
द्वित्रीन्द्रियाष्टभागैरिति। अस्मिन् कच्छपुटे। अगुरुर्भागद्वयेन परिकल्प्यः। पत्रं गन्धपत्रं
त्रिभिर्भागैः। तुरुष्कं सिह्लरसमिन्द्रियसङ्ख्यैः पञ्चभिर्भागैः। शैलयोऽष्टभिः। विषयाष्टपक्षदहना
इति। प्रियङ्गुर्गन्धप्रियङ्गुर्विषयसङ्ख्यैः पञ्चभिर्भागैः। मुस्ता अष्टभिः। रसो बोलः स पक्षसंख्याभ्यां
द्वाभ्याम्। केशः शालीजातकः। स दहनभागैस्त्रिभिः।
स्पृक्कात्वक्तगराणामिति। स्पृक्का लता कृतसंख्यैश्चतुर्भागैः। त्वगेकेन भागेन।
तगरं सप्तभिः। मांसी षड्भिः। सप्तर्तुवेदचन्द्रैरिति। मलयं चन्दनं सप्तभिः। नखमृतुसंख्यैः