औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०१
आयासिताः, दृशैवार्णधिस्तीर्णोऽट्टहासतरङ्गैर्लङ्केशस्य चतुर्दिक्षु प्रसरितः
प्रतापाग्निः शमित इत्येवंप्रकारेण उत्साहाधिवासितैरुत्साहव्यञ्जकैर्विस्मय-
शिखरारोहणसोपानैरिवाऽऽश्चर्यशृङ्गारोहणसोपानस्वरूपैरिव बहुभिरनेकैः
करणपदैः करणकारकबोधकपदैः तत्तत्कर्मणां सयुक्तिकत्वबोधनायप्रयुक्ता-
नैककरणपदैरिति भावः, रघुपतेः रामचन्द्रस्य, प्रभावस्य प्रतापस्यारम्भे
प्रारम्भे, विजयध्वजायमानस्य विजयपताकावदाचरतः, पवनसूनोर्महा-
वीरस्य हनुमतः, औचित्यातिशयो निरतिशयोचित्यं प्रकाशितो व्यक्तीकृतः ।
इस पद्य में समुद्र-तरण करते समय पुच्छ से सूर्य को, मस्तक की ज्योति से
चन्द्रमा को कन्धे के बालों से मेघ को, दन्तच्छवि से तारों को अप्रतिभ बनाते
हुये समुद्र को मानो दृष्टि से ही पार कर लिया हो तथा अपने अट्टहास के
तरंगों से सर्वत्र व्याप्त रावण के प्रतापानल को शान्त कर दिया--इत्यादि
उत्साहवर्धक तथा विस्मयजनक अनेक करणकारणबोधक पदों के प्रयोग से
रामचन्द्र के प्रभावारम्भ में विजयध्वज के समान आचरण करने वाले पवनसुत
हनुमान् का अत्यन्त औचित्य सिद्ध हो जाता है ।
जयत्युपेन्द्रः स चकार दूरतो बिभित्सया यः क्षणलब्धलक्षया ।
दृशैव कोपारुणया रिपोरुरः स्वयं भयाद्भिन्नमिवास्रपाटलम् ॥
करणपदानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह- जयत्युपेन्द्र इति । स प्रसिद्धः,
उपेन्द्रो भगवान्विष्णुर्नृसिंह इति यावत्, जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । यो
नृसिंहो बिभित्सया विदारयितुमिच्छया, दूरतो दूरादेव, क्षणं निमेषमात्रं
नत्वधिककालं यावदिति भावः, लक्षं प्राप्तं, लक्ष्यं शत्रुवक्षःस्थलं
यया तया, तदुरःस्थले निपतन्त्येत्यर्थः, अत एव कोपेन क्रोधेनारुणया
रक्तवर्णया, दृशैव दृष्टयैव, न तु नखद्वारा भेदनेनेत्यर्थं, रिपोः शत्रोर्हिरण्य-
कशिपोरुरो वक्षःस्थलं, भयान्नृसिंहत्रासात्स्वयमात्मनैव, भिन्नं विदीर्ण-
मिवास्रपाटलं स्वीयारुणलोचनरश्मिनिपातेन शोणितवद्रक्तश्वेतं चकार
कृतवान् ।
करणपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--जयत्युपेन्द्र
इति । जिस ( भगवान् नृसिंह ) ने हिरण्यकशिपु के हृदय को विदीर्ण करने की
इच्छा दूर से ही क्षण भर देख कर क्रोध से आरक्त अपनी आँखों के द्वारा मानो
भय से स्वयमेव विदीर्ण शत्रु ( हिरण्यकशिपु ) के वक्षःस्थल को श्वेतरक्त बना
दिया, वह जगद्-प्रसिद्ध ( नृसिंहरूपधारी ) भगवान् विष्णु जयी हैं, सर्वश्रेष्ठ हैं ।
१०२ औचित्यविचारचर्चा
अत्र भगवतो नृसिंहस्य कोपरक्तया दृष्ट्यैव क्षणलब्धलक्षया हिरण्यक-
शिपोर्वक्षः स्वयं भयाद्भिन्नमिवेति यदुक्तं तन्महोत्साहपराक्रमस्य प्रति-
नायकस्य रिपोः प्रधाननायकप्रतापोद्दीपनोपकरणीभूताधिकधैर्यस्य स्वयं
विह्वलतया हृदयस्फुटनमित्युपचितमनौचित्यं “दृशैव” इति करणपदस्य
शिरसि विश्रान्तम् ।
अत्र पद्ये भगवतो नृसिंहस्य कोपारुणया क्षणमात्रलब्धलक्षया च
दृष्ट्यैव हिरण्यकशिपोर्हृदयं स्वयमेव भयाद्भिन्नमिवेति यत्प्रतिपादितं
तन्महोत्साहपराक्रमस्यात्युत्साहपराक्रमशीलस्य, प्रधाननायकस्य भगवतो
नृसिंहस्य, प्रतापस्योद्दीपने उद्बोधे उपकरणीभूतं कारणीभूतं, यदधिकधैर्यं
योऽधिको धैर्यातिशयस्तद्युक्तस्य, प्रतिनायकस्य प्रतिपक्षिणो रिपोः शत्रो-
र्हिरण्यकशिपोः स्वयं भयविह्वलतया स्वयमेव भयातुरत्वेन हृदयस्फुटन-
मिति यद्वर्णितं तेनोपचितं विवृद्धमनौचित्यमसमीचीनत्वं “दृशैव” इति
करणपदस्य शिरस्युपरि विश्रान्तम् । अयमत्राभिप्रायः—प्रतिपक्षिनिष्ठ-
चण्डत्वमेव प्रधाननायकस्य प्रतापोद्दीपने कारणं भवति, प्रकृते तु दृशैवेति
करणपदप्रयोगे तद्व्याघातः समुत्पद्यते तेन प्रधाननायकस्य महिमापचितो
भवति, यच्च न कवेर्न च पाठकानामेवाभिमतमित्यनुचिततमम्, सर्वमे-
तद्धि दृशैवेति करणपदजन्यमेव । तेन करणपदानौचित्यं स्पष्टमेवेति ।
उक्त पद्य में “निमेषमात्र देखने का अवसर प्राप्त करनेवाली क्रोध से
आरक्त, भगवान् नृसिंह की आँखों के द्वारा भय से खुद ही विदीर्ण हिरण्यकशिपु
के वक्ष को” ऐसा जो कहा गया है वह अत्यन्त अनुचित है, क्योंकि पराक्रमशील
प्रतिनायक हिरण्यकशिपु का अधिक धैर्य ही प्रधान नायक नृसिंह के प्रताप का
उद्दीपक हो सकता है न कि उसके हृदय का खुद-ब-खुद फट जाना । ऐसी स्थिति
में कवि का ऐसा कथन कैसे उचित कहा जा सकता है ? यह अनौचित्य “दृशैव”
इसी करण पद के द्वारा ही उपस्थित हुआ है, इसलिए इसका उत्तरदायित्व
उसी करणपद पर है ।
संप्रदानौचित्यं यथा भट्ट प्रभाकरस्य--
डिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते,
सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत ।
विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो,
यस्मादाविरभूत्कथाऽद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०३
सम्प्रदानौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा भट्टेति । दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मा-
तङ्गानां दिग्गजानां या घटा संघस्तया विभक्ता विभज्य स्थापिताश्चत्वार
आघाटा अवधिप्रदेशा यस्याः सा, दिग्गजचतुरस्रेति भावः, मही पृथ्वी,
साध्यते स्वायत्तीक्रियते, सिद्धापि स्वायत्ती कृतापि सा विप्राय कस्मै अनुप-
कारिणे ब्राह्मणाय कश्यपायेति भावः, प्रतिपाद्यते प्रदीयते--इत्यनेन पूर्व-
वाक्यार्थः परामृश्यते । वदन्त एव कथयन्त एव, कथनसमकालमेव न तु
कथनोत्तरमिति भावः, वयं सांसारिका लोका रोमाञ्चिताः सञ्जातरोमाञ्चाः
स्म इति शेषः, पश्यतावलोकयत, रोमोद्गममिति भाव । एतेन रोमाञ्चस्य
दर्शनविषयत्वप्रतिपादनेन सत्यता सूच्यते, परशुरामकर्तृकानुपकारि-
ब्राह्मणोद्देश्यककष्टलब्धसमग्रमहीदानरूपपरमौदार्यकृतविस्मयमयचमत्काररु-
चिरौचित्यास्वादप्रयुक्तरोमाञ्चोद्गमशालिनो वयं भवाम इति भावः । अपरं
किम् ? अतः परं तन्महत्त्वं किं वर्णनीयमिति तात्पर्यम् । तस्मै विलक्षण-
त्यागजुषे, रामाय भार्गवाय ( परशुरामाय ) नमो नमस्कृतिरस्त्विति
भावः । यस्मात् भार्गवाद्विदं कथाद्भुतमेतद्विलक्षणदानरूपं कथाश्चर्यमा-
विर्भूदुत्पन्नं, यत्रैव यस्मिन्नेव चास्तं गतं विलयमुपगतम् ।
सम्प्रदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--यथा भट्टेति ।
दिङ्मातङ्गेति--मनुष्यों के लिए सप्तद्वीपा वसुमती की प्राप्ति बहुत बड़ी अभि-
लाषा का विषय है, परन्तु भगवान् भार्गव ने उसे भी सिद्ध कर लिया । इतना ही
नहीं उस (ससागरा पृथ्वी) को तुच्छ वस्तु के समान केवल एक विप्र (अनुपकारी
ब्राह्मण) को दान भी कर दिया, देखो यह बोलते हुए भी हम ( साधारण
मनुष्य ) रोमाञ्चित हो रहे हैं, इससे अधिक आश्चर्यजनक महिमा किसी की क्या
हो सकती है ? उस अपूर्वत्यागी भगवान् भार्गव को नमस्कार है। ऐसी लोकोत्तर-
दानशीलता की कथा जिससे उत्पन्न होकर फिर जिसमें ही विलीन हो गयी ।
अत्र दिग्गजचतुरस्रा भूः साध्यते, सा च सिद्धा हेलयैवान्नमुष्टिरिवै-
कस्मै विप्रमात्राय प्रतिपाद्यते इति निरतिशयोदाश्चर्यचमत्काररुचिरौ-
चित्यचर्वणया वयं रोमाञ्चिताः पश्यत रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरिदृश्य-
मानत्वात्, किमपरमपूर्वत्यागिने भार्गवाय तस्मै नम इति विप्रायेति
सम्प्रदानपदगत एवोत्कर्षविशेषः प्रकाशते ।
अत्र पद्ये, “दिग्गजचतुरस्रा सप्तद्वीपा [ससागरा च मही साध्यते,
सिद्धा च सा समग्रा मही लीलयैव मुष्टिपरिमितमन्नमिवैकस्मै न तु बहुभ्यो
१०४ औचित्यविचारचर्चा
विप्रायानुपकारिणे न तु स्वार्थसाधकाय प्रतिपाद्यते" इति कथनक्षणेऽत्य-
न्तोदारतोपपन्नाश्चर्यमिश्रितचमत्कारसुन्दरोचित्याऽऽस्वादनेन वयं ( साध-
रणा लोकाः ) सञ्जातरोमाञ्चाः स्म इति पश्यत, रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरि-
दृश्यमानत्वेन न मिथ्याशङ्केति भावः । किमपरगतः परं महत्त्वं किं भवे-
दिति तात्पर्यम् । अपूर्वत्यागिने विलक्षणत्यागशीलाय भार्गवाय तस्मै
नम इत्यत्र "विप्रायेति" सम्प्रदानपदगत एवोत्कर्षविशेषो वैशिष्ट्यं प्रका-
शते बुद्धिगोचरीभवति ।
उक्त पद्य में 'ससागरा पृथिवी की प्राप्ति हो असम्भव है लेकिन वह भी
सम्भव हुई, परन्तु मुट्ठीभर अन्न की तरह एकमात्र ब्राह्मण ( कश्यप ) को
उसका दान कर देना तो और भी आश्चर्यजनक है, इस बात की चर्चा करने पर
भी उस दानकर्ता की उदारता के औचित्य की चर्वणा से हम साधारण मनुष्य
रोमाञ्चित हो रहे हैं। देख लो, और इससे अधिक कोई क्या कर सकता है ?
ऐसे अपूर्वदानी महामुनि भार्गव को नमस्कार है" इस तरह के कथन में जो
विलक्षणता दृष्टिगोचर हो रही है वह केवल "विप्राय" इस सम्प्रदानकारक
बोधक पद की ही महिमा है। इसलिए सम्प्रदानगतौचित्य का यह पद्य ज्वलन्त
निदर्शन है।
न तु यथा राजशेखरस्य—
पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्रुत्वा मनो मोदते,
देयो नैष हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यति ।
तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही,
तुभ्यं ब्रूहि रसातनलत्रिदिवयोर्निर्जित्य किंदीयताम् ॥
सम्प्रदानगतानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा राजेति । पौलस्त्य
इति । परशुयाचनाय रावणद्वारा प्रेषितं दूतं प्रति भार्गवस्योक्तिरियम् ।
( यद्यपि ) पौलस्त्यः ऋषिपुलस्तिवंशोद्भवो रावणः, प्रणयेन प्रेम्णा, न तु
बलात्कारेण, ( परशुं ) याचत इति ( वचः ) श्रुत्वाऽऽकर्ण्य, मनश्चित्तं,
मोदत आनन्दमनुभवति, ( परन्तु ) एषोऽयं हरप्रसादपरशुः शिवप्रसादी-
कृतः ( प्रसादरूपेण शिवद्वारा प्रदत्तः ) देयो दातुं योग्यो न, अस्तीति
शेषः, तेन हेतुनाऽधिकं बहु, ताम्यति क्लाम्यति, मन इति पूर्वोक्तं कर्तृ-
पदमध्याहार्यम्, तत्तस्माद्धेतोः स दशाननो मम गिरा मद्वचसा, वाच्यः
कथनीयः, ( यत् ) मही समग्रापि ससागरा वसुमती, ( मया ) द्विजेभ्यो
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयापेता १०५
ब्राह्मणेभ्य आदरसूचकं बहुवचनं कश्यपायेति भावः, दत्ता वितीर्णा,
( अत एव ) रसातलात्रिदिवयोः पातालतलस्वर्लोकयोः, किं कतरत्,
निर्जित्य जित्वा, तुभ्यं रावणाय, दीयतामिति ब्रूहि कथय । रावणः परशुं
याचते परन्तु स च देय एव नास्ति, पृथ्वी कश्यपायैव दत्तैवञ्च पाताल-
स्वर्गावेव देयमध्येऽवशिष्येते, तयोः किं तुभ्यं दीयतामिति तात्पर्यम् ।
एतेन स्वर्गाद्यपेक्षयापि परशोर्महत्त्वमधिकमिति ध्वनितम् ।
सम्प्रदानगत अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु
यथा राजेति । फरसा माँगने के लिए रावण के द्वारा भेजे हुए दूत के प्रति
परशुराम की यह उक्ति है—पौलस्त्य इति । ऋषि पुलस्ति के पवित्र वंश में
उत्पन्न होनेवाला प्रतापी रावण प्रेम से ( न कि बलात्कार से ) फरसा माँग रहा
है—यह सुन कर मन प्रसन्न हो रहा है, परन्तु महादेव के प्रसाद रूप में प्राप्त यह
फरसा दिया नहीं जा सकता, इससे मन क्लान्त हो रहा है । इसलिए हे दूत ! तुम
मेरी वाणी में रावण से कहना कि पृथ्वी तो मैंने ब्राह्मणों को दान कर दी है अब
स्वर्ग और पाताल में से क्या जीत कर तुम्हारी माँग पूर्ण करूँ, यह बोलो ।
अत्र रावणदूतेन परशुं याचितो भार्गवो ब्रूते—नैष हरप्रसादलब्धः
परशुर्दानयोग्यः । तत्तस्माद्मद्वचसा स दशग्रीवो वाच्यः—पृथिवी मया
कश्यपाय प्रतिपादिता, तुभ्यं पातालत्रिदिवयोर्मध्यात्किं निर्जित्य दीय-
ताम् इत्यनुचितं मुनेर्लोकहितप्रवृत्तस्य त्रैलोक्यकण्टकभूताय राक्षसाय
भुवनप्रतिपादनम् ।
अत्रोक्तश्लोके रावणदूतेन परशुं याचितः परशुरामः कथयति—शिव-
प्रसादरूपेण प्राप्त एष परशुर्दानयोग्यो नास्ति । तस्माद्धेतोर्मदुक्त्या स
रावणः कथयितव्यः—मया समग्रापि भूः कश्यपाय दत्ता, पातालस्वर्ग-
योर्मध्याज्जित्वा तुभ्यं साम्प्रतं किं दीयताम् इत्येवंरूपेण—लोकहितप्रवृ-
त्तस्य जगतकल्याणनिरतस्य मुनेर्भार्गवस्य, त्रैलोक्यकण्टकभूताय जगत्त्रय-
घातकाय, राक्षसाय रावणाय, भुवनप्रतिपादनं स्वर्गपातालयोरन्यतरप्रदा-
नोक्तिरनुचितमयुक्तमिति ।
उक्त पद्य में रावण के दूत के द्वारा फरसा माँगने पर भगवान् परशुराम
कह रहे हैं कि "शिवप्रसादलब्ध यह फरसा देने योग्य नहीं है । इसलिए मेरी
ओर से उस दशकंठ से कहना कि पृथ्वी तो मैंने पहले ही महामुनि कश्यप को
दे दी है, अब स्वर्ग और पाताल में से जीतकर क्या तुम्हें दूँ, यह बोलो" ऐसा
१०६ | औचित्यविचारचर्चा
कहना लोकहितकारी महर्षि भार्गव के लिए उचित नहीं हुआ, क्योंकि जो रावण
उस समय तीनों लोकों के लिए कंटक-सा हो रहा था, उसको पूरा का पूरा एक
लोक ही जीतकर दे देना अन्याय को बढ़ावा देना ही तो कहा जा सकता है,
इसलिए यहाँ सम्प्रदानकारक का अनौचित्य अत्यन्त स्पष्ट है।
अपादानौचित्यं यथा मालवरुद्रस्य—
एतस्माज्जलधेर्मिताम्बुकणिकाः काश्चिद् गृहीत्वा ततः,
पाथोदाः परिपूरयन्ति जगतीं रुद्धाम्बरा वारिभिः।
भ्राम्यन्मन्दरकूटकोटिघटनाभीतिभ्रमत्तारकां,
प्राप्यैकां जलमानुषीं त्रिभुवने श्रीमानभूदच्युतः ॥
सम्प्रदानौचित्य-प्रदर्शनानन्तरमपादानौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा माल-
वेति। एतस्मादिति। एतस्मात्पुरोवर्त्तमानाज्जलधेः समुद्रात्काश्चित्कि-
यत्यो मिताम्बुकणिकाः परिमिता एव जलकणिकाः, गृहीत्वाऽऽदाय,
पाथोदा मेघास्ततस्तत्पश्चाद्रुद्धमम्बरं यैरेवंभूताः सन्तो वारिभिर्जलैर्ज-
गतीं भुवनतलं परिपूरयन्ति प्लावितां विदधते, ( तथा ) तत एव भ्राम्यत
इतस्ततो गच्छतो मन्दरस्य तन्नामकपर्वतविशेषस्य, कूटस्य शृङ्गस्य, कोटे-
रग्रभागस्य, घटनया योगेन, या भीतिर्भयं, तया भ्राम्यन्तौ चञ्चले
तारके कनीनिके यस्या एवम्भूतामेकां, जलमानुषीं जलजां लक्ष्मीमिति
भावः, प्राप्य लब्ध्वाऽच्युतो भगवान्विष्णुस्त्रिभुवने लोकत्रये, श्रीमान्
लक्ष्मीपतिर्भूत्।
सम्प्रदानौचित्य का उदाहरण दिखाकर अभी अपादानौचित्य का उदाहरण
दिखाने के लिए कहा जा रहा है—यथा मालवेति। एतस्मादिति—इसी समुद्र
से जल के कुछ ही कणों को लेकर मेघ समग्र पृथ्वी को जलाप्लावित कर देते
हैं तथा घूमते हुए मन्दराचल के शृंगों के छोर से छू जाने के कारण उत्पन्न-
भय से चञ्चल नेत्रकनीनिका वाली एक जलपरी को प्राप्त कर भगवान् विष्णु
तीनों लोकों में श्रीमान् ( लक्ष्मीपति अथ च धनी ) हो गये हैं।
अत्र यदुक्तमेतस्मान्महोदधेः परिमिताम्बुकणिकाः प्राप्य जलदा
जगत्पूरयन्ति, तथा भ्रमन्मन्दरकूटकोटिसंघट्टत्रासतरलतारकामेकां जल-
मानुषीं श्रियं प्राप्य श्रीमानच्युतोऽभूदिति तेन सागरगतनिरतिशयोत्कर्ष-
विशेषः प्रदर्शितः। तत्र एतस्माज्जलधेरित्येतत्पदमौचित्यस्य मूलभूमिः।
अस्मिन्पद्ये, पुरोवर्त्तमानादस्मात्समुद्रात्परिमिताम्बुकणानासाद्य मेघाः
संसारं जलाप्लावितं कुर्वन्ति, तथा सञ्चलन्मन्दरशृङ्गकोटिसंघर्षभय-
सञ्चलन्नेत्रकनीनिकामेकां जलजां श्रियं प्राप्य भगवानच्युतः श्रीमान्
(धनाढ्यो लक्ष्मीपतिर्वा) संयात इति यत्प्रतिपादितं तेन सागरगतः
समुद्रनिष्ठोऽतिशयोत्कर्षविशेष उत्कर्षाधिक्यं प्रदर्शितः । तत्रोत्कर्षप्रत्यये
“एतस्माज्जलधे” रित्येतत्पदमपादानकारकबोधकं जलधिपदमेवौचित्यस्य
परमौचित्यानुप्राणितसौष्ठवस्य मूलभूमिराधारशिला ।
इस पद्य में "इसी समुद्र से थोड़े से जलकणों को प्राप्तकर मेघ पृथ्वी को
परिपूर्ण कर देते हैं, तथा इसी से लक्ष्मी प्राप्तकर भगवान् विष्णु श्रीमान् हुए"
इस कथन से बहुत बड़ी महत्ता प्रदर्शित हो जाती है और इस महत्ता की
आधार-शिला "एतस्माज्जलधेः" यह अपादानकारकबोधक पद ही है । इसलिए
अपादानगतौचित्य का यहाँ विलक्षण समावेश दृष्टिगोचर होता है ।
न तु यथा भट्टेन्दुराजस्य—
आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः
किं नाम साधितमनेन महार्णवेन ।
क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च
पातालमूलकुहरे विनिवेशितं च ॥
अपादानानौचित्यमुदाहर्तुमाह—न तु भट्टेन्दुराजस्येति । आदायेति ।
परेषामाहारमाहृत्य धनसञ्चयकर्तु-निन्दासूचिकान्योक्तिरियम् । सरितां
नदीनां मुखेभ्य आननेभ्यो धाराभ्य इति यावत्, परितः सर्वतः, वारि
जलमादाय गृहीत्वा, महार्णवेन समुद्रेण किं नाम साधितं, न किमपि
महत्त्वमयं कार्यं सम्पादितमपि तु दुरुपयोग एव कृतः । तथाहि तज्जलं,
वडवादहने वडवानले हुतं प्रक्षिप्तं, क्षारीकृतं क्षारद्रव्यवल्लवणमयमपेय-
मिति यावद्विहितं पातालं मूलं यस्यैवंभूते कुहरे बिले विनिवेशितञ्च
संस्थापितञ्च । अन्यायोपार्जितस्यापि वित्तस्य न तेन सदुपयोगः कृत
इति भावः ।
अपादानानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
आदायेति—अन्यायपूर्वक धनसञ्चय करने वाले किसी व्यक्तिविशेष के प्रति
अन्योक्तिरूप से कहा गया है । नदियों के मुख से (उसके आहारस्वरूप) जल को
छीन कर समुद्र ने क्या बना लिया ? पहले (जब तक ऊपर रहा तब तक)
१०८ | औचित्यविचारचर्चा
उसको क्षार(नमकीन) बनाकर अपेय किया। उसके बाद (कुछ नीचे जाने पर)
बड़वाग्नि की ज्वाला में उसे जलाया और अन्त में पाताल में ले जाकर रख
छोड़ा यही तो। तात्पर्य यह है कि अन्यायोपार्जित वित्त का भी यदि सदुपयोग
किया जाय तो एक बात भी है पर यदि उसका सर्वथा दुरुपयोग ही किया जाय
तब तो यह अत्यन्त ही अनुचित है।
अत्र महार्णवव्यपदेशेनान्यायोपार्जितद्रविणदुर्व्ययकारिणः सत्संविभाग
विमुखस्य कस्यचिदुच्यते। सरितां मुखेभ्यः समन्तात्तोयमादायापात्रेभ्यः
प्रतिपादितं दूषितम्। यत्त्वत्र सरिद्भ्यः समादायेति वक्तव्ये सरिन्मुखेभ्य
इत्युक्तं तेन मुखशब्दस्य नैरर्थक्यादत्रानौचित्यमेव पर्यवस्यति।
अत्र पद्ये, समुद्रच्छलेनान्यायपूर्वकोपार्जितधनापव्ययकारिणः सत्का-
र्यविनियोगपराङ्मुखस्य कस्यचिज्जनस्य कृते उच्यते। नदीनामाननेभ्यः
समन्ताज्जल रूपाहारमपहृत्यायोग्येभ्यो वितरितमति निरतिशयनिन्दा-
योग्यम्। अत्र सरिद्भ्य इत्येतावन्मात्रं प्रतिपादयितव्ये छन्दःपूर्त्यर्थं
सरिन्मुखेभ्य इति यदुक्तं तेनात्रानौचित्यमेव पर्यवस्यति-यतो हि मुख-
शब्दोपादानं निरर्थकमेव। अतोऽपादानानौचित्यमिति बोध्यम्। वस्तुतस्तु
मुखशब्दोपादानेन जलस्याहाररूपताप्रतीत्या प्रस्तुतपक्षे दीनजनग्रासहरण-
प्रतीतिश्चमत्कारिणी संपद्यत इति नानौचित्यलेश इति मे प्रतिभाति।
इस पद्य में समुद्रान्योक्ति के द्वारा अन्यायोपार्जित धन का अपव्यय करने
वाले समुचितव्ययविमुख किसी व्यक्तिविशेष के प्रति कहा जा रहा है—नदियों
के मुख से (आहारस्वरूप) जल छीन कर अपात्र (बड़वाग्नि और पातालकुहर)
को समर्पित करना निन्दित है। यहाँ "सरिताओं से जल लेकर" ऐसा कहने के
स्थान में "सरिताओं के मुख से" ऐसा जो कहा गया है उसमें मुख पद की
उक्ति सर्वथा निरर्थक है। इस तरह अपादानकारकबोधक पद की निरर्थकता से
तद्गत (अपादानगत) अनौचित्य स्पष्ट परिलक्षित हो रहा है। परन्तु मुझे तो
ऐसा लगता है कि यहाँ मुखपद निरर्थक नहीं है, क्योंकि उससे प्रस्तुत पक्ष में
दीन जनों के मुखों से ग्रास का छीनना अवगत होता है, जो कि पूर्ण चमत्कारी
है। इसलिये यहाँ अनौचित्य नहीं कहा जा सकता है।
अधिकरणौचित्यं यथा कुन्तेश्वरदौत्ये कालिदासस्य—
इह निवसति मेरुः शेखरः क्ष्माधराणा-
मिह विनिहितभाराः सागराः सप्त चान्ये।
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०९
इदमहिपतिभोगस्तम्भविव्राजमानं
धरणितलमिहैव स्थानमस्मद्विधानाम् ॥
कारकोचित्यप्रदर्शनक्रमेऽधिकरणौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा कालि-
दासस्येति । इह निवसतीति । महाराजस्य विक्रमादित्यस्य दूतः कुन्ते-
श्वरसभामण्डपे समुचितं स्थानमनासाद्य भूमावेवोपविशन्स्वोत्कर्षं प्रकट-
यति । इहात्रैव पृथिवीतले, क्ष्माधराणां पर्वतानां, शेखरोऽग्रणीर्मेरुर्निव-
सति, इहास्मिन्नेव च पृथिवीतले, विनिहितभाराः प्रक्षिप्तनिजभाराः, सप्त-
सागराः सप्तसंख्याका अप्यब्धयोऽन्ये चोपसागरादयो निवसन्तीति शेषः,
अहिपतेः शेषस्य, भोगरूपे कृष्णात्मके स्तम्भे, विभ्राजमानं शोभमान-
मिदमेतत्पुरोवर्तिधरणितलं पृथ्वीतलमस्तीति शेषोऽस्मद्विधानां मादृशानां
दूतानां महामहिमशालिनामिति व्यज्यते, इहैव पृथ्वीतले स्थानमुचित-
मिति भावः ।
कारकोचित्य के प्रदर्शन के क्रम में अधिकरणौचित्य का उदाहरण दिखाने
के लिये कहा गया है—यथा कालिदासस्येति । इह निवसतीति—महाराज
विक्रमादित्य का दूत कुन्तेश्वर की सभा में आदरपूर्ण स्थान नहीं पाने पर भूमि
पर ही बैठता हुआ अपना उत्कर्ष व्यक्त कर रहा है—कि इसी पृथ्वी पर पर्वतों
का शिरोमणि मेरु निवास करता है, इसी पर सातों महासागर और उपसागर
रहते हैं यह पृथ्वी शेषनाग के फणरूप खूँटे पर शोभित हो रही है, अतः इस
पृथ्वी तल पर ही मेरे समानजनों का बैठना उचित है ।
अत्र महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजार्ह-
मासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्टः प्रागल्भ्यगाम्भीर्येणैवं ब्रूते—
यथाऽस्मद्विधानां वसुधातल एव भुजगपतिभोगस्तम्भप्रभारभारनिष्कंपे
धरासने स्थानं युक्तं यस्मादिहैव मेरुरचलचक्रवर्ती समुपविष्टः सप्तसागरा
अब्धयश्च, तत्तुल्यतैवास्माकमित्योचित्यमधिकरणपदसम्बद्धमेव ।
अत्र पद्ये महाराजदूतोऽपि विक्रमादित्यप्रेषितदूतोऽप्यपिनाऽस्यादर-
योग्यता सूच्यते, सामन्तास्थाने कुन्तेश्वरसभामण्डपे स्वप्रभोर्निजस्वामिनः
समुचितं योग्यं यद् गौरवं महत्त्वं, तस्य यत्पूजाऽऽदरस्तदर्हं तदुपयुक्तमासन-
मनासाद्याप्राप्य, कार्यवशेन प्रयोजनवशाद्, भूमावेव पृथ्व्यामेवोपविष्टः
प्रागल्भ्यगाम्भीर्येण गम्भीरप्रौढतया, ब्रूते कथयति—यथा मादृशानां महा-
महिमशालिनामिति भावः, वसुधातले एव, भुजगपतेः शेषनागस्य भोगः
११० औचित्यविचारचर्चा
फण एव स्तम्भस्तस्य प्राग्भारेण बलेन निष्कम्पे, धरासने वसुधातलात्म-
कासने, स्थानमुपवेशनं युक्तमुचितं, यत इहैव वसुधातले पर्वताधिपति-
र्मेरुः समुपविष्टः, सप्तमहासमुद्रा अपि, उपविष्टा इति भावः- तत्तुल्य-
तैव तत्समानगरिष्ठतैवास्माकमित्यौचित्यमधिकरणकारकबोधकपदप्रयो-
ज्यमेवेति ।
इस पद्य में महाराज कुन्तेश्वर का दूत सामन्त की सभा में अपने राजा की
प्रतिष्ठा के अनुरूप आदरपूर्ण आसन नहीं पाकर अपने कार्यवश भूमि पर ही बैठ
गया और अपनी गम्भीर प्रौढ़ता से बोल रहा है--हमारे जैसे गरिमा
शालियों के लिए शेषनाग के सबल फणस्तम्भ पर स्थिर होने से निष्कम्पमय रह
सकनेवाली इस भूमि पर ही बैठना उचित है, क्योंकि इसी पृथ्वी पर पर्वतों के
राजा मेरु और सातों महासागर टिके हुए हैं, इससे व्यक्त होता है कि मेरी भी
महत्ता इन्हीं मेरु और महासागरों की जैसी लोकोत्तर है जिसे भूमि छोड़कर और
कोई वहन नहीं कर सकता, क्योंकि यह सर्वसहा है । इससे एक अपूर्व औचित्य
का आभास मिलता है, और यह औचित्य "इहैव" इस अधिकरण पद से सम्बद्ध
है । इसलिए अधिकरणौचित्य का यह एक अच्छा उदाहरण सिद्ध होता है ।
न तु यथा परिमलस्य—
तत्र स्थितं स्थितिमतां वर देव ! दैवाद्
भृत्येन ते चकितचित्तमियन्त्यहानि ।
उत्कम्पिनि स्तनतटे हरिणेक्षणानां
हारान्प्रवर्तयति यत्र भवत्प्रतापः ॥
अधिकरणानौचित्यं प्रदर्शयति—न तु यथेत्यादिना । तत्र स्थितमिति ।
हे स्थितिमतां वर मर्यादाशालिनां श्रेष्ठ ! देव राजन् ते तव, भृत्येन
दासेन मयेति भावः, चकितचित्तं विस्मितहृदयं यथा स्यात्तथा, दैवात्सं-
योगात्तत्र तस्मिन्देशे, इयन्त्येतावन्त्यहानि दिनानि, यावदिति भावः, स्थितं
वासः कृतो, यत्र यस्मिन्प्रदेशे, भवत्प्रतापः श्रीमत्प्रभावः, हरिणेक्षणानां
मृगलोचनानां कामिनीनामिति भावः, उत्कम्पिनि भयवशात्कम्पनशीले
स्तनतटे कुचस्थाने, हारान्मौक्तिकानि माल्यानि, प्रवर्तयति तरलीकरोति ।
अधिकरण कारण के अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया
है—न तु यथेति । तत्रस्थितमिति — हे मर्यादाशालियों में सर्वश्रेष्ठ ! ( राजन् ! )
आपका किंकर मैं संयोग से इतने दिनों तक आश्चर्य से चकित होकर उस प्रदेश
३. कारिका २६-३९: कारक, लिंग, वचन, उपसर्ग, काल, देश व कुल औचित्य एवं उपसंहार
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १११
में रहा, जहाँ आपका प्रताप कामिनियों के कंपनशील स्तनतट पर हार को
उलट-पलट रहा है । अर्थात् आपका प्रभाव लोगों के हृदय में एक आतंक-सा
मचाये हुए है ।
अत्र त्वद्भृत्येन मया तत्र तस्मिन्देशे स्थितं यत्र भवत्प्रतापः कम्प-
तरलस्तनतटे हरिणदृशां हारान्प्रवर्तयतीति यदुक्तं तेन शौर्यशृङ्गारगुणो-
त्कर्षस्तुतौ सर्वतो दिग्गमनाविच्छिन्नप्रसरः प्रतापः परिमित्यं प्राप्तः ।
एकत्र परिच्छिन्ने देशे मया तत्र स्थितं यत्र त्वत्प्रतापस्तरुणीस्तनतटेषु हार-
तरलनं करोत्यन्यदेशे विलक्षणमुपलक्षणम् । सर्वगतश्चेत्प्रतापस्तत्सर्वत्रैव
मया स्थितमिति वक्तव्ये तत्रेत्येकदेशाभिधायि पदं नोपपद्यते, दस्युमात्र-
स्याप्येकदेशे जृम्भमाणप्रतापत्वात् । तदत्राधिकरणपदगतमनौचित्यमुप-
लभ्यते । तत्र तत्र मया स्थितं यत्र यत्र भवत्प्रताप इत्येव स्तुत्युचितं
युक्तयुक्तं स्यात् ॥ २० ॥
अत्र पद्ये, तवानुजीविना मया, तत्र तस्मिन्नेव देशे, केवलं स्थितं यत्र
त्वत्प्रतापः मृगलोचनानां कम्पनान्वितकुचतटे हारान्प्रवर्तयतीत्येवंभूतं
यत्प्रतिपादितं, तेन शौर्यशृङ्गारयोर्गुणोत्कर्षस्य स्तुतौ प्रशंसायामभीष्टायां
सत्यां, सर्वतो दिग्गमनाविच्छिन्नप्रसरः सर्वदिग्व्यापित्वेऽप्रतिहतावसरः
प्रतापः परिमित्यं प्राप्तः स्वल्पतामुपगतम् । ननु एकत्र परिच्छिन्ने देशे
मया तत्र स्थितं यत्र त्वत्प्रतापस्तरुणीस्तनतटेषु-हारतरलनं करोती-
त्युक्तिर्देशान्तरस्याप्युपलक्षणविधया बोधिकेति चेत् ? हन्त ! विलक्षणमिद-
मुपलक्षणमदृष्टश्रुतपूर्वम् । नैवंविधोपलक्ष्योपलक्षणभावो युक्त इत्याशयः ।
चेद्यदि, प्रतापः सर्वगतः सर्वव्यापी, तत्तदा सर्वत्रैव सर्वेष्वेव देशेषु मया
स्थितमिति वक्तव्ये तत्रेत्येकदेशाभिधायिपदं तत्रेत्यस्य स्वभावतो देश-
विशेषबोधकतया पद्ये तत्प्रयोगो नोपपद्यते न संघटते, यत एकदेशे प्रता-
पस्य वर्तमानत्वेऽपि न राज्ञो वैशिष्ट्यस्योपपत्तिर्दस्युमात्रस्यापि केवलस्य
लुण्ठकस्याप्येकदेशे जृम्भमाणप्रतापत्वात्प्रतापबाहुल्यदर्शनादिति भावः ।
तत्तस्माद्धेतोरत्र पद्येऽधिकरणपदगतमधिकरणबोधकतत्रेतिपदनिष्ठमनौ-
चित्यमुपलभ्यते । तत्र तत्र मया स्थितं यत्र यत्र भवत्प्रताप इत्येवैतद्रूपे-
णैव स्तुत्युचितं प्रशंसानुकूलमुक्तं कथितं युक्तमनुरूपं स्यात् । तदन्यथा
प्रतिपादनेनात्राधिकरणपदगतानौचित्यं स्यादेवेति भावः ॥२०॥
इस पद्य में आपका सेवक ( मैं ) उस देश में रहा है जहां आपका प्रताप
११२ औचित्यविचारचर्चा
कामिनियों के धड़कते कुचतट पर हार को सहला रहा है, ऐसे कथन से उनके
प्रताप की सर्वव्यापकता समाप्त हो जाती है, वह एकदेश मात्र में फैल कर रह
जाता है, फिर जिस उद्देश्य से उनके शौर्य और शृङ्गार की गाथा गायी गयी है
वह प्रशंसा न होकर एक तरह से निन्दा ही हो जाती है, क्योंकि उस कथन
से यह स्पष्ट हो जाता है कि जहाँ मैं था वहाँ तो आपका प्रताप वैसा कर रहा
है परन्तु अन्य देश में ऐसी बात नहीं है, और एक देश मात्र में राजा का प्रताप
फैला भी है तो यह कोई खास बड़प्पन की बात नहीं है, क्योंकि एक देश में तो
डाकू या लुटेरा का भी प्रताप फैलता देखा गया है। इसके परिहार के लिए यदि
सब जगह मैं रहा हूँ ऐसा ही अभिप्राय उक्त वाक्य का माना जाय तो वह भी
उचित नहीं होगा, क्योंकि “तत्र” से स्वभावतः किसी खास स्थान का ही बोध
होता है। इसलिए यहाँ अधिकरणपदगत अनौचित्य स्पष्ट परिलक्षित हो रहा
है। मैं वहां सब जगह था जहां-जहां आपका प्रताप फैल रहा है—ऐसा यदि कहा
जाता तो पूर्ण प्रशंसा के अनुकूल होता और अचित्य का व्याघात भी नहीं
होता ॥ २० ॥
लिङ्गोचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितेनैव लिङ्गेन काव्यमायाति भव्यताम् ।
साम्राज्यसूचकेनेव शरीरं शुभलक्ष्मणा ॥ १२ ॥
प्रस्तुतार्थोचितेन लिङ्गेन काव्यं भव्यतामुपयाति राजलक्षणेनेव
शरीरम् ।
कारकोचित्यं प्रदर्श्य क्रमोपगतं नवमं लिङ्गोचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितेनैवेति । उचितेनैवानुरूपेणैव, लिङ्गेन स्त्रीपुंनपुंसकरूपेण, काव्यं,
साम्राज्यसूचकेन साम्राज्यव्यञ्जकेन, शुभलक्ष्मणा शुभकारकलक्षणेन,
शरीरं वपुरिव, भव्यतां स्पृहणीयतामायति प्राप्नोति ।
कारिकार्थं विवृणोति—प्रस्तुतार्थेनेति । प्रस्तुतार्थोचितेन वर्णनीयार्था-
नुरूपेण लिङ्गेनलिङ्गनिर्देशेनेति भावः, काव्यं कविकर्म, राजलक्षणेन
राजचिह्नेन शरीरमिव भव्यतां सुन्दरतामुपयाति समुपगच्छति ।
कारकोचित्य के उदाहरण प्रत्युदाहरण दिखलाकर अब अवसरप्राप्त नवे
लिङ्गोचित्य की विवेचना करने के लिये कहा गया है—उचितेनैवेति—जैसे राज्य
सूचक शुभ लक्षण से शरीर शोभित होता है उसी तरह स्त्रीलिंग पुलिंग आदि
के समुचित प्रयोग से काव्य स्पृहणीय हो जाता है ।
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ११३
इसी अर्थ को स्पष्ट करने के लिये कहा गया है—प्रस्तुतार्थोचितेनेति—वर्ण-
नीय अर्थ के अनुरूप लिंग के प्रयोग से काव्य उसी तरह चमक उठता है जैसे
राजचिह्न से शरीर ।
यथा मम ललितरत्नमालायाम्—
निद्रां न स्पृशति त्यजत्यपि धृतिं धत्ते स्थितिं न क्वचिद्
दीर्घां वेत्ति कथां व्यथां न भजते सर्वात्मना निर्वृतिम् ।
तेनाराधयता गुणस्तव जपध्यानेन रत्नावलीं,
निःसङ्गेन पराङ्गनापरिगतं नामापि नो सह्यते ॥
लिङ्गोचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा ममेति । रत्नावलीवियोगेन विकलस्य
वत्सेश्वरस्य वर्णनमिदम् – निद्रामिति । निद्रां स्वापं, न स्पृशति रत्नावली-
वियोगविधुरोऽसौ रात्रौ निद्रां नाप्नोतीति भावः ? धृतिं धैर्यमपि त्यजति
जहाति, क्वचित्कुत्रापि स्थितिं न धत्ते कुत्राप्येकत्र स्थातुं न पारयतीतस्ततो
विक्षिप्तवद् अमतीति भावः, दीर्घा महतीं, कथां कामपि वार्त्ता, व्यथामाधि-
मिव वेत्ति जानाति, सर्वात्मना सर्वतोभावेन निर्वृतिं शान्तिं न भजते
रत्नावल्या गुणस्य दाक्षिण्यादेः स्तवेनोच्चैः कीर्त्तनेन, जपेनान्तर्मुखोच्चारणेन
ध्यानेनाधिमनश्चिन्तनेन च गुणस्तवद्वारेति भावः, रत्नावलीं लङ्केशकुमारी-
माराधयता पूजयता, निःसङ्गेन त्यक्तविषयाभिलाषेण, तेन वत्सराजेन,
पराङ्गनापरिगतमन्यस्त्रीसमाधृतं नामापि किमुत सम्पर्कौ नो सह्यते ।
लिङ्गोचित्य का उदाहरण दिखाया जा रहा है—यथा ममेति । निद्रामिति ।
रत्नावली के वियोग में वत्सराज उदयन इतने उद्विग्न हो गये हैं कि उन्हें निद्रा
नहीं आती, धैर्य छूट रहा है, किसी एक जगह ठहर नहीं सकते हैं, विक्षिप्त के
समान इधर-उधर छटपटाते फिर रहे हैं, किसी तरह की लम्बी बातचीत उन्हें
व्यथादायक होती है। कहीं भी शान्ति नहीं मिल पाती । कहाँ तक बताया जाय,
रत्नावली के अभाव में उसके स्तवन, जप और ध्यान के द्वारा उसकी आराधना
करते हुए जनसंपर्क से दूर रहने वाले उदयन किसी दूसरी स्त्रो का नाम भी
सुनना नहीं चाहते हैं ।
अत्र वत्सेश्वरस्य रत्नावलीविरहविधुरचेतसः स्मरावस्थासमुचितं
विदूषकेन सुसङ्गतायै यदभिहितम्—निद्रां न स्पृशति, धृतिं
त्यजति, स्थितिं न धत्ते, दीर्घां कथां व्यथामिव वेत्ति, निर्वृतिं न भजते,
तां विना तेन तद्गुणजापिना तद्ध्याननिरतेन जनसङ्गत्यागिनाऽन्या-
८ औ०
११४ औचित्यविचारचर्चा
सामङ्गनानां नामापि न सह्यते । तत्र स्थितिधृतिकथानिर्वृतीनां स्त्री-
लिङ्गाभिधानेनाङ्गनात्वाध्यारोपेण परमौचित्यं प्रतिपादितम् ।
अत्रोक्तपद्ये रत्नावलीविरहविधुरचेतसो रत्नावलीवियोगक्लान्त-
चित्तस्य, वत्सेश्वरस्योदयनस्य, स्मरावस्थासमुचितं कामविकारोचितं,
विदूषकेण, सुसङ्गतायै तन्नामकनारीविशेषाय "निद्रां न स्पृशति, धृतिं
त्यजति, स्थितिं न धत्ते, दीर्घां कथां व्यथामिव वेत्ति, निर्वृतिं न भजते,
तां रत्नावलीं विना तद्गुणजापिना तद्गुणजपकारिणा, तद्ध्याननिरतेन
तद्ध्यानलीनेन, जनसङ्गत्यागिना तेन वत्सराजेनान्यासामङ्गनानां
नामापि न सह्यते, इति यदुक्तम् तत्र स्त्रीलिङ्गाभिधानेन स्त्रीलिङ्गकथनेन
स्थितिधृतिकथानिर्वृतादीनामङ्गनात्वाध्यारोपेण स्त्रीत्वारोपेण परमौचित्यं
प्रतिपादितम् । पराङ्गनापरिगतनाममात्रासहनशीलोदयनद्वाराऽऽरोपित-
स्त्रीत्वविशिष्टनिद्रादित्यागोक्तिर्नितरां विच्छित्तिकरी । तत्र च विच्छित्तौ
निद्रादीनां स्त्रीत्वमेव मूलमिति सिद्धमौचित्यं लिङ्गनिर्देशस्येति भावः ।
उक्त पद्य में रत्नावली के वियोग से व्यथित वत्सराज उदयन की कामा-
वस्था के अनुरूप विदूषक ने सुसङ्गतानामक किसी नारी के प्रति "निद्रा नहीं
आती है, धृति ( धैर्य ) नहीं धर पाते हैं, एक जगह स्थिर नहीं रह सकते,
लम्बी बातें व्यथा पहुँचाती हैं, तथा शान्ति नहीं मिलती, उसके बिना उसके
गुणों का स्मरण करते हुए, उसके ध्यान में लीन, जनसंपर्क से अलग होकर अन्य
स्त्रियों का नाम भी सुनना नहीं चाहते" ऐसा जो कहा गया है उसमें स्थिति,
धृति, कथा और निर्वृति आदि पदों के स्त्रीलिंग बोधक होने के कारण उनमें
स्त्रीत्व के आरोप से अत्यधिक औचित्यका प्रतिपादन किया गया है, यह औचित्य
लिंग के समुचित प्रयोग से ही संभव हुआ है, इसलिये इसे लिंगौचित्य के उदा-
हरण के रूप में उपस्थित किया गया है जो कि अत्यन्त समीचीन है ।
न तु यथा मम नीतिलतायाम्—
वरुणारणसमर्थास्वर्गभङ्गैः कृतार्था,
यमनियमनशक्ता मारुतोन्माथसक्ता ।
धनदनिधनसख्या लज्जते मर्त्ययुद्धे
दहनदलनचण्डा मण्डली मद्भुजानाम् ॥
लिङ्गानौचित्यमुदाहर्तुमाह-न तु यथा ममेति । वरुणेति । रावणो
मानवेन सह युद्धे निजहीनतामनुभवन्स्वोत्कर्षं प्रकटयति-वरुणेन सह
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ११५
यद्रणं युद्धं तत्र समर्था कुशला, स्वर्गभङ्गैस्त्रिदशालयविनाशैः, कृतार्था कृत-
कृत्या, यमस्यान्तकस्य, नियमने बन्धने समर्था, मारुतस्य वायोरुन्माथे
विलोडने, सक्ता लीना, धनदस्य कुबेरस्य, निधने मृत्यौ, सज्जा तत्परा,
दहनस्याग्नेर्दलने पराभवे, चण्डा भयङ्करी, मद्भूजानां मद्बाहूनां, रावणस्य
विशतिबाहुमत्त्वेन प्रसिद्धतया बहुवचनस्यौचित्यमिति भावः मण्डली
समूहः, मर्त्ययुद्धे मानवीयसंग्रामे, लज्जते त्रपामनुभवति ।
लिंगगत अनौचित्य को दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा ममेति ।
वरुणेति--मनुष्यों के साथ युद्ध करने में अपनी हेठी समझता हुआ रावण अपना
उत्कर्ष प्रगट कर रहा है। मेरी ये बीसों भुजायें-जो कि वरुण के साथ युद्ध
करने में समर्थ हैं, स्वर्ग को नष्ट-भ्रष्ट करके कृत-कृत्य हो चुकी हैं, प्रचंड वेग-
वाली वायु को भी तबाह कर चुकी हैं, सर्वदा कुबेर की मृत्यु की ताक में लगी
रहती हैं तथा अग्नि को भी विनष्ट करने के लिए पूरा उत्साह दिखा रही हैं-
मनुष्य के साथ युद्ध करने में लज्जा का अनुभव कर रही हैं।
अत्र रावणः कपिनिकरामर्षविषमविकाराविष्कारोचितं ब्रूते-वरुणा-
दिलोकपालविशालबलावलेपविप्लवकारिणी मर्त्यमात्रयुद्धे लज्जते प्रचण्डा
मद्भुजमण्डलीति स्त्रीलिङ्गेन निर्देशस्त्रैलोक्यविजयोचितस्य प्रतापस्य
कठोरतामपहरन्ननौचित्यं सूचयति ॥ २१ ॥
अत्र पद्ये, रावणः, कपिनिकरेषु वानरसमूहेषु, योऽमर्षः क्रोधस्तस्य
यो विषमो विचित्रो विकारस्तस्य य आविष्कारः प्रकटनं तदुचितं ब्रूते
कथयति-‘वरुणादीनां लोकगलानां, विशालानां महतां, बलावलेपानां
बलगर्वाणां, विप्लवकारिणी विनाशकारिणी, प्रचण्डा घोरा, मद्भुजमण्डली
मर्त्यमात्रयुद्धे तुच्छमानवमात्रसंग्रामे लज्जते” इत्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशो
मद्भुजमण्डलीतिस्त्रीलिङ्गोक्तिस्त्रैलोक्यविजयोचितस्य त्रैलोक्यविजयानुरू-
पस्य, प्रतापस्य, कठोरतां प्रचण्डतामपहरन्नौचित्यं सूचयति। जगत्त्रय-
विजये या कठोरताऽपेक्ष्यते तस्याः सद्भावः पुंस्येव संभवोऽस्ति, स्त्रियस्तु
स्वभावकोमलतया न तदाधारभूमिरित्यनौचित्यबीजं बोध्यम् ॥ २१ ॥
उक्त पद्य में रावण वानरों के ऊपर क्रोध प्रगट करता हुआ क्रोधमिश्रित
वाणी में कह रहा है कि--वरुणादि दिक्पालों के बलदर्प को विनष्ट करने वाली,
यह मेरी भयानक बाहुमण्डली मनुष्यमात्र के साथ युद्ध करने में लजाती है, इस
तरह बाहुसमूह कहने के अभिप्राय से बाहुमण्डली कह कर जो स्त्रीलिंग का
११६ औचित्यविचारचर्चा
निर्देश किया गया है वह अत्यन्त अनुचित है, क्योंकि त्रैलोक्य-विजय-रूप साह-
सिक कार्यकारिता किसी पुरुष में ही सम्भव है स्त्री में नहीं, क्योंकि स्त्रियाँ
स्वभावतः कोमल हुआ करती हैं । फिर इसका विचार न करके स्त्रीलिंग का
निर्देश करना लिंगगत अनौचित्य को ही व्यक्त करता है ॥ २१ ॥
वचनौचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितैरेव वचनैः काव्यमायाति चारुताम् ।
अदैन्यधन्यमनसां वदनं विदुषामिव ॥ २२ ॥
लिङ्गौचित्यदर्शनात्परमवसरप्राप्तं दशमं वचनौचित्यं विवेचयितु-
माह—उचितैरेवेति । उचितैरभिधेयार्थानुरूपैरेव, वचनैरेकवचनद्विवचन-
बहुवचनरूपैः, काव्यं कविकृतिरदैन्येन धन्यानि कृतकृत्यानि मनांसि येषां
तेषामयाञ्चारुचिरचेतसामिति भावः, विदुषां सुधियां वदनमाननमिव,
चारुतां रुचिरतामायाति प्राप्नोति ।
लिङ्गौचित्य के प्रदर्शन के बाद अवसर प्राप्त होने पर दशम वचनौचित्य
की विवेचना करने के लिये कहा गया है—उचितैरेवेति । अभिधेयार्थ के अनुरूप
एकवचन द्विवचनादि के प्रयोग से काव्य उसी तरह सौन्दर्य को प्राप्त करता है
जिस तरह दैन्यरहित अत एव धन्यमन वाले विद्वानों का मुख चारुता को प्राप्त
करता है ।
उचितैरेकवचनद्विवचनबहुवचनैः काव्यं चारुतामायाति अदैन्योदार-
चेतसां विदुषामिव वदनमयाञ्चाचारुचिरौचित्यचारुभिर्वचोभिः ।
उक्तकारिकार्थमेव विशदयति-उचितैरिति । उचितैः समनुरूपैरेक-
वचनाद्ववचनबहुवचनैः काव्यं चारुतां सौन्दर्यमायाति समासादयति ।
अदैन्योदारचेतसां दीनतारहितोदात्तचित्तानां विदुषां, वदनं यथाऽयाञ्चया
यच्चारु रमणीयं, चिरौचित्यं चिरकालिकौचित्यं, तेन चारुभिः सुन्दरैर्व-
चोभिर्वचनैः, सौन्दर्यमासादयतीति भावः ।
पूर्वोक्त कारिका की ही व्याख्या की जा रही है--उचितैरिति । एक वचन,
द्विवचन आदि के समुचित विन्यास से काव्य स्पृहणीयता को प्राप्त कर जाता है,
जैसे विद्वानों का मुख याचनारहित उदार वाणी से (स्पृहणीयता को प्राप्त करता है) ।
यथा मम नीतिलतायाम्—
त्रैलोक्याक्रमणैर्वरैराहवजयैर्नैःसंख्यैरत्नाप्तिभिः,
प्रख्यातः स्वरसस्वयंवरशतैर्युद्धाब्धिमध्ये श्रियः ।
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ११७
साश्चर्यैर्बलिबन्धनैश्च बहुभिर्नित्यं हसत्युत्थितः
पौलस्त्यः सकृदुद्यमश्रमवशाद्व्यासक्तनिद्रं हरिम् ॥
वचनौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम नोतोति । त्रैलोक्येति । शुकसारणौ
रघुपतेरग्रे रावणोत्कर्षं प्रकटयतः । त्रैलोक्याक्रमणैरसकृल्लोकत्रयाभिभवैः,
बहुवचनबलादसकृदित्यस्य सर्वत्र सम्बन्धो बोध्यः, वराहविजयैर्वराहवि-
जयकारिणां कियतां सुभटानां विजयैर्निःसंख्यरत्नाप्तिभिर्गणनातीतरत्नो-
पलब्धिभिर्युद्धानि संग्रामा एवाब्वयः समुद्रास्तेषां मध्ये श्रियो विजय-
लक्ष्म्थाः, स्वरसस्य स्वाभिनिविष्टस्य, स्वयंवरस्य शतैर्बलिनां वरुणादिलो-
कपालानां, बन्धनैः स्वायत्तीकरणैरेवंविधैर्बहुभिरसंख्यैः साश्चर्यैराश्चर्योद्भा-
वकैः कृत्यैरिति भावः, प्रख्यातः प्रसिद्धस्तथा नित्यं सदोत्थितः समृद्धो-
त्साहः पौलस्त्यो रावणः, सकृदुद्यमश्रमवशाद् व्यासक्तनिद्रं, त्रैलोक्या-
क्रमणकौस्तुभावाप्तिलक्ष्मीस्वयंवरणादिकर्मणि वारमेकमेवोद्यमे प्राप्त्युद्योगे
यः श्रमस्तद्वशाद् गाढनिद्रासक्तं, हरिं विष्णुं, हसति स्वापेक्षया तुच्छं
मत्वोपहसतीत्यर्थः । अयं भावो भगवान्विष्णुर्वारमेकमेव वामनरूपेण त्रैलो-
क्याक्रमणं, वराहरूपेणासुरनिपातनमेकमात्रकौस्तुभोपलब्धिमेकवारमात्रं
समुद्रमध्ये लक्ष्म्याः स्वयंवरणं, बलिबन्धनञ्च कृतवान्थापि तज्जन्यश्रमेण
विशिथिलसर्वाङ्गो गाढनिद्रामवाप्य शेषे शेतेऽहं तु कतिधा तदाचरणैरपि
वर्द्धितोत्साह एवेति मत्समक्षे हास्यास्पदोऽसौ हरिरिति भावः ।
वचनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
त्रैलोक्यमिति-शुकसारणों के द्वारा रामचन्द्र के आगे रावण की महिमा गायो
जा रही है । अनेकों बार तीनों लोकों के आक्रमणों से, वराह विजय करने वाले
अगणित वीरों को परास्त कर देने से, असंख्य रत्नों की प्राप्ति कर लेने से, युद्ध-
रूप सागर के बीच सैकड़ों बार विजयलक्ष्मी के स्वयंवरणों से, वरुणादि लोक-
पालों की विजय से तथा इसी तरह के अनेकों आश्चर्यजनक कार्यों के करने से,
प्रसिद्ध तथा सोत्साह रहने वाला रावण भगवान् विष्णु का उपहास कर रहा है,
क्योंकि उन्होंने वामनरूप से एक बार ही त्रैलोक्य का आक्रमण किया था, वराह-
रूप से एक बार ही असुर का संहार किया, उन्हें एकमात्र कौस्तुभमणि की प्राप्ति
हुयी थी, एक ही बार लक्ष्मी ने उनका स्वयंवरण किया था, एक बार ही उन्हें
बलि को बाँधने का कष्ट उठाना पड़ा था, फिर भी वे इसके श्रम से इतने श्रान्त
हुए कि गाढ़ी निद्रा में आजतक शेषनाग पर शयन कर रहे हैं ।
११८ औचित्यविचारचर्चा
अत्र शुकसारणाभ्यां रघुपतेरग्रे दशग्रीवपराक्रमेऽभिधीयमाने यदुक्तं
पौलस्त्यः शेषशायिनं हरिमेकवारोद्योगशमवशेन संसक्तालस्यांनिद्रमनेक-
त्रैलोक्याक्रमणैर्वराहविजयिनां सुभटानां जयैरनेकरत्नप्राप्तिभिः समर-
समुद्रमध्ये बहुवारविहितैः श्रियः स्वयंवरशतैर्बलिनां च लोकपालानां
बन्धनैः प्रख्याततः सदोत्थितः सोत्साहः सततं हसतीति बहुवचनैरेव हरि-
वैलक्षण्यलक्षणमुपचितमौचित्यमुदञ्चितम् ।
अत्रोक्तपद्ये शुकसारणाभ्यां रामचन्द्रस्याग्रे दशाननप्रतापे कथ्यमाने-
"रावणः एकवारोद्योगश्रमवशेनाङ्गीकृतगाढस्वापं शेषशायिनं हरिमनेक-
वारकृतत्रैलोक्याक्रमणैर्दुर्दन्तशूकरनिपातनसमर्थानां सुभटानां जयैरनेक-
रत्नावाप्तिभिर्युद्धा
वचनानौचित्यमुदाहर्तुमाह--न तु यथा मातृगुप्तस्येति । नायमिति ।
नाथ ! हे राजन् ! अय प्रत्यक्षो निशाया रात्रेर्मुखमारम्भः प्रदोषकाल
इति यावत्, अथवा निशानायिकाया मुखमाननं तदेव सरोरुहं कमलं
तत्र राजहंसो मरालस्वरूपः, कीर्याः शुक्त्याः कपोलतलवद् गण्डस्थल-
वत्कान्ता रमणीया तनुः शरीरं स्वरूपमिति यावत्, यस्यैवंभूतः शशाङ्क-
श्चन्द्रा न, वर्तत इति शेषः, ( अपितु ) इदमेतद्दृश्यमानमण्डलं, दुग्ध-
सिन्धोर्दुग्धाब्धेर्डिण्डोरस्य फेनस्य, पिण्डवद् गोलकमिव, परिपाण्डु धवल-
वर्णं, त्वदीयं भवदीयं, तत्प्रसिद्धं, यशः कीर्तिर्दिव्याकाश आभाति
प्रकाशते ।
वचनगत अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—'न तु
यथेति । नायमिति—हे राजन् ! निशानयिका के मुखरूप सरोज पर रहने वाला
राजहंसस्वरूप, शुकी के गंडस्थल के समान पाण्डुर, यह चन्द्र नहीं है। यह तो
क्षीर-समुद्र के फेनपिंड के समान धवल तुम्हारा लोकोत्तर यश ही आकाश में
चमक रहा है।
अत्र नायं शशी त्वदीयं दुग्धाब्धिफेनपिण्डपाण्डुरं यश इति यदभिहितं
तदविच्छिन्नप्रसराणां यशसां बहुवचनेन वर्णनायां समुचितायामेकवचनौ-
पन्यासश्चन्द्रबिम्बाकारेण पिण्डमात्रपरिच्छिन्नतया सङ्कोचरूपमनौचित्य-
मुद्भावयति ।
अत्र पद्ये 'अयं दिवि भासमानश्चन्द्रो नास्ति (अपि तु) क्षीरसागर-
फेनगोलकवद् धवलं त्वदीयं यश' इति यत्प्रतिपादितं, तदविच्छिन्न-
प्रसराणामनवरुद्धप्रसराणां यशसां, बहुवचनेन बहुवचनान्तप्रयोगेण वर्ण-
नायां समुचितायां सत्यामेकवचनोपन्यासो यश इत्येकवचनान्तत्वेन
प्रयोगश्चन्द्रबिम्बाकारेणेन्दुमण्डलस्वरूपेण, पिण्डमात्रपरिच्छिन्नतया पिण्ड-
प्रमाणमात्रेण परिमिततया, सङ्कोचरूपं यशःसङ्कोचस्वरूपमनौचित्यमुद्भा-
वयत्युत्पादयति ॥ २२ ॥
इस पद्य में "यह चन्द्र नहीं है अपितु इन्दुमण्डल के रूप में क्षीरसागर के
फेन के समान धवल तुम्हारा यश है" ऐसा जो कहा गया है वह अत्यन्त अनुचित
है, क्योंकि चारों ओर फैले हुए यशों के लिये ‘"यशांसि" ऐसा बहुवचनान्त का
प्रयोग होना चाहिये था, परन्तु यहाँ तो "यशो" इस रूप से एकवचनान्त का
ही प्रयोग किया गया है जिससे वह यश पिण्डमात्र प्रमाण वाले चन्द्र के बिम्ब
१२० औचित्यविचारचर्चा
कार में सीमित हो गया है । इसीलिये वचनानौचित्य के रूप में यह पद्य उद्धृत
किया गया है ॥ २२ ॥
विशेषणौचित्यं दर्शयितुमाह-
विशेषणैः समुचितैर्विशेष्योऽर्थः प्रकाशते ।
गुणाधिकैर्गुणोदारः सुहृद्भिरिव सज्जनः ॥ २३ ॥
वचनोंचित्यप्रदर्शनात्परं क्रमप्राप्तमेकादशतमं विशेषणौचित्यं विवेच-
यितुमाह—विशेषणैरिति । समुचितैरभिधेयार्थानुरूपैर्विशेषणैर्विशेष्यभूतो-
ऽर्थो गुणाधिकैनिरतिशयगुणशालिभिः, सुहृद्भिर्मित्रैर्गुणोदारो गुणदाक्षिण्या-
दिभिरुदार उदात्तः सज्जनः साधुपुरुष इव प्रकाशते चमत्कृतिमवाप्नोति ।
वचनोंचित्य के प्रदर्शन के बाद क्रमानुसार ग्यारहवें विशेषणौचित्य की
मीमांसा की जा रही है-विशेषणैरिति । अभिधेय अर्थ के अनुरूप विशेषण के
प्रयोग से विशेष्यभूत अर्थ उसी तरह चमत्कृत होता है जैसे गुणवान् मित्रों के
द्वारा गुणी सज्जन पुरुष ।
काव्ये विशेष्योऽर्थः समुचितैरेव विशेषणैः शोभां लभते, गुणोदारः
साधुर्यथाऽभ्यधिकगुणैः सुहृद्भिः ।
कारिकार्थमेव विशदयति--काव्य इति । काव्यरसाभिव्यञ्जककविक-
र्मणि, विशेष्यभूतोऽर्थः समुचितैरनुरूपैरेव विशेषणैः शोभां सौन्दर्य, लभते
प्राप्नोति, यथा गुणोदार उदत्तगुणशालो, साधुः सज्जनोऽभ्यधिकगुण-
वद्भिः सुहृद्भिर्मित्रैः ।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है-काव्य में विशेष्यभूत अर्थ अनुरूप
विशेषणों से ही सुशोभित होता है, जैसे गुणवान् सज्जन अधिक गुणशाली मित्रों
से ( सुशोभित होता है ) ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
चैत्रे सूत्रितयौवनान्युपवनान्यामोदिनी पद्मिनी,
ज्योत्स्नाप्रावरणानि रत्नवलभीहर्म्याणि रम्याः स्त्रियः ।
सर्वं चारुतरं न कस्य दयितं यस्मिंस्तु तद्भूज्यते,
तन्मृन्निर्मितमामभाजनमिव क्षिप्रक्षयं जीवितम् ॥
विशेषणौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा मम मुनीति । चैत्र इति । चैत्रे
मधौ, सूत्रितयौवनान्युपचिततारुण्यान्युपवनानि लीलोद्यानानि, आमोदिनी
सुष्ठुगन्धवती, पद्मिनी कमलिनी, ज्योत्स्नाप्रावरणानि कौमुदीरूपरावरक-